Bhagavad Gita
श्रीमद्-भगवद्-गीता
with शङ्कर-भाष्यम्


Intro Ch01 Ch02 Ch03 Ch04 Ch05 Ch06 Ch07 Ch08 Ch09 Ch10 Ch11 Ch12 Ch13 Ch14 Ch15 Ch16 Ch17 Ch18

Format by A.K. Aruna, 2017 ver.3.0: UpasanaYoga. If downloaded, requires installed Devanāgarī Siddhanta1.ttf font, downloadable from UpasanaYoga. If run from UpasanaYoga website, it alternatively can use online Web Font. Any Devanāgarī in parentheses () is an alternate reading of text in Red. Top button "Collapse all panels" contracts the view in which individual items can be re-expanded, or again the top button "Restore all panels" reloads page to original view. The Devanagari text source is the Sharada Peetham, Sringeri (advaitasharada.sringeri.net).
Bhagavad-Gītā is a part of the Mahā-Bhārata, attributed to Śrī Veda-Vyāsa. It is a report of a dialogue between Bhagavān Śrī Kṛṣṇa and Śrī Arjuna.

by A.K. Aruna
First Update to HTML Jan 2018 with Creative Commons International License:
This work is licensed under the Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License. To view a copy of this license, visit http://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/, or click the following logo:
Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License

(Guru Vandanam)

ओम्, पार्थाय प्रतिबोधितां भगवता नारायणेन स्वयं
व्यासेन ग्रथितां पुराण-मुनिना मध्ये-महा-भारतम्।
अद्वैतामृत-वर्षिणीं भगवतीम् अष्टा-दशाध्यायिनीम्
अब्म त्वाम् अनुसन्दधामि भगवद्-गीते भव-द्वेषिणीम्॥GD.1॥ (jump to GD.9)

Om; pārtha, pratibodhitā, bhagavat, nāra-ayaṇa, svayam;
vyāsa, grathitā, purāṇa-munin, madhye-mahā-bhārata.
a-dvaita-a-mṛta-varṣinī, bhagavatī, aṣṭā-daśa-adhyāyinī;
ambā, yuṣmad, anu-sam-√dhā, bhagavat-gītā, bhava-dveṣiṇī.

ओम्, अम्ब भगवद्-गीते, त्वां पुराण-मुनिना व्यासेन मध्ये-महा-भारतं ग्रथिताम् अष्टा-दश-अध्यायिनीं, भगवतीं भगवता नार-अयणेन स्वयं पार्थाय प्रतिबोधिताम्, अद्वैत-अ-मृत-वर्षिणीं भव-द्वेषिणीम् [अहम्] अनुसन्दधामि॥

नमोऽस्तु ते व्यास विशाल-बुद्धे फुल्लारविन्दायत-पत्र-नेत्र।
येन त्वया भारत-तैल-पूर्णः प्रज्वालितो ज्ञानमयः प्रदीपः॥GD.2

namas, √as, yuṣmad, vyāsa, viśāla-buddhi, phulla-ara-vinda-āyata-patra-netra;
yad, yuṣmad, bhārata-taila-pūrṇa, prajvālita, jñānamaya, pradīpa.

विशाल-बुद्धे फुल्ल-अर-विन्द-आयत-पत्र-नेत्र व्यास, येन त्वया भारत-तैल-पूर्णः ज्ञानमयः प्रदीपः प्रज्वालितः, ते (=तुभ्यं) नमस् अस्तु॥

प्रपन्न-पारिजाताय तोत्त्र-वेत्रैक-पाणये।
ज्ञान-मुद्राय कृष्णाय गीतामृत-दुहे नमः॥GD.3

prapanna-pārijāta, tottra-vetra-eka-pāṇi;
jñāna-mudra, kṛṣṇa, gītā-a-mṛta-duh, namas.

कृष्णाय प्रपन्न-पारिजाताय तोत्त्र-वेत्र-एक-पाणये ज्ञान-मुद्राय गीता-अ-मृत-दुहे [तुभ्यं] नमस्॥

सर्वोपनिषदो गावो दोग्धा गो-पाल-नन्दनः।
पार्थो वत्सः सु-धीर् भोक्ता दुग्धं गीतामृतं महत्॥GD.4

sarva-upaniṣad, go, dogdhṛ, go-pāla-nandana;
pārtha, vatsa, su-dhī, bhoktṛ, dugdha, gītā-a-mṛta, mahat.

सर्व-उपनिषदः गावः। गो-पाल-नन्दनः (=कृष्णः) दोग्धा। सु-धीः पार्थः (=अर्जुनः) वत्सः महत् गीत-अ-मृतं दुग्धं भोक्ता॥

वसु-देव-सुतं देवं कंस-चाणूर-मर्दनम्।
देवकी-परमानन्दं कृष्णं वन्दे जगद्-गुरुम्॥GD.5

vasu-deva-suta, deva, kaṃsa-cāṇūra-mardana;
devakī-parama-ānanda, kṛṣṇa, √vand, jagat-guru.

वसु-देव-सुतं कंस-चाणूर-मर्दनं देवकी-परम-आनन्दं जगद्-गुरुं देवं कृष्णं वन्दे॥

भीष्म-द्रोण-तटा जयद्-रथ-जला गान्धार-नीलोत्पला
शल्य-ग्राहवती कृपेण वहनी कर्णेन वेला-कुला।
अश्व-त्थाम-विकर्ण-घोर-मकरा दुर्-योधनावर्त्तिनी
सोत्तीर्णा खलु पाण्डवै रण-नदी कै-वर्त्तकः केशवः॥GD.6

bhīṣma-droṇa-taṭā, jayat-ratha-jalā, gāndhāra-nīla-utpalā;
śalya-grāhavatī, kṛpa, vahanī, karṇa, velā-kulā.
aśva-tthāma-vikarṇa-makarā, dus-yodhana-āvarttinī;
tad, uttīrṇā, khalu, pāṇḍava, raṇa-nadī, kai-vartaka, keśava.

भीष्म-द्रोण-तटा, जयद्-रथ-जला, गान्धार-नील-उत्पला, शल्य-ग्राहवती, कृपेण वहनी, कर्णेन वेला-कुला, अश्व-त्थाम-विकर्ण-घोर-मकरा, दुर्-योधन-आवर्त्तिनी – सा रण-नदी पाण्डवैः खलु उत्तीर्णा, कै-वर्त्तकः केशवः [सन्]॥

पारा-शर्य-वचः-सरो-जम् अमलं गीतार्थ-गन्धोत्कटं
नानाख्यानक-केसरं हरि-कथा-सम्बोधनाबोधितम्।
लोके सज्-जन-षट्-पदैर् अहर्-अहः पेपीयमानं मुदा
भूयाद् भारत-पङ्क-जं कलि-मल-प्रध्वंसि नः श्रेयसे॥GD.7

pārā-śarya-vacas-saro-ja, a-mala, gītā-artha-gandha-utkaṭa;
nānā-ākhyānaka-kesara, hari-kathā-sambodhana-ābodhita.
loka, sat-jana-ṣaṣ-pada, ahar-ahan, pepīyamāna, mud;
√bhū, bhārata-paṅka-ja, kali-mala-pradhvaṃsin, asmad, śreyas.

पारा-शर्य-वचः-सरो-जं, गीता-अर्थ-गन्ध-उत्कटं, नाना-ख्यानक-केसरं, हरि-कथा-सम्बोधन-आबोधितं, लोके सज्-जन-षट्-पदैर् अहर्-अहः पेपीयमानं, कलि-मल-प्रध्वंसि अ-मलं, भारत-पङ्क-जं नः श्रेयसे भूयाद्॥

मूकं करोति वाचालं पङ्गुं लङ्घयते गिरिम्।
यत्-कृपा तम् अहं वन्दे परमानन्द-माधवम्॥GD.8

mūka, √kṛ, vācāla, paṅgu, √laṅgh, giri;
yad-kṛpā, tad, asmad, √vand, parama-ānanda-mādhava.

यत्-कृपा मूकं वाचालं करोति, पङ्गुं गिरिं लङ्घयते, तं परम-आनन्द-माधवम् अहं वन्दे॥

यं ब्रह्मा वरुणेन्द्र-रुद्र-मरुतः स्तुन्वन्ति दिव्यैः स्तवैः
वेदैः साङ्ग-पद-क्रमोपनिषदैर् गायन्ति यं साम-गाः।
ध्यानावस्थित-तद्-गतेन मनसा पश्यन्ति यं योगिनो
यस्यान्तं न विदुः सुरासुर-गणा देवाय तस्मै नमः॥GD.9

yad, brahman, varuṇa-indra-rudra-marut, √stu, divya, stava;
veda, sā-aṅga-pada-krama-upaniṣada, √gai, yad, sāma-gā.
dhyāna-avasthita-tad-gata, manas, √dṛś, yad, yogin;
yad, anta, na, √vid, sura-asura-gaṇa, deva, tad, namas.

ब्रह्मा वरुण-इन्द्र-रुद्र-मरुतः [च] दिव्यैः स्तवैः यं स्तुन्वन्ति, साम-गाः वेदैः सा-अङ्ग-पद-क्रम-उपनिषदैः यं गायन्ति, योगिनः ध्यान-अवस्थित-तद्-गतेन मनसा यं पश्यन्ति, सुर-असुर-गणाः यस्य अन्तं न विदुः – तस्मै देवाय नमस्॥

ओं, स॒ ह ना॑व् अवतु। स॒ ह नौ॑ भुनक्तु। स॒ह वी॒र्यं॑ करवावहै। ते॒ज॒स्विना॒व् अधी॑तम् अस्तु॒ मा वि॑द्विषा॒वहै᳚। ओं शान्तिः॒ शान्तिः॒ शान्तिः॑॥
Om; tad, ha, asmad, √av. Tad, ha, asmad, √bhuj. Saha, vīrya, √kṛ. Tejasvin, adhīta, √as, mā, vi-√dviṣ. Om, śānti, śānti, śānti.

English Intro

नारायणः परोऽव्यक्ताद् अण्डम् अव्यक्त-संभवम्।
अण्डस्यान्तस् त्व् इमे लोकाः सप्त-द्वीपा च मेदिनी॥१॥ (BrAPur)

स भगवान् सृष्ट्वेदं जगत्, तस्य च स्थितिं चिकीर्षुर्, मरीच्यादीन् अग्रे सृष्ट्वा प्रजा-पतीन्, प्रवृत्ति-लक्षणं धर्मं ग्राहयामास वेदोक्तम्।
ततोऽन्यांश् च सनक-स-नन्दनादीन् उत्पाद्य, निवृत्ति-लक्षणं धर्मं ज्ञान-वैराग्य-लक्षणं ग्राहयामास।
द्वि-विधो हि वेदोक्तो धर्मः, प्रवृत्ति-लक्षणो निवृत्ति-लक्षणश् च।
(तत्रैको) जगतः स्थिति-कारणम्। प्राणिनां साक्षाद्-अभ्युदय-निःश्रेयस-हेतुर् यः स धर्मः ब्राह्मणाद्यैर् वर्णिभिर् आश्रमिभिश् च श्रेयोर्थिभिर् अनुष्ठीयमानः।
दीर्घेण कालेनानुष्ठातॄणां कामोद्भवाद् धीयमान-विवेक-विज्ञान-हेतुकेनाधर्मणाभिभूयमाने धर्मे, प्रवर्धमाने चाधर्मे, जगतः स्थितिं परिपिपालयिषुः स आदि-कर्ता नारायणाख्यो विष्णुर् भौमस्य ब्रह्मणो ब्राह्मणत्वस्य रक्षणार्थं देवक्यां वसु-देवाद् अंशेन कृष्णः किल संबभूव (BhG.4.6)।
ब्राह्मणत्वस्य हि रक्षणेन रक्षितः स्याद् वैकिको धर्मः, तद्-अधीनत्वाद् वर्णाश्रमभेदानाम्।
स च भगवान् ज्ञानैश्वर्य-शक्ति-बल-वीर्य-तेजोभिः सदा संपन्नस् त्रि-गुणात्मिकां वैष्णवीं स्वां मायां मूल-प्रकृतिं वशी-कृत्याजोऽव्ययो भूतानाम् ईश्वरो नित्य-शुद्ध-बुद्ध-मुक्त-स्व-भावोऽपि सन्, स्व-मायया देहवान् इव जात इव (च) लोकानुग्रहं कुर्वन् (इव) लक्ष्यते।
स्व-प्रयोजनाभावेऽपि भूतानुजिघृक्षया वैदिकं हि धर्म-द्वयम् अर्जुनाय शोक-मोह-महोदधौ निमग्नायोपदिदेश, गुणाधिकैर् हि गृहीतोऽनुष्ठीयमानश् च धर्मः प्रचयं गमिश्यतीति।
तं धर्मं भगवता यथोपदिष्टं वेद-व्यासः सर्व-ज्ञो भगवान् गीयाख्यैः सप्तभिः श्लोक-शतैर् उपनिबबन्ध।
तद् इदं गीता-शास्त्रं समस्त-वेदार्थ-सार-संग्रह-भूतं दुर्-विज्ञेयार्थं।
तद्-अर्थाविष्करणायानेकैर् विवृत-पदार्थ-वाक्यार्थ-न्यायम् अप्य्, अत्यन्त-विरुद्धानेकार्थत्वेन लौकिकैर् गृह्यमाणम् उपलभ्याहं विवेकतोऽर्थ-निर्धारणार्थं संक्षेपतो विवरणं करिष्यामि।
तस्यास्य गीता-शास्त्रस्य संक्षेपतः प्रयोजनं परं निःश्रेयसं स-हेतुकस्य संसारस्यात्यन्तोपरम-लक्षणम्। तच् च सर्व-कर्म-सन्न्यास-पूर्वकाद् आत्म-ज्ञान-निष्ठा-रूपाद् धर्माद् भवति।
तथेमम् एव गीतार्थं धर्मम् उद्दिश्य भगवतैवोक्तम् – “स हि धर्मः सुपर्याप्तो ब्रह्मणः पद-वेदने” (MBhAsv.13.12) इति अनुगीतासु।
किंचान्यद् अपि तत्रैव चोक्तम् – “नैव धर्मी न चाधर्मी न चैव हि शुभाशुभी” (MBhAsv.19.7), “यः स्याद् एकासने लीनस् तूष्णीं किंचिद् अचिन्तयन्” (MBhAsv.19.1), “ज्ञानं सन्न्यास-लक्षणम्” (MBhAsv.43.25) इति च।
इहापि चान्ते उक्तम् अर्जुनाय – “सर्व-धर्मान् परित्यज्य माम् एकं शरणं व्रज” (BhG.18.66) इति।
अभ्युदयार्थोऽपि यः प्रवृत्ति-लक्षणो धर्मो वर्णाश्रमांश् चोद्दिश्य विहितः स देवादि-स्थान-प्राप्ति-हेतुर् अपि सन्न् ईश्वरार्पण-बुद्ध्यानुष्ठीयमानः सत्त्व-शुद्धये भवति फलाभिसन्धि-वर्जितः।
शुद्ध-सत्त्वस्य च ज्ञान-निष्ठा-योग्यता-प्राप्ति-द्वारेण ज्ञानोत्पत्ति-हेतुत्वेन च निःश्रेयस-हेतुत्वम् अपि प्रतिपद्यते।
तथाचेमम् एवार्थम् अथिसंधाय वक्ष्यति – “ब्रह्मणि आधाय कर्माणि” (BhG.5.10), “योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वात्म-शुद्धये” (BhG.5.11) इति।
इमं द्वि-प्रकारं धर्मं निःश्रेयस-प्रयोजनं परमार्थ-तत्त्वं च वासु-देवाख्यं पर-ब्रह्माभिधेय-भूतं विशेषतोऽभिव्यञ्जयद् विशिष्ट-प्रयोजन-संबन्धाभिधेयवद् गीता-शास्त्रम्।
यतस् तद्-अर्थे विज्ञाते समस्त-पुरुषार्थ-सिद्धिर् अतस् तद्-विवरणे यत्नः क्रियते मया॥
[समाप्तेयं श्रीमच्-छांकर-भाष्योपक्रमणिका।]

Go to Top ('Home' key on many Windows browsers)

Arjuna-viṣāda-yogaḥ English Intro

vs.01 vs.02 vs.03 vs.04 vs.05 vs.06 vs.07 vs.08 vs.09 vs.10 vs.11 vs.12 vs.13 vs.14 vs.15 vs.16 vs.17 vs.18 vs.19 vs.20 vs.21 vs.22 vs.23 vs.24 vs.25 vs.26 vs.27 vs.28 vs.29 vs.30 vs.31 vs.32 vs.33 vs.34 vs.35 vs.36 vs.37 vs.38 vs.39 vs.40 vs.41 vs.42 vs.43 vs.44 vs.45 vs.46 vs.47

dṛta-rāṣṭra, √vac:
dharma-kṣetra, kuru-kṣetra, samaveta, yuyutsu;
māmaka, pāṇḍava, ca, eva, kim, √kṛ, sañjaya.

धृत-राष्ट्रः उवाच। धर्म-क्षेत्रे कुरु-क्षेत्रे युयुत्सवः समवेताः मामकाः पाण्डवाः च एव किम् अकुर्वत, सञ्जय॥
Dhṛta-rāṣṭra said: What indeed did my people and the Pāṇḍavas do, assembled at Kuru-kṣetra, the field of dharma, desiring to fight, O Sañjaya?
1. धृत-राष्ट्रः उवाच
King धृतराष्ट्र said
fr. धृत-राष्ट्र m. sg. nom.; √वच् P. perf. 3rd sg. (SG.5.10.3:)
8. धर्म-क्षेत्रे
the field of धर्म
fr. धर्म-क्षेत्र n. sg. loc.
7. कुरु-क्षेत्रे
at [the field called] कुरु-क्षेत्र
fr. कुरु-क्षेत्र n. sg. loc.
9. युयुत्सवः
desiring to fight
fr. युयुत्सु a. m. pl. nom. (SG.5.41:)
6. समवेताः
assembled
fr. समवेत pp. of सम् + अव + √इ a. m. pl. nom. (SG.2.8:)
4. मामकाः
my [people]
fr. मामक a. m. pl. nom. (SG.4.15:)
5. पाण्डवाः च एव
and the पाण्डव-s indeed
fr. पाण्डव m. pl. nom.; च in.; एव in.
2. किम्
what?
fr. किम् prn. n. sg. acc.
3. अकुर्वत
did (they) do
fr. √कृ 8.Ā. impf. 3rd pl. (SG.5.6.b:)
10. सञ्जय
O सञ्जय [the king’s minister]
fr. सञ्जय m. sg. voc.
sañjaya, √vac:
dṛṣṭvā, tu, pāṇḍava-anīka, vyūḍha, dus-yodhana, tadā;
ācārya, upasaṅgamya, rājan, vacana, √brū.

सञ्जयः उवाच। तदा तु राजा दुर्-योधनः पाण्डव-अनीकं व्यूढं दृष्ट्वा आचार्यं [द्रोणम्] उपसङ्गम्य वचनम् अब्रवीत्॥
Sañjaya said: Then, seeing the army of the sons of Pāṇḍu in battle formation, King Duryodhana, approaching his teacher Droṇa, spoke these words.
1. सञ्जयः उवाच
सञ्जय said
fr. सञ्जय m. sg. nom.; √वच् P. perf. 3rd sg. (SG.5.10.3:)
2. तदा तु
then (indeed)
fr. तदा in. (SG.6.19:); तु in.
7. राजा
king
fr. राजन् m. sg. nom. (SG.3.20:)
8. दुर्-योधनः
दुर्योधन [King धृतराष्ट्र-’s oldest son]
fr. दुस्-योधन m. sg. nom. (SG.2.24: & SG.2.29:)
5. पाण्डव-
of the sons of पाण्डु
4. -अनीकं
the army
fr. पाण्डव-अनीक n. sg. acc.
6. व्यूढं
formed into battle‑array, in battle formation
fr. व्यूढ pp. of वि + √वह् a. n. sg. acc. (SG.2.110:)
3. दृष्ट्वा
seeing
fr. दृष्ट्वा in. pt. of √दृश् (SG.2.85:)
10. आचार्यं [द्रोणम्]
[his] teacher [द्रोण]
fr. आचार्य m. sg. acc.
9. उपसङ्गम्य
approaching
fr. उपसङ्गम्य in. pt. of उप + सम् + √गम् (SG.6.9: & SG.2.55:)
12. वचनम्
[these] word(s)
fr. वचन n. sg. acc. (SG.7.4.1:)
11. अब्रवीत्
spoke
fr. √ब्रू 2.P. impf. 3rd sg. (SG.5.19.8:)
√dṛś, etad, pāṇḍu-putra, ācārya, mahatī, camū;
vyūḍhā, dru-pada-putra, yuṣmad, śiṣya, dhīmat.

आचार्य, तव धीमता शिष्येण द्रुपद-पुत्रेण व्यूढां पाण्डु-पुत्राणाम् एतां महतीं चमूं पश्य॥
O Teacher, please look at this great army of the sons of Pāṇḍu, formed and led by your brilliant disciple, the son of Drupada.
1. आचार्य
O Teacher
fr. आचार्य m. sg. voc.
8. तव धीमता
by your brilliant
fr. त्वम् prn. sg. gen. (SG.4.2:); धीमत् a. m. sg. inst. (SG.3.13:)
9. शिष्येण
disciple
fr. शिष्य pot. ps. pt. of √शास् m. sg. inst. (SG.6.8: irreg.)
10. द्रुपद-पुत्रेण
the son of द्रुपद
fr. द्रुपद-पुत्र m. sg. inst.
7. व्यूढां
formed into battle array
fr. व्यूढा pp. of वि + √वह् a. f. sg. acc. (SG.2.110:)
6. पाण्डु-पुत्राणाम्
of the sons of पाण्डु
fr. पाण्डु-पुत्र m. pl. gen.
3. एतां
at this
fr. एतद् prn. f. sg. acc. (SG.4.7:)
4. महतीं
great
fr. महती a. f. sg. acc. (SG.3.12.a: & SG.3.9:)
5. चमूं
army
fr. चमू f. sg. acc.
2. पश्य
please look
fr. √दृश् 1.P. impv. 2nd sg. (SG.5.15.6:)
atra, śūra, mahā-iṣvāsa, bhīma-arjuna-sama, √yudh;
yuyudhāna, virāṭa, ca, dru-pada, ca, mahā-ratha.
dhṛṣṭa-ketu, cekitāna, kāśi-rāja, ca, vīryavat;
puru-jit, kunti-bhoja, ca, śaibya, ca, nara-puṅgava.
yudhā-manyu, ca, vikrānta, uttama-ojas, ca, vīryavat;
sau-bhadra, drau-padeya, ca, sarva, eva, mahā-ratha.

अत्र महा-इष्वासाः युधि भीम-अर्जुन-समाः शूराः – युयुधानः, विराटः च, महा-रथः द्रु-पदः च, धृष्ट-केतुः, चेकितानः, वीर्यवान् काशि-राजः च, पुरु-जित्, कुन्ति-भोजः च, नर-पुङ्गवः शैब्यः च, विक्रान्तः युधा-मन्युः च, वीर्यवान् उत्तम-ओजाः च, सौभद्रः, द्रौ-पदेयाः च – सर्वे एव महा-रथाः [सन्ति]॥
Here are the heroes, great archers, equal in battle to Bhīma and Arjuna – Yuyudhāna (Sātyaki), Virāṭa, the great warrior Drupada, Dhṛṣṭa-ketu, Cekitāna, the valiant king of Kāśi, Purujit, Kunti-bhoja, the best of men Śaibya, the powerful Yudhāmanyu, the valiant Uttamaujas, the son of Subhadrā (Abhimanyu), and the five sons of Draupatī – every one a great warrior.
1. अत्र
here [are]
fr. अत्र in. (SG.6.19:)
3. महा-इष्वासाः
great archers
fr. महा-इष्वास a. m. pl. nom. (SG.2.8: & SG.2.3:)
6. युधि
in battle
fr. युध् f. sg. loc. (SG.6.24:)
5. भीम-अर्जुन-
of/to भीम and अर्जुन
4. -समाः
the equal
fr. भीम-अर्जुन-सम a. m. pl. nom. (SG.7.9.12: & SG.7.12.2.b:)
2. शूराः
heroes
fr. शूर m. pl. nom.
7. युयुधानः
युयुधान (सात्यकि)
fr. युयुधान m. sg. nom.
8. विराटः च
विराट
fr. विराट m. sg. nom.; च in.
9. महा-रथः द्रु-पदः च
the great warrior द्रुपद
fr. महा-रथ a. m. sg. nom.; द्रुपद m. sg. nom.; च in.
10. धृष्ट-केतुः
धृष्ट-केतु
fr. धृष्ट-केतु m. sg. nom.
11. चेकितानः
चेकितान
fr. चेकितान m. sg. nom.
12. वीर्यवान् काशि-राजः च
the valiant king of काशि
fr. वीर्यवत् a. m. sg. nom.; काशिराज m. sg. nom.; च in.
13. पुरु-जित्
पुरुजित्
fr. पुरुजित् m. sg. nom. (SG.6.24.2: & SG.3.5:)
14. कुन्ति-भोजः च
कुन्ति-भोज
fr. कुन्ति-भोज m. sg. nom.; च in.
15. नर-पुङ्गवः शैब्यः च
the best of men शैब्य
fr. नर-पुङ्गव m. sg. nom. (SG.6.34:); शैब्य m. sg. nom.; च in.
16. विक्रान्तः युधा-मन्युः च
the powerful युधामन्यु
fr. विक्रान्त a. m. sg. nom.; युधामन्यु m. sg. nom.; च in.
17. वीर्यवान् उत्तम-ओजाः च
the valiant उत्तम-ओजस्
fr. वीर्यवत् a. m. sg. nom.; उत्तम-ओजस् m. sg. nom.; च in.
18. सौभद्रः
the son of सुभद्रा (अभिमन्यु)
fr. सौभद्र m. sg. nom.
19. द्रौ-पदेयाः च
and the [five] sons of द्रौपदी
fr. द्रौ-पदेय m. sg. nom.; च in.
20. सर्वे एव
every one
fr. सर्व prn. a. m. pl. nom. (SG.4.16.2:); एव in.
21. महा-रथाः [सन्ति]
[are/is] a great warrior
fr. महा-रथ a. m. pl. nom.
asmad, tu, viśiṣṭa, yad, tad, ni-√budh, dvi-ja-uttama;
nāyaka, asmad, sainya, sañjñā-artham, tad, √brū, yuṣmad.

द्विज-उत्तम, ये तु अस्माकं विशिष्टाः मम सैन्यस्य नायकाः [सन्ति] तान् निबोध। तान् ते (=तव) सञ्ज्ञा-अर्थं ब्रवीमि॥
Whereas, O Best of brāhmaṇas, please know those leaders of my army who are distinguished among us. I mention them for your recognition.
2. द्विज-उत्तम
O Best of ब्राह्मण-s
fr. द्वि-ज-उत्तम m. sg. voc. (SG.2.8: & SG.2.3:)
6. ये
who
fr. यद् prn. m. pl. nom. (SG.4.11:)
1. तु
whereas
fr. तु in.
8. अस्माकं
among us
fr. अहम् prn. pl. gen. (SG.4.2:) (SG.7.12: partitive)
7. विशिष्टाः [सन्ति]
[are] distinguished
fr. विशिष्ट pp. of वि + √शिष् a. m. pl. nom. (SG.2.88:)
5. मम सैन्यस्य
of my army
fr. अहम् prn. sg. gen. (SG.4.2:); सैन्य n. sg. gen.
4. नायकाः
leaders
fr. नायक m. pl. nom.
3. तान् निबोध
please know those
fr. तद् prn. m. pl. acc.; नि + √बुध् 1.P. impv. 2nd sg.
10. तान्
them
fr. तद् prn. m. pl. acc.
11. ते (=तव)
to you, your
fr. त्वम् prn. sg. gen. (SG.4.2:), or sg. dat. “to you”
12. सञ्ज्ञा-अर्थं
for recognition
fr. सञ्ज्ञा-अर्थम् in. (SG.7.8.8:)
9. ब्रवीमि
I mention
fr. √ब्रू 2.P. pr. 1st sg. (SG.5.19.8:)
bhavat, bhīṣma, ca, karṇa, ca, kṛpa, ca, samitim-jaya;
aśva-tthāman, vikarṇa, ca, sauma-datti, tathā, eva, ca.

भवान्, भीष्मः च, कर्णः च, समितिञ्-जयः कृपः च, अश्वत्थामा, विकर्णः च, तथा एव च सौम-दत्तिः [सन्ति]॥
There are: Your Honor (Droṇa), Bhīṣma, Karṇa, the victorious in battle Kṛpa, Aśvatthāman, Vikarṇa, and the son of Soma-datta.
1. भवान्
your honor, you sir
fr. भवत् prn. m. sg. nom. (SG.3.13.b:)
2. भीष्मः च
भीष्म
fr. भीष्म m. sg. nom.; च in.
3. कर्णः च
कर्ण
fr. कर्ण m. sg. nom.; च in.
4. समितिञ्-जयः
the victorious in/at battle
fr. समिति-म्-जय a. m. sg. nom. (SG.2.55:)
5. कृपः च
कृप
fr. कृप m. sg. nom.; च in.
6. अश्वत्थामा
अश्वत्थामन्
fr. अश्वत्थामन् m. sg. nom. (SG.3.22:)
7. विकर्णः च
विकर्ण
fr. विकर्ण m. sg. nom.; च in.
8. तथा एव च
and (similarly)
fr. तथा in. (SG.6.19:); एव in. (SG.6.19:); च in.
9. सौम-दत्तिः [सन्ति]
the son of सोमदत्त
fr. सौम-दत्ति m. sg. nom.
anya, ca, bahu, śūra, mad-arthe, tyakta-jīvita;
nānā-śastra-praharaṇa, sarva, yuddha-viśārada.

अन्ये च बहवः शूराः मद्-अर्थे त्यक्त-जीविताः, सर्वे नाना-शस्त्र-प्रहरणाः युद्ध-विशारदाः [सन्ति]॥
And many other heroes who have given up their lives for me, all armed with many kinds of hand-held weapons and missiles, experts in warfare.
1. अन्ये च
and others
fr. अन्य prn. a. m. pl. nom. (SG.4.16.1:); च in.
2. बहवः शूराः
many heoroes
fr. बहु a. m. pl. nom.; शूर m. pl. nom.
5. मद्-अर्थे
for me
fr. मद्-अर्थे in. (SG.6.32: & SG.2.24: & SG.2.43:)
4. त्यक्त-
have been given up
3. -जीविताः
whose lives
fr. त्यक्त-जीवित a. m. pl. nom. (SG.7.17.3:)
6. सर्वे
all
fr. सर्व prn. a. m. pl. nom. (SG.4.16.2:)
7. नाना-
having many kinds of
8. -शस्त्र-प्रहरणाः
[hand‑held] weapons and missiles
fr. नाना-शस्त्र-प्रहरण a. m. pl. nom.
10. युद्ध-
in warfare
9. -विशारदाः [सन्ति]
[and are] experts
fr. युद्ध-विशारद a. m. pl. nom.
a-paryāpta, tad, asmad, bala, bhīṣma-abhirakṣita;
paryāpta, tu, idam, etad, bala, bhīma-abhirakṣita.

अस्माकं तद् भीष्म-अभिरक्षितं बलम् अ-पर्याप्तम्, एतेषां तु इदं भीम-अभिरक्षितं बलं पर्याप्तम्॥
That army of ours, protected by Bhīṣma, is not overwhelmed; whereas this army of theirs, protected by Bhīma, is overwhelmed.
3. अस्माकं
of ours
fr. अहम् prn. pl. gen. (SG.4.2:)
1. तद्
that
fr. तद् prn. n. sg. nom. (SG.4.6:)
5. भीष्म-
by भीष्म
4. -अभिरक्षितं
protected
fr. भीष्म-अभिरक्षित a. n. sg. nom.
2. बलम्
army
fr. बल n. sg. nom.
6. अ-पर्याप्तम्
[is] not overwhelmed
fr. अपर्याप्त pp. of परि + √आप् pt. n. sg. nom. (SG.2.11:)
7. एतेषां तु
whereas of theirs
fr. एतद् prn. m. pl. gen. (SG.4.7:); तु in.
8. इदं
this
fr. इदम् prn. n. sg. nom. (SG.4.8:)
11. भीम-
by भीम
10. -अभिरक्षितं
protected
fr. भीम-अभिरक्षित a. n. sg. nom.
9. बलं
army
fr. बल n. sg. nom.
12. पर्याप्तम्
[is] overwhelmed
fr. पर्याप्त pp. of परि + √आप् pt. n. sg. nom. (SG.2.11:)
ayana, ca, sarva, yathā-bhāgam, avasthita;
bhīṣma, eva, abhi-√rakṣ, bhavat, sarva, eva, hi.

सर्वेषु च अयनेषु यथा-भागम् अवस्थिताः सर्वे एव हि भवन्तः भीष्मम् एव अभिरक्षन्तु॥
All of you stationed in your respective positions, in all the lanes of attack against your formations, protect Bhīṣma.
6. सर्वेषु च
in all
fr. सर्व prn. a. n. pl. loc. (SG.4.16.2:); च in.
7. अयनेषु
the lanes [of attack against your formations]
fr. अयन n. pl. loc.
4. यथा-
in [your] respective
5. -भागम्
positions
fr. यथा-भागम् in. (SG.7.8.8:)
3. अवस्थिताः
stationed
fr. अवस्थित pp. of अव + √स्था a. m. pl. nom. (SG.6.6:)
1. सर्वे एव हि
all [of]
fr. सर्व prn. a. n. pl. nom. (SG.4.16.2:); एव in.; हि in.
2. भवन्तः
you [all]
fr. भवत् prn. m. sg. nom. (SG.3.13.b:)
9. भीष्मम् एव
भीष्म [commander of दुर्योधन-’s armies]
fr. भीष्म m. sg. acc.; एव in.
8. अभिरक्षन्तु
protect
fr. अभि + √रक्ष् 1.P. impv. 3rd pl.
tad, sañjanayat, harṣa, kuru-vṛddha, pitā-maha;
siṃha-nāda, vinadya, uccais, śaṅkha, √dhmā, pratāpavat.

प्रतापवान् कुरु-वृद्धः पिता-महः तस्य हर्षं सञ्जनयन् उच्चैः सिंह-नादं विनद्य शङ्खं दध्मौ॥
Grandfather Bhīṣma, the powerful elder of the Kurus, loudly let out a lion’s roar and blew his conch, elating him, Duryodhana.
2. प्रतापवान्
the powerful
fr. प्रतापवत् a. m. sg. nom.
4. कुरु-
of the कुरु-s
3. -वृद्धः
elder
fr. कुरु-वृद्ध a. m. sg. nom.
1. पिता-महः
grandfather [i.e., भीष्म]
fr. पिता-मह m. sg. nom.
12. तस्य
[of] him [दुर्योधन]
fr. तद् prn. m. sg. gen. (SG.4.6:)
11. हर्षं सञ्जनयन्
causing the elating
fr. हर्ष m. sg. acc.; सञ्जनयत् pr. pt. of सम् + cs. √जन् pt. n. sg. nom. (SG.2.55:)
5. उच्चैः
loudly
fr. उच्चैस् in.
8. सिंह-
of a lion
7. -नादं
a roar
fr. सिंह-नाद m. sg. acc.
6. विनद्य
let out
fr. विनद्य in. pt. of वि + √नद्
10. शङ्खं
[his] conch
fr. शङ्ख m. sg. acc.
9. दध्मौ
[and] blew
fr. √ध्मा P. perf. 3rd sg. (SG.5.8.2: & SG.5.8.4: & SG.5.27.2.d:)
tatas, śaṅkha, ca, bheryī, ca, paṇava-ānaka-go-mukha;
sahasā, eva, abhi-√han, tad, śabda, tumula, √bhū.

ततः शङ्खाः च भेर्यः च पणव-आनक-गोमुखाः सहसा एव अभ्यहन्यन्त। सः शब्दः तुमुलः अभवत्॥
Then, all at once on Duryodhana’s side, conches, kettle drums, various small and large drums and horns were sounded. The noise was tumultuous.
1. ततः
then
fr. ततस् in. (SG.6.19:)
3. शङ्खाः च
conches
fr. शङ्ख m. pl. nom.; च in.
4. भेर्यः च
kettle drums
fr. भेरी f. pl. nom.; च in.
5. पणव-
small drums
6. -आनक-
large drums
7. -गोमुखाः
[and] horns
fr. पणव-आनक-गोमुख m. pl. nom.
2. सहसा एव
all at once
fr. सहसा in. (SG.7.9.14:); एव in.
8. अभ्यहन्यन्त
were sounded
fr. अभि + √हन् ps. impf. 3rd pl. (SG.5.5.b:)
9. सः शब्दः
the noise
fr. तद् prn. m. sg. nom. (SG.4.6:); शब्द m. sg. nom.
11. तुमुलः
tumultuous
fr. तुमुल a. m. sg. nom.
10. अभवत्
was
fr. √भू 1.P. impf. 3rd sg.
tatas, śveta, haya, yukta, mahat, syandana, sthita;
mādhava, pāṇḍava, ca, eva, divya, śaṅkha, pra-√dhmā.

ततः श्वेतैः हयैः युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ माधवः पाण्डवः च एव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः॥
Then Kṛṣṇa and Arjuna, standing in the great chariot yoked with white horses, blew their divine conches.
1. ततः
then
fr. ततस् in. (SG.6.19:)
8. श्वेतैः हयैः
with white horses
fr. श्वेत a. m. pl. inst.; हय m. pl. inst.
7. युक्ते
yoked
fr. युक्त pp. of √युज् a. m. sg. loc. (SG.2.81:)
5. महति
in the great
fr. महत् a. m. sg. loc. (SG.3.12.a:)
6. स्यन्दने
chariot
fr. स्यन्दन m. sg. loc.
4. स्थितौ
[both] stood, standing
fr. स्थित pp. of √स्था pt. m. du. nom. (SG.6.6:)
2. माधवः
(कृष्ण) destroyer of the demon मधु
fr. माधव m. sg. nom.
3. पाण्डवः च एव
and अर्जुन [son of पाण्डु]
fr. पाण्डव m. sg. nom.; च in.; एव in.
10. दिव्यौ
[their] divine
fr. दिव्य a. m. du. acc.
11. शङ्खौ
conches
fr. शङ्ख m. du. acc.
9. प्रदध्मतुः
blew
fr. प्र + √ध्मा P. perf. 3rd du.
pāñca-janya, hṛṣīka-īśa, deva-datta, dhanam-jaya;
pauṇḍra, √dhmā, mahā-śaṅkha, bhīma-karman, vṛka-udara.

हृषीक-ईशः पाञ्च-जन्यं [दध्मौ], धनञ्-जयः देव-दत्तं [दध्मौ], भीम-कर्मा वृक-उदरः महा-शङ्खं पौण्ड्रं दध्मौ॥
Kṛṣṇa blew His conch called Pāñca-janya; Arjuna blew his conch called Deva-datta. Bhīma, the Wolf-Bellied, blew his huge conch called Pauṇḍra.
1. हृषीक-ईशः
(कृष्ण) Lord of the senses
fr. हृषीकेईश m. sg. nom.
2. पाञ्च-जन्यं [दध्मौ]
[blew His conch called] पाञ्च-जन्य
fr. पाञ्चजन्य m. sg. acc.
3. धनञ्-जयः
(अर्जुन) winner of laurels
fr. धन-म्-जय m. sg. nom. (SG.6.32: & SG.2.55:)
4. देव-दत्तं [दध्मौ]
[blew his conch called] देव-दत्त
fr. देव-दत्त m. sg. acc.
5. भीम-कर्मा
(भीम) whose deeds were frightening
fr. भीम-कर्मन् m. sg. nom. (SG.3.22:)
7. वृक-
[is like that] of a wolf
6. -उदरः
whose belly
fr. वृक -उदर m. sg. nom. (SG.2.8: & SG.2.3:)
9. महा-शङ्खं
[his] huge conch
fr. महा-शङ्ख m. sg. acc.
10. पौण्ड्रं
[called] पौण्ड्र
fr. पौण्ड्र m. sg. acc.
8. दध्मौ
blew
fr. √ध्मा P. perf. 3rd sg. (SG.5.27.2.d:)
an-anta-vijaya, rājan, kuntī-putra, yudhi-sthira;
nakula, saha-deva, ca, su-ghoṣa-maṇi-puṣpaka.

कुन्ती-पुत्रः राजा युधि-ष्ठिरः अन्-अन्त-विजयं [दध्मौ], नकुलः सह-देवः च सु-घोष-मणि-पुष्पकौ [दध्मतुः]॥
King Yudhi-ṣṭhira, the son of Kuntī, blew his conch called An-anta-vijaya. Nakula and Saha-deva blew their conches called Su-ghoṣa and Maṇi-puṣpaka.
2. कुन्ती-पुत्रः
the son of कुन्ती
fr. कुन्ती-पुत्र m. sg. nom.
1. राजा युधि-ष्ठिरः
King युधिष्ठिर
fr. राजन् m. sg. nom.; युधिष्ठिर m. sg. nom. (SG.6.32: & SG.2.101:)
3. अन्-अन्त-विजयं [दध्मौ]
[blew his conch called] अनन्त-विजय
fr. अनन्त-विजय m. sg. acc.
4. नकुलः
नकुल
fr. नकुल m. sg. nom.
5. सह-देवः च
and सह-देव
fr. सह-देव m. sg. nom.; च in.
7. सु-घोष-
[their conches called] सुघोष
8. -मणि-पुष्पकौ
and मणि-पुष्पक [respectively]
fr. सु-घोष-मणि-पुष्पक m. du. acc.
6. [दध्मतुः]
[blew]
(fr. √ध्मा P. perf. 3rd du.)
kāśya, ca, parama-iṣvāsa, śikhaṇḍin, ca, mahā-ratha;
dhṛṣṭa-dyumna, virāṭa, ca, sātyaki, ca, a-parā-jita.
dru-pada, drau-padeya, ca, sarvaśas, pṛthivī-pati;
sau-bhadra, ca, mahā-bāhu, śañkha, √dhmā, pṛtak, pṛtak.

परम-इष्वासः काश्यः च, महा-रथः शिखण्डी च, धृष्ट-द्युम्नः, विराटः च, अ-पराजितः सात्यकिः च, द्रु-पदः, द्रौ-पदेयाः च, महा-बाहुः सौभद्रः च – पृथिवी-पते, सर्वशः पृथक् पृथक् शङ्खान् दध्मुः॥
The expert archer king of Kāśi, the great warrior Śikhaṇḍin, Dhṛṣṭa-dyumna, Virāṭa, and the unsurpassed Sātyaki, Drupada, the five sons of Draupadī, and the mighty-armed son of Su-bhadrā (Abhimanyu) – O King Dhṛta-rāṣṭra, all on the Pāṇḍava side blew their individual conches.
1. परम-इष्वासः काश्यः च
the expert archer king of काशि
fr. परम-इष्वास a. m. sg. nom. (SG.2.8: & SG.2.3:); काश्य m. sg. nom.; च in.
2. महा-रथः शिखण्डी च
the great warrior शिखण्डिन्
fr. महा-रथ a. m. sg. nom.; शिखण्डिन् m. sg. nom.; च in.
3. धृष्ट-द्युम्नः
धृष्ट-द्युम्न
fr. धृष्ट-द्युम्न m. sg. nom.
4. विराटः च
विराट
fr. विराट m. sg. nom.; च in.
5. अ-पराजितः सात्यकिः च
and the unsurpassed सात्यकि
fr. अपराजित pp. of परा + √जि a. m. sg. nom.; सात्यकि m. sg. nom.; च in.
6. द्रु-पदः
द्रुपद
fr. द्रुपद m. sg. nom.
7. द्रौ-पदेयाः च
the [five] sons of द्रौपदी
fr. द्रौपदेय m. pl. nom.; च in.
8. महा-बाहुः सौभद्रः च
and the mighty armed son of सुभद्रा (अभिमन्यु)
fr. महा-बाहु a. m. sg. nom.; सौभद्र m. sg. nom.; च in.
9. पृथिवी-पते
O King (धृत-राष्ट्र)
fr. पृथिवी-पति m. sg. voc.
10. सर्वशः
all
fr. सर्वशस् in.
12. पृथक् पृथक्
[their] individual
fr. पृथक् पृथक् in.
13. शङ्खान्
conches
fr. शङ्ख m. pl. acc.
11. दध्मुः
blew
fr. √ध्मा P. perf. 3rd pl. (SG.5.27.3:)
tad, ghoṣa, dhārta-rāṣṭra, hṛdaya, vi-√dṝ;
nabhas, ca, pṛthivī, ca, eva, tumula, vyanunādayat.

नभः च पृथिवीं च एव व्यनुनादयन् सः तुमुलः घोषः धार्त-राष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत्॥
Reverberating between heaven and earth, that tumultuous sound pierced the hearts of the allies of Dhṛta-rāṣṭra.
2. नभः च
heaven
fr. नभस् n. sg. acc. (SG.3.6:); च in.
3. पृथिवीं च एव
and earth
fr. पृथिवी f. sg. acc.; च in.; एव in.
1. व्यनुनादयन्
reverberating [between]
fr. व्यनुनादयत् pr. pt. of वि + अनु + cs. √नद् pt. m. sg. nom.
4. सः
that
fr. तद् prn. m. sg. nom. (SG.4.6:)
5. तुमुलः
tumultuous
fr. तुमुल a. m. sg. nom.
6. घोषः
sound
fr. घोष m. sg. nom.
9. धार्त-राष्ट्राणां
of the allies of धृत-राष्ट्र
fr. धार्तराष्ट्र m. pl. gen.
8. हृदयानि
the hearts
fr. हृदय n. pl. acc.
7. व्यदारयत्
pierced
fr. वि + √दॄ P. cs. impf. 3rd sg. (SG.5.40:)
atha, vyavasthita, dṛṣṭvā, dhārta-rāṣṭra, kapi-dhvaja;
pravṛtta, śastra-sampāta, dhanus, udyama, pāṇḍava.
hṛṣīka-īśa, tadā, vākya, idam, √ah, mahī-pati;
arjuna, √vac:
senā, ubhā, madhya, ratha, √sthā, asmad, a-cyuta.
yāvat, etad, nis-√īkṣ, asmad, yoddhu-kāma, avasthita;
kim, aham, saha, yoddhavya, idam, raṇa-samudyama.

मही-पते, अथ शस्त्र-सम्पाते प्रवृत्ते धार्त-राष्ट्रान् व्यवस्थितान् दृष्ट्वा कपि-ध्वजः पाण्डवः धनुः उद्यम्य, तदा हृषीक-ईशम् इदं वाक्यम् आह। अर्जुनः उवाच। अ-च्युत, मे रथम् उभयोः सेनयोः मध्ये स्थापय, यावद् अहम् एतान् अवस्थितान् योद्धु-कामान् निरीक्षे, अस्मिन् रण-समुद्यमे मया कैः सह योद्धव्यम्॥
O King Dhṛta-rāṣṭra, then as the clash of swords was about to begin, Arjuna, with Lord Hanumān as his banner, seeing the allies of Dhṛta-rāṣṭra assembled, raised his bow and then said these words to Kṛṣṇa. Arjuna said: O Kṛṣṇa, place my chariot between both armies so that I can examine these assembled wishing to do battle, and with whom I should fight at the outset of this war.
1. मही-पते
O King [धृतराष्ट्र]
fr. मही-पति m. sg. voc.
2. अथ
then
fr. अथ in. (SG.6.19:)
3. शस्त्र-सम्पाते
as the clash of swords
fr. शस्त्र-सम्पात m. sg. loc.
4. प्रवृत्ते
was about to begin
fr. प्रवृत्त pp. of प्र + √वृत् pt. m. sg. loc. (SG.7.14.1:)
9. धार्त-राष्ट्रान्
allies of धृतराष्ट्र
fr. धार्तराष्ट्र m. pl. acc.
8. व्यवस्थितान्
the assembled
fr. व्यवस्थित pp. of वि + अव + √स्था a. m. pl. acc. (SG.6.6:)
7. दृष्ट्वा
seeing
fr. दृष्ट्वा in. pt. of √दृश् (SG.2.85:)
6. कपि-ध्वजः
with Lord हनुमान् as [his] banner
fr. कपि-ध्वज a. m. sg. nom.
5. पाण्डवः
(अर्जुन) son of King पाण्डु
fr. पाण्डव m. sg. nom.
10. धनुः उद्यम्य
raised [his] bow
fr. धनुस् n. sg. acc.; उद्यम्य in. pt. of उद् + √यम्
11. तदा
then
fr. तदा in. (SG.6.19:)
14. हृषीक-ईशम्
to (कृष्ण) Lord of the senses
fr. हृषीकेईश m. sg. acc. (SG.2.8: & SG.2.3:)
13. इदं वाक्यम्
these words
fr. इदम् prn. n. sg. acc. (SG.4.8:); वाक्य n. sg. acc.
12. आह
said
fr. √अह् P. perf. 3rd sg. (SG.5.8.5:)
15. अर्जुनः उवाच
अर्जुन said
fr. अर्जुन m. sg. nom.; √वच् P. perf. 3rd sg. (SG.5.10.3:)
16. अ-च्युत
(कृष्ण) O One Who is Free From Change
fr. अच्युत pp. of √च्यु m. sg. voc.
18. मे रथम्
my chariot
fr. अहम् prn. sg. gen. (SG.4.2:); रथ m. sg. acc.
20. उभयोः सेनयोः
both armies
fr. उभा prn. a. f. du. gen. (SG.4.16.b:); सेना f. du. gen.
19. मध्ये
between, in between
fr. मध्य n. sg. loc.
17. स्थापय
place
fr. √स्था cs. impv. 2nd sg. (SG.5.40:)
21. यावद्
so that
fr. यावत् in. (SG.6.20:)
22. अहम्
I
fr. अहम् prn. sg. nom. (SG.4.2:)
24. एतान्
these
fr. एतद् prn. m. pl. acc. (SG.4.7:)
25. अवस्थितान्
assembled
fr. अवस्थित pp. of अव + √स्था a. m. pl. acc. (SG.6.6:)
27. योद्धु-
to do battle
26. -कामान्
wishing
fr. योद्धु-काम a. m. pl. acc. (SG.6.10:)
23. निरीक्षे
[can] examine
fr. निस् + √ईक्ष् 1.Ā. pr. 1st sg. (SG.2.24: & SG.2.29:)
31. अस्मिन्
at this
fr. इदम् prn. m. sg. loc. (SG.4.8:)
33. रण-
of war
32. -समुद्यमे
outset
fr. रण-समुद्यम m. sg. loc.
29. मया
I [by me]
fr. अहम् prn. sg. inst. (SG.4.2:) (SG.7.7:)
28. कैः सह
with [i.e., against] whom
fr. किम् prn. m. pl. inst. (SG.4.12:) (SG.7.9.9:); सह in.
30. योद्धव्यम्
should fight [is to be fought]
fr. योद्धव्य pot. ps. pt. of √युध् pt. n. sg. nom. (SG.6.8: & SG.2.76: & SG.2.78:) (SG.7.28: impersonal)
yotsyamāna, ava-√īkṣ, asmad, yad, etad, atra, samāgata;
dhātra-rāṣṭra, dus-buddhi, yuddha, priya-cikīrṣu.

ये एते युद्धे दुर्-बुद्धेः धार्त-राष्ट्रस्य प्रिय-चिकीर्षवः अत्र समागताः [तान्] योत्स्यमानान् [यावद्] अहम् अवेक्षे॥
So I can see those about to fight who have assembled here, wishing to please in war the distorted-thinking Duryodhana.
3. ये एते
who
fr. यद् prn. m. pl. nom. (SG.4.8:); एतद् prn. m. pl. nom. (SG.4.7:)
8. युद्धे
in war
fr. युद्ध pp. of √युध् n. sg. loc. (SG.2.76: & SG.2.78:)
9. दुर्-बुद्धेः
[of] the distorted thinking
fr. दुस्-बुद्धि a. m. sg. gen. (SG.2.24: & SG.2.29:)
10. धार्त-राष्ट्रस्य
दुर्योधन (son of धृत-राष्ट्र)
fr. धार्तराष्ट्र m. sg. gen. (SG.7.12.1.c:)
7. प्रिय-
to please [to do the pleasure]
6. -चिकीर्षवः
wishing
fr. प्रिय-चिकीर्षु a. m. pl. nom. (SG.5.41:)
5. अत्र
here
fr. अत्र in. (SG.6.19:)
4. समागताः
have assembled
fr. समागत pp. of सम् + आ + √गम् a. m. pl. nom. (SG.6.6:)
2. [तान्] योत्स्यमानान्
[those] about to fight
fr. योत्स्यमान fut. mid. pt. of √युध् a. m. pl. acc. (SG.6.5: & SG.2.76: & SG.2.42:)
1. [यावद्] अहम् अवेक्षे
[so that] I [can] see
fr. अहम् prn. sg. nom. (SG.4.2:); अव + √ईक्ष् 1.Ā. pr. 1st sg.
sañjaya, √vac:
evam, ukta, hṛṣīka-īśa, guḍākā-īśa, bhārata;
senā, ubhā, madhya, sthāpayitvā, ratha-uttama.
bhīṣma-droṇa-pramukhatas, sarva, ca, mahī-kṣit;
√vac, pārtha, √dṛś, etad, samaveta, kuru, iti.

सञ्जयः उवाच। भारत, गुडाका-ईशेन एवम् उक्तः हृषीक-ईशः उभयोः सेनयोः मध्ये भीष्म-द्रोण-प्रमुखतः सर्वेषां मही-क्षिताम् [प्रमुखतः] च रथ-उत्तमं स्थापयित्वा – “पार्थ, एतान् समवेतान् कुरून् पश्य” इति उवाच॥
Sañjaya said: O Dhṛta-rāṣṭra, having thus been ordered by Arjuna, Lord Kṛṣṇa placed the great chariot between both armies, right in front of Bhīṣma and Droṇa and all these kings, and then said, ‘Arjuna, behold these assembled Kurus.’
1. सञ्जयः उवाच
सञ्जय said
fr. सञ्जय m. sg. nom.; √वच् P. perf. 3rd sg. (SG.5.10.3:)
2. भारत
(धृत-राष्ट्र) O Descendant of Emperor भरत
fr. भारत m. sg. voc.
5. गुडाका-ईशेन
by (अर्जुन) the master over lethargy
fr. गुडाकेश m. sg. inst. (SG.2.8: & SG.2.3:)
4. एवम्
thus
fr. एवम् in. (SG.6.19:)
3. उक्तः
told [i.e., ordered]
fr. उक्त pp. of √वच् a. m. sg. nom. (SG.6.6: & SG.2.3.a: & SG.2.80:)
6. हृषीक-ईशः
(कृष्ण) Lord of the senses
fr. हृषीकेईश m. sg. nom. (SG.2.8: & SG.2.3:)
10. उभयोः सेनयोः
both armies
fr. उभा prn. a. f. du. gen. (SG.4.16.b:); सेना f. du. gen.
9. मध्ये
between
fr. मध्य n. sg. loc.
12. भीष्म-द्रोण-
of भीष्म and द्रोण
11. -प्रमुखतः
in front
fr. भीष्म-द्रोण-प्रमुखतस् in. (SG.6.19:)
14. सर्वेषां
all
fr. सर्व prn. a. m. pl. gen. (SG.4.16.2:)
13. मही-क्षिताम् [प्रमुखतः] च
and [in front] of these kings
fr. मही-क्षित् m. pl. gen. (SG.6.24.2: & SG.3.5:); च in.
8. रथ-उत्तमं
the great chariot
fr. रथ-उत्तम m. sg. acc. (SG.2.8: & SG.2.3:) (SG.7.5.4:)
7. स्थापयित्वा
placed
fr. स्थापयित्वा in. pt. of √स्था (SG.6.9: & SG.5.40:)
16. पार्थ
(अर्जुन) O Son of पृथा
fr. पार्थ m. sg. voc.
18. एतान्
these
fr. एतद् prn. m. pl. acc. (SG.4.7:)
19. समवेतान्
assembled
fr. समवेत pp. of सम् + अव + √इ a. m. pl. acc. (SG.2.8:)
20. कुरून्
कुरु-s
fr. कुरु m. pl. acc.
17. पश्य
behold
fr. √दृश् 1.P. impv. 2nd sg. (SG.5.15.6:)
15. इति उवाच
[and] said [this]
fr. इति in.; √वच् P. perf. 3rd sg. (SG.5.10.3:)
tatra, √dṛś, sthita, pārtha, pitṛ, atha, pitā-maha;
ācārya, mātula, bhātṛ, putra, pautra, sakhi, tathā.
śvaśura, su-hṛd, ca, eva, senā, ubhā, api;
tad, samīkṣya, tad, kaunteya, sarva, bandhu, avasthita.
kṛpā, parā, āviṣṭa, viṣīdat, idam, √brū;

अथ पार्थः तत्र उभयोः सेनयोः अपि स्थितान् – पितॄन् पिता-महान् आचार्यान् मातुलान् भ्रातॄन् पुत्रान् पौत्रान् सखीन् श्वशुरान् सु-हृदः तथा एव च अपश्यत्। सः कौन्तेयः, तान् सर्वान् अवस्थितान् बन्धून् समीक्ष्य, परया कृपया आविष्टः, विषीदन् इदम् अब्रवीत्॥
Now Arjuna saw stationed there – in both armies – fathers, grandfathers, teachers, uncles, brothers, sons, grandsons, comrades, fathers-in-law, and friends. That Arjuna, seeing all those assembled relatives and being overwhelmed with great pity, became sad and said this.
1. अथ पार्थः
now अर्जुन
fr. अथ in. (SG.6.19:); पार्थ m. sg. nom.
4. तत्र
there
fr. तत्र in. (SG.6.19:)
5. उभयोः सेनयोः अपि
in both armies
fr. उभा prn. a. f. du. loc. (SG.4.16.b:); सेना f. du. loc.; अपि in.
3. स्थितान्
stationed
fr. स्थित pp. of √स्था a. m. pl. acc. (SG.6.6:)
6. पितॄन्
fathers
fr. पितृ m. pl. acc.
7. पिता-महान्
grandfathers
fr. पिता-मह m. pl. acc.
8. आचार्यान्
teachers
fr. आचार्य m. pl. acc.
9. मातुलान्
(maternal) uncles
fr. मातुल m. pl. acc. (SG.4.10:)
10. भ्रातॄन्
brothers
fr. भ्रातृ m. pl. acc.
11. पुत्रान्
sons
fr. पुत्र m. pl. acc.
12. पौत्रान्
grandsons
fr. पौत्र m. pl. acc.
13. सखीन्
comrades
fr. सुखि m. pl. acc.
14. श्वशुरान्
fathers‑in‑law
fr. श्वशुर m. pl. acc.
15. सु-हृदः तथा एव च
and friends
fr. सुहृद् m. pl. acc. (SG.3.6:); तथा in.; एव in.; च in.
2. अपश्यत्
saw
fr. √दृश् 1.P. impf. 3rd sg. (SG.5.15.6:)
16. सः कौन्तेयः
that (अर्जुन) son of कुन्ती
fr. तद् prn. sg. nom. (SG.4.6:); कौन्तेय m. sg. nom.
18. तान् सर्वान्
all those
fr. तद् prn. m. pl. acc. (SG.4.6:); सर्व prn. a. pl. acc. (SG.4.16.2:)
19. अवस्थितान्
assembled
fr. अवस्थित pp. of अव + √स्था a. m. pl. acc. (SG.6.6:)
20. बन्धून्
relatives
fr. बन्धु m. pl. acc.
17. समीक्ष्य
seeing
fr. समीक्ष्य in. pt. of सम् + √ईक्ष्
22. परया कृपया
with great pity
fr. परा (fem. of पर) prn. a. f. sg. inst. (SG.4.16.3:); कृपा f. sg. inst.
21. आविष्टः
being overwhelmed
fr. आविष्ट pp. of आ + √विश् a. m. sg. nom. (SG.2.85:)
23. विषीदन्
became sad
fr. विषीदत् pr. pt. of वि + √सद् pt. m. sg. nom. (SG.5.15.3: & SG.2.101:)
24. इदम् अब्रवीत्
[and] said this
fr. इदम् prn. n. sg. acc. (SG.4.8:); √ब्रू 2.P. impf. 3rd sg. (SG.5.19.8:)
arjuna, √vac:
dṛṣṭvā, idam, sva-jana, kṛṣṇa, yuyutsu, samupasthita.
√sad, asmad, gātra, mukha, ca, pari-√śuṣ;
vepathu, ca, śarīra, asmad, roma-harṣa, ca, √jan.

अर्जुनः उवाच। कृष्ण, इमं स्व-जनं युयुत्सुं समुपस्थितं दृष्ट्वा, मम गात्राणि सीदन्ति, मुखं च परिशुष्यति, मे शरीरे वेपथुः च, रोम-हर्षः च जायते॥
Arjuna said: O Kṛṣṇa, seeing these, my people on both sides, who have come ready to fight, my limbs are limp, my mouth is dry, my body is trembling, and my hairs are on end.
1. अर्जुनः उवाच
अर्जुन said
fr. अर्जुन m. sg. nom.; √वच् P. perf. 3rd sg. (SG.5.10.3:)
2. कृष्ण
O कृष्ण
fr. कृष्ण m. sg. voc.
4. इमं
this [these]
fr. इदम् prn. m. sg. acc. (SG.4.8:)
5. स्व-जनं
my people [on both sides]
fr. स्व-जन m. sg. acc.
7. युयुत्सुं
ready to fight
fr. युयुत्सु a. m. sg. acc. (SG.5.41:)
6. समुपस्थितं
who have come
fr. समुपस्थित pp. of सम् + उप + √स्था a. m. sg. acc. (SG.6.6:)
3. दृष्ट्वा
seeing
fr. दृष्ट्वा in. pt. of √दृश् (SG.2.85:)
8. मम
my
fr. अहम् prn. sg. gen. (SG.4.2:)
9. गात्राणि
limbs
fr. गात्र n. pl. nom.
10. सीदन्ति
are limp
fr. √सद् 1.P. ps. 3rd pl. (SG.5.15.3:)
11. मुखं च
[my] mouth
fr. मुख n. sg. nom.; च in.
12. परिशुष्यति
is dry
fr. परि + √शुष् 4.P. ps. 3rd sg.
13. मे शरीरे
[in] my body
fr. अहम् prn. sg. gen. (SG.4.2:); शरीर n. sg. loc.
14. वेपथुः च
[is] trembling
fr. वेपथु m. sg. nom.; च in.
15. रोम-हर्षः च
and [my] hairs on end [lit. “thrilling of hairs”]
fr. रोमन्-हर्ष m. sg. nom.; च in.
16. जायते
is/are, has/have become
fr. √जन् 4.Ā. ps. 3rd sg. (SG.5.16.4:) (SG.7.5.3.a:)
gāṇḍīva, √sraṃs, hasta, tvac, ca, eva, pari-√dah;
na, ca, √śak, avasthātum, √bhram, iva, ca, asmad, manas.

गाण्डीवं हस्तात् स्रंसते, त्वक् च एव परिदह्यते। मे मनः च भ्रमति इव, अवस्थातुं च न शक्नोमि॥
My bow Gāṇḍīva slips from my hand, and my skin burns. My mind seems to spin, and I am unable to stand.
1. गाण्डीवं
[my bow] गाण्डीव
fr. गाण्डीव n. sg. nom.
3. हस्तात्
from [my] hand
fr. हस्त m. sg. abl.
2. स्रंसते
slips
fr. √स्रंस् 1.Ā. pr. 3rd sg.
4. त्वक् च एव
and [my] skin
fr. त्वच् f. sg. nom. (SG.3.6:); च in.; एव in.
5. परिदह्यते
burns
fr. परि + √दह् ps. pr. 3rd sg. (SG.7.28:)
6. मे मनः च
my mind
fr. अहम् prn. sg. gen. (SG.4.2:); मनस् n. sg. nom.; च in.
7. भ्रमति इव
seems to spin
fr. √भ्रम् 1.P. pr. 3rd sg.; इव in.
9. अवस्थातुं च
to stand
fr. अवस्थातुम् inf. of अव + √स्था in.; च in.
8. न शक्नोमि
[and] I am unable
fr. न in.; √शक् 5.P. pr. 1st sg.
nimitta, ca, √dṛś, viparīta, keśava;
na, ca, śreyas, anu-√dṛś, hatvā, sva-jana, āhava.

केशव, विपरीतानि च निमित्तानि पश्यामि, आहवे च स्व-जनं हत्वा श्रेयः न अनुपश्यामि॥
O Kṛṣṇa, I see bad omens (such as a twitching eye), and I see no good by killing my people in this war.
1. केशव
(कृष्ण) O Destroyer of the Demon केशिन्
fr. केशव m. sg. voc.
3. विपरीतानि च
contrary, bad
fr. विपरीत pp. of वि + परि + √इ a. n. pl. acc.; च in.
4. निमित्तानि
omens
fr. निमित्त n. pl. acc.
2. पश्यामि
I see
fr. √दृश् 1.P. pr. 1st sg. (SG.5.15.6:)
9. आहवे च
in [this] war
fr. आहव m. sg. loc.; च in.
8. स्व-जनं
my people
fr. स्व-जन m. sg. acc.
7. हत्वा
[by] killing
fr. हत्वा in. pt. of √हन् (SG.6.9: & SG.6.6:) (SG.7.19.1:)
6. श्रेयः
good
fr. श्रेयस् n. sg. acc. (SG.3.6: & SG.3.2:)
5. न अनुपश्यामि
[and] I see no
fr. न in.; अनु + √दृश् 1.P. pr. 1st sg. (SG.5.15.6:)
na, √kāñkṣ, vijaya, kṛṣṇa, na, ca, rājya, sukha, ca;
kim, asmad, rājya, go-vinda, kim, bhoga, jīvita, vā.

कृष्ण, विजयं न काङ्क्षे, न राज्यं च सुखानि च। गो-विन्द, किं नः राज्येन, किं भोगैः जीवितेन वा॥
O Kṛṣṇa, I do not desire for myself victory, nor kingdom, nor pleasures. O Kṛṣṇa, what is the use of a kingdom to us? What is the use of pleasures or living?
1. कृष्ण
O कृष्ण
fr. कृष्ण m. sg. voc.
3. विजयं
victory
fr. विजय m. sg. acc.
2. न काङ्क्षे
I do not desire [for myself]
fr. न in.; √काङ्क्ष् 1.Ā. pr. 1st sg. (SG.5.1.3:)
4. न
nor
fr. न in.
5. राज्यं च
kingdom
fr. राज्य n. sg. acc.; च in.
6. सुखानि च
nor pleasures
fr. सुख n. pl. acc. (SG.6.24.3:); च in.
7. गो-विन्द
(कृष्ण) O One Who is Understood Through Scripture
fr. गो-विन्द m. sg. voc.
8. किं
what [is the use with/of]
fr. किम् interrogative pcl. in. (SG.6.20:)
10. नः
to us
fr. अहम् prn. pl. acc. (SG.4.2:)
9. राज्येन
a kingdom
fr. राज्य n. sg. inst. (SG.7.9.7:)
11. किं
what [is the use with/of]
fr. किम् interrogative pcl. in. (SG.6.20:)
12. भोगैः
pleasures
fr. भोग m. pl. inst.
13. जीवितेन वा
or living
fr. जीवित pp. of √जीव् n. sg. inst. (SG.7.17.3:); वा in.
yad, arthe, kāṅkṣita, asmad, rājya, bhoga, sukha, ca;
tad, idam, avasthita, yuddha, prāṇa, tyaktvā, dhana, ca.
ācārya, pitṛ, putra, tathā, eva, ca, pitā-maha;
mātula, śvaśura, pautra, śyāla, sambandhin, tathā.

येषाम् अर्थे नः राज्यं भोगाः सुखानि च काङ्क्षितं, ते इमे प्राणान् धनानि च त्यक्त्वा युद्धे अवस्थिताः – आचार्याः, पितरः, पुत्राः, तथा एव च पिता-महाः, मातुलाः, श्वशुराः, पौत्राः, श्यालाः, तथा सम्बन्धिनः॥
For whose sake we have desired kingdom, experiences, and pleasures – those same are assembled here in battle, giving up their lives and wealth: teachers, fathers, sons, grandfathers, uncles, fathers-in-law, grandsons, brothers-in-law, and other relations.
1. येषाम् अर्थे
for whose sake
fr. यद् prn. m. pl. gen. (SG.4.8:); अर्थे in.
2. नः
we, by us
fr. अहम् prn. pl. gen. (SG.4.2:) (SG.7.12.3.a: agent of pp.)
4. राज्यं
kingdom
fr. राज्य n. sg. nom.
5. भोगाः
experiences
fr. भोग m. pl. nom.
6. सुखानि च
and pleasures
fr. सुख n. pl. nom.; च in.
3. काङ्क्षितं
have desired
fr. काङ्क्षित pp. of √काङ्क्ष् pt. n. sg. nom. (SG.6.6:) (SG.7.5.2.a:)
7. ते इमे
those same
fr. तद् prn. m. pl. nom.; इदम् prn. m. pl. nom. (SG.7.6.B.2.f:)
11. प्राणान्
[their] lives
fr. प्राण m. pl. acc.
12. धनानि च
and wealth
fr. धन n. pl. acc.; च in.
10. त्यक्त्वा
having given up
fr. त्यक्त्वा in. pt. of √त्यज् (SG.2.81:)
9. युद्धे
[here] in battle
fr. युद्ध pp. of √युध् n. sg. loc. (SG.2.76: & SG.2.78:) (SG.7.17.3:)
8. अवस्थिताः
are assembled
fr. अवस्थित pp. of अव + √स्था a. m. pl. nom. (SG.6.6:)
13. आचार्याः
teachers
fr. आचार्य m. pl. nom.
14. पितरः
fathers
fr. पितृ m. pl. nom.
15. पुत्राः
sons
fr. पुत्र m. pl. nom.
16. तथा एव च पिता-महाः
grandfathers
fr. तथा in.; एव in.; च in.; पिता-मह m. pl. nom.
17. मातुलाः
(maternal) uncles
fr. मातुल m. pl. nom.
18. श्वशुराः
fathers‑in‑law
fr. श्वशुर m. pl. nom.
19. पौत्राः
grandsons
fr. पौत्र m. pl. nom.
20. श्यालाः
brothers‑in‑laws
fr. श्याल m. pl. nom.
21. तथा सम्बन्धिनः
and [other] relations
fr. तथा in.; सम्बन्धिन् m. pl. nom. (SG.3.15:)
etad, na, hantum, √iṣ, ghnat, api, madhu-sūdana;
api, trai-lokya-rājya, hetu, kim, nu, mahī-kṛte.

मधु-सूदन, एतान् घ्नतः अपि त्रै-लोक्य-राज्यस्य हेतोः अपि हन्तुं न इच्छामि, किं नु मही-कृते॥
O Kṛṣṇa, though they are about to kill me, I do not wish to kill them – even for dominion over the three worlds (earth, sky, and heaven), much less for a kingdom on this earth.
1. मधु-सूदन
(कृष्ण) O Destroyer of the Demon मधु
fr. मधु-सूदन m. sg. voc.
4. एतान्
them
fr. एतद् prn. m. pl. acc. (SG.4.7:) (SG.7.20:)
2. घ्नतः अपि
though about to kill [me]
fr. घ्नत् pr. pt. of √हन् a. m. pl. acc. (SG.6.4: & SG.5.19.5:); अपि in.
7. त्रै-लोक्य-
over the three worlds [earth, sky, and heaven]
6. -राज्यस्य
of dominion
fr. त्रैलोक्य-राज्य n. sg. gen.
5. हेतोः अपि
even for the sake
fr. हेतु m. sg. abl.; अपि in.
3. हन्तुं न इच्छामि
I do not wish to kill
fr. हन्तुम् inf. of √हन् in.; न in.; √इष् 6.P. pr. 1st sg. (SG.5.17.3:)
8. किं नु
much less
fr. किम् नु interj.
9. मही-कृते
for [a kingdom on this] earth
fr. मही-कृते in.
nihatya, dhārta-rāṣṭra, asmad, kim, prīti, √as, jana-ardana;
pāpa, eva, ā-√śri, asmad, hatvā, etad, ātata-āyin.

धार्त-राष्ट्रान् निहत्य नः का प्रीतिः स्यात्, जन-अर्दन। एतान् आतत-आयिनः हत्वा पापम् एव अस्मान् आश्रयेत्॥
What satisfaction would we have by killing the sons of Dhṛta-rāṣṭra, O Kṛṣṇa? By killing these felons, only sin would befall us.
6. धार्त-राष्ट्रान्
the sons of धृत-राष्ट्र
fr. धार्तराष्ट्र m. pl. acc.
5. निहत्य
killing
fr. निहत्य in. pt. of नि + √हन् (SG.6.9:)
4. नः
we have
fr. अहम् prn. pl. gen. (SG.4.2:)
1. का
what?
fr. किम् prn. f. sg. nom. (SG.4.12:)
2. प्रीतिः
satisfaction
fr. प्रीति f. sg. nom.
3. स्यात्
would
fr. √अस् 2.P. pot. 3rd sg. (SG.5.19.4:)
7. जन-अर्दन
(कृष्ण) O One Who is Prayed to by People
fr. जन-अर्दन m. sg. voc.
9. एतान्
these
fr. एतद् prn. m. pl. acc. (SG.4.7:)
10. आतत-आयिनः
felons
fr. आततायिन् a. m. pl. acc.
8. हत्वा
by killing
fr. हत्वा in. pt. of √हन् (SG.6.9: & SG.6.6:) (SG.7.19.1:)
11. पापम् एव
only sin
fr. पाप n. sg. nom.; एव in.
13. अस्मान्
us
fr. अहम् prn. pl. acc. (SG.4.2:) (SG.7.8.5:)
12. आश्रयेत्
would befall
fr. आ + √श्रि 1.P. pot. 3rd sg. (SG.5.3: & SG.2.71:)
tasmād, na, arha, asmad, hantum, dhārta-rāṣṭra, sva-bāndhava;
sva-jana, hi, katham, hatvā, sukhin, √as, mādhava.

तस्मात् वयं स्व-बान्धवान् धार्त-राष्ट्रान् हन्तुं न अर्हाः। स्व-जनं हि हत्वा कथं [वयं] सुखिनः स्याम, माधव॥
Therefore, we ought not to kill our own relatives, the sons of Dhṛta-rāṣṭra. By killing our own relations, how would we be happy, O Kṛṣṇa?
1. तस्मात्
therefore
fr. तस्मात् in.
2. वयं
we
fr. अहम् prn. pl. nom. (SG.4.2:)
4. स्व-बान्धवान्
our own relatives
fr. स्व-बान्धव m. pl. acc.
5. धार्त-राष्ट्रान्
the sons of धृत-राष्ट्र
fr. धार्तराष्ट्र m. pl. acc.
3. हन्तुं न अर्हाः
ought not to kill
fr. हन्तुम् inf. of √हन् in. (SG.7.20:); न in.; अर्ह a. m. pl. nom.
7. स्व-जनं हि
[indeed] our own relatives
fr. स्व-जन m. sg. acc. (SG.7.4.1:); हि in.
6. हत्वा
by killing
fr. हत्वा in. pt. of √हन् (SG.6.9: & SG.6.6:) (SG.7.19.1:)
8. कथं
how?
fr. कथम् in. (SG.6.19:)
9. [वयं] सुखिनः स्याम
would we be happy
fr. सुखिन् a. m. pl. nom.; √अस् 2.P. pot. 1st pl. (SG.5.19.4:)
10. माधव
(कृष्ण) O Lord of Wealth
fr. माधव m. sg. voc.
yadi, api, etad, na, √dṛś, lobha-upahata-cetasas;
kula-kṣaya-kṛta, doṣa, mitra-droha, ca, pātaka.
katham, na, jñeya, asmad, pāpa, idam, nivartitum;
kula-kṣaya-kṛta, doṣa, prapaśyat, jana-ardana.

यदि अपि एते लोभ-उपहत-चेतसः कुल-क्षय-कृतं दोषं मित्र-द्रोहे पातकं च न पश्यन्ति, कुल-क्षय-कृतं दोषम् अस्माभिः प्रपश्यद्भिः अस्मात् पापात् निवर्तितुं कथं न ज्ञेयम्, जन-अर्दन॥
Even if these – whose minds are overwhelmed by greed – do not see the problem wrought by destroying the family or the crime in betraying friends, how can we – who clearly see the problem wrought by destroying the family – not know to withdraw from this sin, O Kṛṣṇa?
1. यदि अपि
even if
fr. यदि in.; अपि in.
2. एते
these
fr. एतद् prn. m. pl. nom. (SG.4.7:)
4. लोभ-उपहत-
are overwhelmed by greed
3. -चेतसः
whose minds
fr. लोभ-उपहत-चेतस् a. m. pl. nom. (SG.3.6:)
8. कुल-क्षय-
[by] destroying the family
7. -कृतं
wrought
fr. कुल-क्षय-कृत a. m. sg. acc. (SG.3.6:)
6. दोषं
the problem
fr. दोष m. sg. acc.
11. मित्र-
of friends
10. -द्रोहे
in betraying
fr. मित्र-द्रोह m. sg. loc.
9. पातकं च
or the crime
fr. पातक n. sg. acc.; च in.
5. न पश्यन्ति
do not see
fr. न in.; √दृश् 1.P. pr. 3rd pl. (SG.5.15.6:)
16. कुल-क्षय-कृतं
wrought by destroying the family
fr. कुल-क्षय-कृत a. m. sg. acc.
15. दोषम्
the problem
fr. दोष m. sg. acc.
13. अस्माभिः
by us, [can] we
fr. अहम् prn. pl. inst. (SG.4.2:) (SG.7.7:)
14. प्रपश्यद्भिः
who clearly see
fr. प्रपश्यत् pr. pt. of प्र + √दृश् m. pl. inst. (SG.5.15.6:)
19. अस्मात् पापात्
from this sin
fr. इदम् prn. n. sg. abl. (SG.4.8:); पाप n. sg. abl.
18. निवर्तितुं
to withdraw
fr. निवर्तितुम् inf. of नि + √वृत् in.
12. कथं
how?
fr. कथम् in. (SG.6.19:)
17. न ज्ञेयम्
[can] not know
fr. न in.; ज्ञेय pot. ps. pt. of √ज्ञा pt. n. sg. nom. (SG.6.8:)
20. जन-अर्दन
(कृष्ण) O One Who is Prayed to by People
fr. जन-अर्दन m. sg. voc.
kula-kṣaya, pra-√naś, kula-dharma, sanā-tana;
dharma, naṣṭa, kula, kṛtsna, a-dharma, abhi-√bhū, uta.

कुल-क्षये सनातनाः कुल-धर्माः प्रणश्यन्ति, धर्मे नष्टे अ-धर्मः कृत्स्नं कुलम् अभिभवति उत॥
When the family is destroyed by this killing of the men, the protectors of the family, the ancient traditions (dharmas) of the family are destroyed. When tradition is destroyed, corruption (a-dharma) indeed overwhelms the entire family.
1. कुल-क्षये
when the family is destroyed
fr. कुल-क्षय m. sg. loc. (SG.7.14.1.a:)
2. सना-तनाः
the ancient
fr. सनातन a. m. pl. nom. (SG.6.27:)
4. कुल-
of the family
3. -धर्माः
धर्म-s (traditions)
fr. कुल-धर्म m. pl. nom.
5. प्रणश्यन्ति
are destroyed
fr. प्र + √नश् 4.P. pr. 3rd pl. (SG.2.92:)
6. धर्मे नष्टे
when tradition is destroyed
fr. धर्म m. sg. loc.; नष्ट pp. of √नश् pt. m. sg. loc. (SG.2.85:) (SG.7.14.1:)
7. अ-धर्मः
अधर्म (corruption)
fr. अधर्म m. sg. nom.
9. कृत्स्नं कुलम्
the entire family
fr. कृत्स्न a. n. sg. acc.; कुल n. sg. acc.
8. अभिभवति उत
overwhelms indeed
fr. अभि + √भू 1.P. pr. 3rd sg.; उत in.
a-dharma-abhibhava, kṛṣṇa, pra-√duṣ, kula-strī;
strī, duṣṭā, vārṣṇeya, √jan, varṇa-saṅkara.

कृष्ण, अ-धर्म-अभिभवात् कुल-स्त्रियः प्रदुष्यन्ति। वार्ष्णेय, स्त्रीषु दुष्टासु वर्ण-सङ्करः जायते॥
O Kṛṣṇa, due to the family being overpowered by corruption, the women of the family are debased. O Kṛṣṇa, when the women are debased, there arises confusion of the social groups.
1. कृष्ण
O कृष्ण
fr. कृष्ण m. sg. voc.
3. अ-धर्म-
by corruption
2. -अभिभवात्
due to [the family] being overpowered
fr. अधर्म-अभिभव m. sg. abl.
5. कुल-
of the family
4. -स्त्रियः
the women
fr. कुल-स्त्री f. pl. nom.
6. प्रदुष्यन्ति
are debased [i.e., kept from maintaining the traditions]
fr. प्र + √दुष् 4.P. pr. 3rd pl.
7. वार्ष्णेय
(कृष्ण) O One From the वृष्णि Clan
fr. वार्ष्णेय m. sg. voc.
8. स्त्रीषु दुष्टासु व
when the women are debased
fr. स्त्री f. pl. loc.; दुष्ट pp. of √दुष् pt. f. pl. loc. (SG.2.88:) (SG.7.14.1:)
11. वर्ण-
of the social groups
10. -सङ्करः
confusion
fr. वर्ण-सङ्कर m. sg. nom.
9. जायते
there arises
fr. √जन् 4.Ā. pr. 3rd sg. (SG.5.16.4:)
saṅkara, naraka, eva, kula-ghna, kula, ca;
√pat, pitṛ, hi, etad, lupta-piṇḍa-udaka-kriya.

सङ्करः कुल-घ्नानां कुलस्य च नरकाय एव [गमयति]। एषां पितरः हि लुप्त-पिण्ड-उदक-क्रियाः पतन्ति॥
Confusion leads to hell for the destroyers of the family, as well as for the family. Their ancestors, being deprived of the post-death rituals of offerings of rice balls, water, etcetera, indeed fall (to a lower status).
1. सङ्करः
confusion
fr. सङ्कर m. sg. nom.
4. कुल-
of the family
3. -घ्नानां
for the destroyers
fr. कुल-घ्न a. m. pl. gen.
5. कुलस्य च
as well as for the family
fr. कुल n. sg. gen.; च in.
2. नरकाय एव [गमयति]
leads to hell
fr. नरक m. sg. dat. (SG.7.10.B.1:); एव in.
6. एषां
their [the क्षत्रिय families’]
fr. इदम् prn. m. pl. gen. (SG.4.8:)
7. पितरः हि
ancestors indeed
fr. पितृ m. pl. nom.; हि in.
8. लुप्त-
being deprived of
9. -पिण्ड-उदक-क्रियाः
[post‑death] rituals of rice‑balls and water [etc.]
fr. लुप्त-पिण्ड-उदक-क्रिय a. m. pl. nom. (SG.2.8: & SG.2.3:)
10. पतन्ति
fall [to a lower status]
fr. √पत् 1.P. pr. 3rd pl.
doṣa, etad, kula-ghna, varṇa-saṅkara-kāraka;
ud-√sad, jāti-dharma, kula-dharma, ca, śāśvata.

कुल-घ्नानाम् एतैः वर्ण-सङ्कर-कारकैः दोषैः शाश्वताः जाति-धर्माः कुल-धर्माः च उत्साद्यन्ते॥
Because of these crimes of the destroyers of the family, bringing about the confusion of the social groups, the ancient community traditions – as well as the family traditions – are destroyed.
3. कुल-घ्नानाम्
of the destroyers of the family
fr. कुल-घ्न a. m. pl. gen.
1. एतैः
because of these
fr. एतद् prn. m. pl. inst. (SG.4.7:)
5. वर्ण-सङ्कर-
the confusion of the social groups
4. -कारकैः
bringing about
fr. वर्ण-सङ्कर-कारक a. m. pl. inst.
2. दोषैः
crimes
fr. दोष m. pl. inst.
6. शाश्वताः
the ancient
fr. शाश्वत a. m. pl. nom.
7. जाति-धर्माः
community [i.e., the क्षत्रिय] traditions
fr. जाति-धर्म m. pl. nom.
8. कुल-धर्माः च
as well as the family traditions
fr. कुल-धर्म m. pl. nom.; च in.
9. उत्साद्यन्ते
are destroyed
fr. उद् + √सद् cs. ps. pr. 3rd pl. (SG.5.40: & SG.2.42:)
utsanna-kula-dharma, manuṣya, jana-ardana;
naraka, niyatam, vāsa, √bhū, iti, anu-√śru.

जन-अर्दन, उत्सन्न-कुल-धर्माणां मनुष्याणां नियतं नरके वासः भवति इति अनुशुश्रुम॥
O Kṛṣṇa, we have heard that the people who destroy the family tradition (dharma) surely have a stay in hell.
1. जन-अर्दन
(कृष्ण) O One Who is Prayed to by People
fr. जन-अर्दन m. sg. voc.
4. उत्सन्न-
who destroy
5. -कुल-धर्माणां
the family धर्म
fr. उत्सन्न-कुल-धर्म a. m. pl. gen.
3. मनुष्याणां
the people [have]
fr. मनुष्य m. pl. gen. (SG.7.12.1.a:)
6. नियतं
surely
fr. नियत pp. of नि + √यम् in. (SG.6.6:) (SG.7.8.8:)
8. नरके वासः
a stay in hell
fr. नरक m. sg. loc.; वास m. sg. nom.
7. भवति
have
fr. √भू 1.P. 3rd sg. (SG.5.3: & SG.2.3: & SG.2.71:)
2. इति अनुशुश्रुम
we have heard that
fr. इति in.; अनु + √श्रु P. perf. 1st pl. (SG.5.27.1: & SG.5.8.1: & 5.8.4:)
aho, bata, mahat, pāpa, kartum, vyavasita, asmad;
yad, rājya-sukha-lobha, hantum, sva-jana, udyata.

अहो बत, यद् राज्य-सुख-लोभेन स्व-जनं हन्तुम् उद्यताः, वयं महत् पापं कर्तुं व्यवसिताः॥
Oh! We are fixed to perpetrate a great sin, if, out of greed for kingdom and its pleasures, we are prepared to kill our own people.
1. अहो बत
Oh!
fr. अहो बत interj.
5. यद्
if
fr. यद् in. (SG.6.20:)
7. राज्य-सुख-
for kingdom and [its] pleasures
6. -लोभेन
out of greed
fr. राज्य-सुख-लोभ m. sg. inst.
11. स्व-जनं
our own people
fr. स्व-जन m. sg. acc.
10. हन्तुम्
to kill
fr. हन्तुम् inf. of √हन् in. (SG.7.20:)
9. उद्यताः
are prepared
fr. उद्यत pp. of उद् + √यम् pt. m. pl. nom. (SG.6.6:)
8. वयं
we
fr. अहम् prn. pl. nom. (SG.4.2:)
4. महत् पापं
a great sin
fr. महत् a. n. sg. acc.; पाप n. sg. acc.
3. कर्तुं
to perpetrate
fr. कर्तुम् inf. of √कृ in. (SG.6.10: & SG.5.34:) (SG.7.20:)
2. व्यवसिताः
[we] are fixed
fr. व्यवसित pp. of वि + अव + √सो pt. m. pl. nom. (SG.5.8.8: & SG.6.6:)
yadi, asmad, a-pratīkāra, a-śastra, śastra-pāṇi;
dhārta-rāṣṭra, raṇa, √han, tad, asmad, kṣematara, √bhū.

यदि शस्त्र-पाणयः धार्त-राष्ट्राः माम् अ-प्रतीकारम् अ-शस्त्रं रणे हन्युः, तद् मे क्षेमतरं भवेत्॥
If the armed sons of Dhṛta-rāṣṭra were in battle to kill me, unresisting and unarmed, that would be better for me (than this sin).
1. यदि
if
fr. यदि in.
2. शस्त्र-पाणयः
having weapons in hand, the armed
fr. शस्त्र-पाणि a. m. pl. nom.
3. धार्त-राष्ट्राः
sons of धृतराष्ट्र
fr. धार्तराष्ट्र m. pl. nom.
6. माम्
me
fr. अहम् prn. sg. acc. (SG.4.2:)
7. अ-प्रतीकारम्
unresisting
fr. अप्रतीकार a. m. sg. acc. (SG.6.12: irreg.)
8. अ-शस्त्रं
[and] unarmed
fr. अशस्त्र a. m. sg. acc.
5. रणे
in battle
fr. रण m. sg. loc.
4. हन्युः
were to kill
fr. √हन् 2.Ā. pot. 3rd pl.
9. तद्
that
fr. तद् prn. n. sg. nom. (SG.4.6:)
12. मे
for me
fr. अहम् prn. sg. gen. (SG.4.2:)
11. क्षेमतरं
better
fr. क्षेमतर cpv. a. n. sg. nom. (SG.6.25:)
10. भवेत्
would be
fr. √भू 1.P. pot. 3rd sg. (SG.5.3: & SG.2.3: & SG.2.71:)
sañjaya, √vac:
evam, uktvā, arjuna, saṅkya, ratha-upastha, upa-√viś;
visṛjya, sa-śara, cāpa, śoka-saṃvigna-mānasa.

सञ्जयः उवाच। अर्जुनः एवम् उक्त्वा सङ्ख्ये स-शरं चापं विसृज्य शोक-संविग्न-मानसः रथ-उपस्थे उपाविशत्॥
Sañjaya said: Speaking thus, Arjuna, giving up his bow and arrows in the middle of the battle-field, sat down on the chariot seat, his mind overcome with sorrow (in the form of guilt and hurt).
1. सञ्जयः उवाच
सञ्जय said
fr. सञ्जय m. sg. nom.; √वच् P. perf. 3rd sg. (SG.5.10.3:)
3. अर्जुनः
अर्जुन
fr. अर्जुन m. sg. nom.
2. एवम् उक्त्वा
speaking thus
fr. एवम् in.; उक्त्वा in. pt. of √वच् (SG.6.9: & SG.6.6: & SG.2.3.a: & SG.2.80:)
7. सङ्ख्ये
in [the middle of] the battle [-field]
fr. सङ्ख्य n. sg. loc.
6. स-शरं
with the arrows, and arrows
fr. स-शर a. m. sg. acc. (SG.6.39:)
5. चापं
[his] bow
fr. चाप m. sg. acc.
4. विसृज्य
giving up
fr. विसृज्य in. pt. of वि + √सृज् (SG.7.19:)
13. शोक-
with sorrow
12. -संविग्न-
overcome
11. -मानसः
[his] mind
fr. शोक-संविग्न-मानस a. m. sg. nom.
10. रथ-
of the chariot
9. -उपस्थे
on the seat
fr. रथ-उपस्थ m. sg. loc. (SG.2.8: & SG.2.3:)
8. उपाविशत्
sat down
fr. उप + √विश् 6.P. impf. 3rd sg. (SG.5.5.c:)
om, tad, sat. iti, śrīmat-bhagavat-gītā, upaniṣad, brahma-vidyā, yoga-śāstra, śrī-kṛṣṇa-arjuna-saṃvāda, arjuna-viṣāda-yoga, nāma, prathama, adhyāya.
Om (brahman, the witness of all) is that (only) reality. Thus ends the first chapter, called ‘The Topic of Arjuna’s Sorrow,’ of the (eighteen chapters of) Songs of the Glorious Lord, which is (looked upon as) sacred teaching (Upaniṣad) and (whose teaching is) in (the form of) a dialogue between Śrī Kṛṣṇa and Arjuna, (the subject matter being) knowledge of brahman and yoga.
1. ओं
ओम् (ब्रह्मन्, the witness of all)
fr. ओम् in.
2. तद् सत्
[is] that [only] reality
fr. तद् prn. n. sg. nom.; सत् n. sg. nom.
3. इति
(quote-end quote), thus ends
fr. इति in.
11. श्रीमद्-
of the venerable, the glorious
12. -भगवद्-
one having [limitless] glories, Lord
10. -गीतासु
in [i.e., of] songs
fr. श्रीमद्-भगवद्-गीता f. pl. loc. (SG.2.43:)
13. उपनिषत्सु
[which are/is looked upon as] उपनिषद्, sacred scripture
fr. उपनिषद् f. pl. loc. (SG.6.24:)
18. ब्रह्म-
of ब्रह्मन् (reality/सत्)
17. -विद्यायां
[and] a knowledge
fr. ब्रह्म-विद्या f. sg. loc.
19. योग-शास्त्रे
[and instruction of] योग (means, discipline, etc.)
fr. योग-शास्त्र n. sg. loc.
15. श्री-कृष्ण-
between Lord कृष्ण
16. -अर्जुन-
and अर्जुन
14. -संवादे (SG.2.22:)
in [the form of] a dialogue
fr. श्री-कृष्ण-अर्जुन-संवाद n. sg. loc.
8. अर्जुन-
of अर्जुन-’s
9. -विषाद-
sorrow
7. -योगः
the topic
fr. अर्जुन-विषाद-योग a. m. sg. nom.
6. नाम
by the name, called
fr. नाम in.
4. प्रथमः
the first
fr. प्रथम ordinal a. m. sg. nom.
5. अध्यायः
chapter
fr. अध्याय m. sg. nom.

Go to Top ('Home' key on many Windows browsers)

Sāṅkhya-yogaḥ English Intro

vs.01 vs.02 vs.03 vs.04 vs.05 vs.06 vs.07 vs.08 vs.09 vs.10 vs.11 vs.12 vs.13 vs.14 vs.15 vs.16 vs.17 vs.18 vs.19 vs.20 vs.21 vs.22 vs.23 vs.24 vs.25 vs.26 vs.27 vs.28 vs.29 vs.30 vs.31 vs.32 vs.33 vs.34 vs.35 vs.36 vs.37 vs.38 vs.39 vs.40 vs.41 vs.42 vs.43 vs.44 vs.45 vs.46 vs.47 vs.48 vs.49 vs.50 vs.51 vs.52 vs.53 vs.54 vs.55 vs.56 vs.57 vs.58 vs.59 vs.60 vs.61 vs.62 vs.63 vs.64 vs.65 vs.66 vs.67 vs.68 vs.69 vs.70 vs.71 vs.72

“दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकम्” इति (BhG.1.2) आरभ्य “न योत्स्य इति गो-विन्दम् उक्त्वा तूष्णीं बभूव ह” इति (BhG.2.9) एतद्-अन्तः प्राणिनां शोक-मोहादि-संसार-बीज-भूत-दोषोद्भव-कारण-प्रदर्शनार्थत्वेन व्याख्येयो ग्रन्थः।
तथा ह्य् अर्जुनेन राज्य-गुरु-पुत्र-मित्र-सुहृत्-स्व-जन-संबन्धि-बान्धवेष्व् ‘अहम् एषां’ ‘ममैते’ इति एवं भ्रान्ति-प्रत्यय-निमित्त-स्नेह-विच्छेदादि-निमित्ताव् आत्मनः शोक-मोहौ प्रदर्शितौ “कथं भीष्मम् अहं संख्ये” इत्य्-आदिना (BhG.2.4)।
शोक-मोहाभ्यां ह्य् अभिभूत-विवेक-विज्ञानः स्वत एव क्षात्र-धर्मे युद्धे प्रवृत्तोऽपि तस्माद् युद्धाद् उपरराम। पर-धर्मं च भिक्षा-जीवनादिकं कर्तुं प्रववृते।
तथाच सर्व-प्राणिनां शोक-मोहादि-दोषाविष्ट-चेतसां स्व-भावत एव स्व-धर्म-परित्यागः परिषिद्ध-सेवा च स्यात्।
स्व-धर्मे प्रवृत्तानाम् अपि तेषां वाङ्-मनः-कायादीनां प्रवृत्तिः फलाभिसन्धि-पूर्विकैव साहं-कारा च भवति।
तत्रैवं सति धर्माधर्मोपचयाद् इष्टानिष्ट-जन्म-सुख-दुःख-संप्राप्ति-लक्षणः संसारोऽनुपरतो भवतीति अतः संसार-बीज-भूतौ शोक-मोहौ।
तयोश् च सर्व-कर्म-सन्न्यास-पूर्वकाद् आत्म-ज्ञानान् नान्यतो निवृत्तिर् इति। तद्-उपदिदिक्षुः सर्व-लोकानुग्रहार्थम् अर्जुनं निमित्ती-कृत्याह भगवान् वासु-देवः – “अशोच्यान्” इत्य्-आदि (BhG.2.11)।
अत्र केचिद् आहुः, सर्व-कर्म-सन्न्यास-पूर्वकाद् आत्म-ज्ञान-निष्ठामात्राद् एव केवलात् कैवल्यं न प्राप्यत एव। किं तर्हि? अग्नि-होत्रादि-श्रौत-स्मार्त-कर्म-सहिताज् ज्ञानात् कैवल्य-प्राप्तिर् इति सर्वासु गीतासु निश्चितोऽर्थ इति।
ज्ञापकं चाहुर् अस्यार्थस्य “अथ चेत् त्वम् इमं धर्म्यं संग्रामं न करिष्यसि” (BhG.2.33), “कर्मणि एवाधिकारस् ते” (BhG.2.47), “कुरु कर्मैव तस्मात् त्वम्” (BhG.4.15) इत्य्-आदि।
हिंसादि-युक्तत्वाद् वैदिकं कर्म अधर्माय इतीयम् अपि आशङ्का न कार्या। कथम्? क्षात्रं कर्म युद्ध-लक्षणं गुरु-भ्रातृ-पुत्रादि-हिंसा-लक्षणम् अत्यन्त-क्रूरम् अपि ‘स्व-धर्म’ इति कृत्वा नाधर्माय, तद्-अकरणे च “ततः स्व-धर्मं कीर्तिं च हित्वा पापम् अवाप्स्यसि” (BhG.2.33) इति ब्रुवता “यावज्-जीव”-आदि-श्रुति-चोदितानां स्व-कर्मणां पश्वादि-हिंसा-लक्षणानां च कर्मणां प्राग् एव नाधर्मत्वम् इति सुनिश्चितम् उक्तं भवतीति।
तद् असत्, ज्ञान-कर्म-निष्ठयोर् विभाग-वचनाद् बुद्धि-द्वयाश्रययोः।
“अशोच्यान्” इत्य्-आदिना (BhG.2.11) भगवता यावत् “स्व-धर्मम् अपि चावेक्ष्य” इति (BhG.2.31) एतद्-अन्तेन ग्रन्थेन यत्-परमार्थात्म-तत्त्व-निरूपणं कृतं तत् सांख्यं, तद्-विषया बुद्धिर् आत्मनो जन्मादि-षड्-विक्रियाभावाद् अकर्तात्मेति प्रकरणार्थ-निरूपणाद् या जायते सा सांख्य-बुद्धिः, सा येषां ज्ञानिनाम् उचिता भवति ते सांख्याः।
एतस्या बुद्धेर् जन्मनः प्राग् आत्मनो देहादि-व्यतिरिक्तत्व-कर्तृत्व-भोक्तृत्वाद्य्-अपेक्षो धर्माधर्म-विवेक-पूर्वको मोक्ष-साधनानुष्ठान-लक्षणो योगः, तद्-विषया बुद्धिर् योग-बुद्धिः, सा येषां कर्मिणाम् उचिता भवति ते योगिनः।
तथाच भगवता विभक्ते द्वे बुद्धी निर्दिष्टे “एषा तेऽभिहिता सांख्ये बुद्धिर् योगे त्व् इमां शृणु” इति (BhG.2.39)।
तयोश् च सांख्य-बुद्ध्य्-आश्रयां ‘ज्ञान-योगेन’ निष्ठां ‘सांख्यानां’ विभक्तां वक्ष्यति ‘पुरा’ वेदात्मना ‘मया प्रोक्ता’ इति (BhG.3.3)।
तथाच योग-बुद्ध्य्-आश्रयां कर्म-योगेन निष्ठां विभक्तां च वक्ष्यति “कर्म-योगेन योगिनाम्” इति (BhG.3.3)।
एवं सांख्य-बुद्धिं योग-बुद्धिं चाश्रित्य द्वे निष्ठे विभक्ते भगवतैवोक्ते ज्ञान-कर्मणोः कर्तृत्वाकृतृत्वैकत्वानेकत्व-बुद्ध्य्-आश्रययोर् एक-पुरुषाश्रयत्वासंभवं पश्यता।
यथैतद् विभाग-वचनं तथैव दर्शितं शात-पथीये ब्राह्मणे “एतम् एव प्रव्राजिनो लोकम् इच्छन्तो (ब्राह्मणाः) प्रव्रजन्ति” इति (BrhU.4.4.22) सर्व-कर्म-सन्न्यासं विधाय तच्-छेषेण “किं प्रजया करिष्यामो येषां नोऽयम् आत्मायं लोकः” इति (BrhU.4.4.22)।
तत्रैव च प्राग् दार-परिग्रहात् पुरुष “आत्मा…” प्राकृतो धर्म-जिज्ञासोत्तर-कालं लोक-त्रय-साधनं पुत्रं, द्वि-प्रकारं च वित्तं मानुषं दैवं च, तत्र मानुषं वित्तं कर्म-रूपं पितृ-लोक-प्राप्ति-साधनं, विद्यां च दैवं वित्तं देव-लोक-प्राप्ति-साधनं, “…सोऽकामयत” इति (BrhU.1.4.17) अविद्या-कामवत एव सर्वाणि कर्माणि श्रौतादीनि दर्शितानि।
तेभ्यो ‘व्युत्थाय’ ‘प्रव्रजन्ति’ इति (BrhU.4.4.22) व्युत्थानम् आत्मानम् एव लोकम् इच्छतोऽकामस्य विहितम्।
तद् एतद् विभाग-वचनम् अनुपपन्नं स्याद् यदि श्रौत-कर्म-ज्ञानयोः समुच्चयोऽभिप्रेतः स्याद् भगवतः।
न चार्जुनस्य प्रश्न उपपन्नो भवति। “ज्यायसी चेत् कर्मणस् ते” इत्य्-आदिः (BhG.3.1)।
एक-पुरुषानुष्ठेयत्वासंभवं बुद्धि-कर्मणोर् भगवता पूर्वम् अनुक्तं कथम् अर्जुनोऽश्रुतं बुद्धेश् च कर्मणो ज्यायस्त्वं भगवति अध्यारोपयेन् मृषैव “ज्यायसी चेत् कर्मणस् ते मता बुद्धिर्” इति (BhG.3.1)।
किंच यदि बुद्धि-कर्मणोः सर्वेषां समुच्चय उक्तः स्याद् अर्जुनस्यापि स उक्त एवेति, “यच् छ्रेय एतयोर् एकं तन् मे ब्रूहि सुनिश्चितम्” इति (BhG.5.1) कथम् उभयोर् उपदेशे सति अन्यतर-विषय एव प्रश्नः स्यात्।
न हि पित्त-प्रशमार्थिनो वैद्येन मधुरं शीतलं च भोक्तव्यम् इति उपदिष्टे ‘तयोर् अन्यतरत् पित्त-प्रशमन-कारणं ब्रूहि’ इति प्रश्नो संभवति।
अथार्जुनस्य भगवद्-उक्त-वचनार्थ-विवेकानवधारण-निमित्तः प्रश्नः कल्प्येत, तथापि भगवता प्रश्नानुरूपं प्रति-वचनं देयं – ‘मया बुद्धि-कर्मणोः समुच्चय उक्तः किम्-अर्थम् इत्थं त्वं भ्रान्तोऽसि’ इति।
न तु पुनः प्रति-वचनम् अननुरूपं, पृष्टाद् अन्यद् एव ‘द्वे निष्ठे मया पुरा प्रोक्ते’ इति (BhG.3.3) वक्तुम् युक्तम्।
नापि स्मार्तेनैव कर्मणा बुद्धेः समुच्चयेऽभिप्रेते विभाग-वचनादि सर्वम् उपपन्नं स्यात्।
किं-च क्षत्रियस्य युद्धं स्मार्तं कर्म स्व-धर्मम् इति जानतः “तत् किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि” इति (BhG.3.1) उपालम्भोऽनुपपन्नः।
तस्माद् गीता-शास्त्र ईषन्-मात्रेणापि श्रौतेन स्मार्तेन वा कर्मणात्म-ज्ञानस्य समुच्चयो न केनचिद् दर्शयितुं शक्यः।
यस्य त्व् अज्ञानाद् रागादि-दोषतो वा कर्मणि प्रवृत्तस्य यज्ञेन दानेन तपसा वा विशुद्ध-सत्त्वस्य ज्ञानम् उत्पन्नं परमार्थ-तत्त्व-विषयम् – ‘एकम् एवेदं सर्वं ब्रह्माकर्तृ च’ इति, तस्य कर्मणि कर्म-प्रयोजने च निवृत्तेऽपि लोक-संग्रहार्थं यत्न-पूर्वं यथा प्रवृत्तस् तथैव कर्मणि प्रवृत्तस्य यत् प्रवृत्ति-रूपं दृश्यते न तत् कर्म येन बुद्धेः समुच्चयः स्यात्।
यथा भगवतो वासु-देवस्य क्षात्र-कर्म चेष्टितं न ज्ञानेन समुच्चीयते पुरुषार्थ-सिद्धये तद्वत् तत्-फलाभिसन्ध्य्-अहंकाराभावस्य तुल्यत्वाद् विदुषः।
तत्त्व-वित् तु ‘नाहं करोमि’ इति मन्यते न च तत्-फलम् अभिसन्धत्ते।
यथा च स्वर्गादि-कामार्थिनोऽग्नि-होत्रादि-काम-साधनानुष्ठानाय आहिताग्नेः काम्य एवाग्नि-होत्रादौ प्रवृत्तस्य सामि-कृते विनष्टेऽपि कामे तद् एवाग्नि-होत्राद्य् अनुतिष्ठतोऽपि न तत् काम्यम् अग्नि-होत्रादि भवति।
तथा च दर्शयति भगवान् “कुर्वन्न् अपि… न करोति न लिप्यते” इति (BhG.5.7BhG.13.31) तत्र तत्र।
यच् च “पूर्वैः पूर्वतरं कृतं” (BhG.4.15) “कर्मणैव हि संसिद्धिम् आस्थिता जनकादयः” इति (BhG.3.20) तत् तु प्रविभज्य विज्ञेयम्।
तत् कथम्? यदि तावत् पूर्वे जनकादयस् तत्त्व-विदोऽपि प्रवृत्त-कर्माणः स्युस्, ते लोक-संग्रहार्थं “गुणा गुणेषु वर्तन्ते” इति (BhG.3.28) ज्ञानेनैव संसिद्धिम् आस्थिताः। कर्म-सन्न्यासे प्राप्तेऽपि कर्मणा सहैव संसिद्धिम् आस्थिता न कर्म-सन्न्यासं कृतवन्त इति एषोऽर्थः।
अथ न ते तत्त्व-विद, ईश्वर-समर्पितेन कर्मणा साधन-भूतेन संसिद्धिं सत्त्व-शुद्धिं ज्ञानोत्पत्ति-लक्षणां वा – “संसिद्धिम् आस्थिता जनकादय” इति (BhG.3.20) व्याख्येयम्।
एतम् एवार्थं वक्ष्यति भगवान् ‘सत्त्व-शुद्धये कर्म कुर्वन्ति’ इति (BhG.5.11)।
“स्व-कर्मणा तम् अभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानवः” इति (BhG.18.46) उक्त्वा सिद्धिं प्राप्तस्य च पुर्नर् ज्ञान-निष्ठां वक्ष्यति “सिद्धिं प्राप्तो यथा ब्रह्म” इत्य्-आदिना (BhG.18.50)।
तस्माद् गीतासु केवलाद् एव तत्त्व-ज्ञानान् मोक्ष-प्राप्तिः न कर्म-समुच्चिताद् इति निश्चितोऽर्थः।
यथा चायम् अर्थस् तथा प्रकरणशो विभज्य तत्र तत्र दर्शयिष्यामः॥
sañjaya, √vac:
tad, tathā, kṛpā, āviṣṭa, aśru-pūrṇa-ākula-īkṣaṇa;
viṣīdat, idam, vākya, √vac, madhu-sūdana.

सञ्जयः उवाच। मधु-सूदनः तम् [अर्जुनं] तथा कृपया आविष्टम् अश्रु-पूर्ण-आकुल-ईक्षणं विषीदन्तम् [च] इदं वाक्यम् उवाच॥
Sañjaya said: Kṛṣṇa spoke these words to him, Arjuna, who in that way was overwhelmed by pity, with eyes stressed and full of tears and was sad.
1. सञ्जयः
सञ्जय [the narrator of the Gita]
fr. सञ्जय m. sg. nom.
2. उवाच
said
fr. √वच् P. perf. 3rd sg. (SG.5.10.3:)
3. मधु-सूदनः
(कृष्ण) the destroyer of the demon मधु
fr. मधु-सूदन m. sg. nom.
6. तम् [अर्जुनं]
to him [अर्जुन] [who]
fr. तद् prn. m. sg. acc.
7. तथा
in that way
fr. तथा in.
9. कृपया
by pity
fr. कृपा f. sg. inst.
8. आविष्टम्
was overwhelmed
fr. आविष्ट pp. of आ + √विश् a. m. sg. acc. (SG.2.85:)
11. अश्रु-पूर्ण-
and full of tears
10. -आकुल-ईक्षणं
with eyes stressed
fr. अश्रु-पूर्ण-आकुल-ईक्षण a. m. sg. acc. (SG.2.7: & SG.2.7-8:)
12. विषीदन्तम् [च]
[and] was sad
fr. विषीदत् pr. pt. of वि + √सद् a. m. sg. acc. (SG.5.15.3: & SG.2.101:)
5. इदं वाक्यम्
this statement [these words]
fr. इदम् prn. n. sg. acc.; वाच्य n. sg. acc.
4. उवाच
spoke
fr. √वच् P. perf. 3rd sg. (SG.5.10.3:)
śrī-bhagavat, √vac:
kutas, yuṣmad, kaśmala, idam, vi-sama, samupasthita;
an-ārya-juṣṭa, a-svar-gya, a-kīrti-kara, arjuna.

श्री-भगवान् उवाच। विषमे इदम् अन्-आर्य-जुष्टम् अ-स्वर्ग्यम् अ-कीर्ति-करं [च] कश्मलं कुतः त्वा समुपस्थितम्, अर्जुन॥
The Lord said: In such a crisis, at the outset of this war, from where came to you this despair, unacceptable for a person of the Veda culture, not leading to heaven, and engendering dishonor, O Arjuna?
1. श्री-भगवान् उवाच
the Lord said
fr. श्री-भगवत् m. sg. nom.; √वच् P. perf. 3rd sg. (SG.5.10.3:)
2. विषमे
in [such] a crisis
fr. विषम m. sg. loc.
6. इदम्
this
fr. इदम् prn. n. sg. nom.
8. अन्-आर्य-
not [for] a person of the Vedic culture
9. -जुष्टम्
acceptable
fr. अनार्य-जुष्ट a. n. sg. nom.
10. अ-स्वर्ग्यम्
not leading to heaven
fr. अ-स्वर्ग्य a. n. sg. nom.
12. अ-कीर्ति-
dishonor
11. -करं [च]
[and] engendering
fr. अकीर्ति-कर a. n. sg. nom.
7. कश्मलं
despair
fr. कश्मल n. sg. nom.
3. कुतः
from where
fr. कुतस् in. (SG.6.19:)
5. त्वा
to you
fr. त्वम् prn. sg. acc.
4. समुपस्थितम्
came
fr. समुपस्थित pp. of सम् + उप + √स्था pt. n. sg. nom. (SG.6.6:)
13. अर्जुन
O अर्जुन
fr. अर्जुन m. sg. voc.
klaibya, mā, sma, √gam, pārtha, na, etad, yuṣmad, upa-√pad;
kṣudra, hṛdaya-daur-balya, tyaktvā, ud-√sthā, param-tapa.

क्लैब्यं मा स्म गमः, पार्थ। एतद् त्वयि न उपपद्यते। क्षुद्रं हृदय-दौर्बल्यं त्यक्त्वा उत्तिष्ठ, परन्-तप॥
Do not yield to impotency, O Arjuna. It does not befit you. Give up this lowly weakness of heart and get up, O Arjuna (Vexer of Foes)!
2. क्लैब्यं
to impotency
fr. क्लैब्य n. sg. acc.
1. मा स्म गमः
do not go [i.e., yield]
fr. मा in.; स्म in.; [अ-]गमः fr. √गम् P. अ Aorist 2nd sg. (SG.5.5.c:)
3. पार्थ
(अर्जुन) O Son of पृथा
fr. पार्थ m. sg. voc.
4. एतद्
it
fr. एतद् prn. n. sg. nom. (SG.4.7:)
6. त्वयि
[in] you
fr. त्वम् prn. sg. loc. (SG.4.2:)
5. न उपपद्यते
does not befit
fr. न in.; उप + √पद् 4.Ā. pr. 3rd sg.
8. क्षुद्रं
[this] lowly
fr. क्षुद्र a. n. sg. acc.
10. हृदय-
of heart
9. -दौर्बल्यं
weakness
fr. हृदय-दौर्बल्य n. sg. acc.
7. त्यक्त्वा
give up
fr. त्यक्त्वा in. pt. of √त्यज् (SG.2.81:)
11. उत्तिष्ठ
[and] get up
fr. उद् + √स्था 1.P. impv. 2nd sg. (SG.5.15.4: & SG.2.24:)
12. परन्-तप
(अर्जुन) O Vexer of Foes
fr. पर-म्-तप m. sg. voc. (SG.2.55:)
arjuna, √vac:
katham, bhīṣma, asmad, saṅkhya, droṇa, ca, madhu-sūdana;
iṣu, prati-√yudh, pūjā-arha, ari-sūdana.

अर्जुनः उवाच। मधु-सूदन अरि-सूदन, कथम् अहं सङ्ख्ये पूजा-अर्हौ भीष्मं द्रोणं च [उभौ] इषुभिः प्रतियोत्स्यामि॥
Arjuna said: O Kṛṣṇa (Destroyer of Demons and Foes), how will I fight in battle with arrows against Bhīṣma and Droṇa, who are worthy of my worship, thus becoming a destroyer of my gurus?
1. अर्जुनः उवाच
अर्जुन said
fr. अर्जुन m. sg. nom.; √वच् P. perf. 3rd sg. (SG.5.10.3:)
2. मधु-सूदन
(कृष्ण) O Destroyer of the Demon मधु
fr. मधु-सूदन m. sg. voc.
3. अरि-सूदन
(कृष्ण) O Destroyer of Foes
fr. अरि-सूदन m. sg. voc.
4. कथम्
how?
fr. कथम् in.
5. अहं
I
fr. अहम् prn. sg. nom.
7. सङ्ख्ये
in battle
fr. सङ्ख्य n. sg. loc.
11. पूजा-
of [my] worship
10. -अर्हौ
who are worthy
fr. पूजा-अर्ह a. m. du. acc. (SG.2.7:)
9. भीष्मं द्रोणं च [उभौ]
against भीष्म and द्रोण
fr. भीष्म m. sg. acc.; द्रोण m. sg. acc.; च in.
8. इषुभिः
with arrows
fr. इषु f. pl. inst.
6. प्रतियोत्स्यामि
will fight
fr. प्रति + √युध् P. fut. 1st sg. (SG.2.76:)
guru, a-hatvā, hi, mahā-anubhāva, śreyas, bhoktum, bhaikṣya, api, iha, loka;
hatvā, artha-kāma, tu, guru, iha, eva, √bhuj, bhoga, rudhira-pradigdha.

महा-अनुभावान् गुरून् अ-हत्वा हि इह लोके भैक्ष्यम् अपि भोक्तुं श्रेयः [स्यात्], अर्थ-कामान् तु गुरून् हत्वा इह एव रुधिर-प्रदिग्धान् भोगान् भुञ्जीय॥
It would be better I not kill these highly honored gurus and even beg alms here in the world, become a renunciate, than kill these gurus seeking their own ends and then indulge here in pleasures, drenched with their blood.
3. महा-अनुभावान्
[these] highly honored
fr. महा-अनुभाव a. m. pl. acc. (SG.2.7:)
4. गुरून्
गुरु-s
fr. गुरु m. pl. acc.
2. अ-हत्वा हि
[indeed] [I] not kill
fr. अहत्वा in. pt. of √हन् (SG.6.9: & SG.6.6:); हि in.
7. इह लोके
here in the world
fr. इह in.; लोक m. sg. loc.
6. भैक्ष्यम् भोक्तुं
beg alms
fr. भैक्ष्य n. sg. acc.; भोक्तुम् inf. of √भुज् in. (SG.7.20:)
5. अपि
[and even]
fr. अपि in.
1. श्रेयः [स्यात्]
[it would be] better
fr. श्रेयस् cpv. a. n. sg. nom. (SG.6.25: & SG.3.14:)
11. अर्थ-
[their own] ends
10. -कामान्
seeking
fr. अर्थ-काम a. m. pl. acc.
8. तु
than
fr. तु in.
9. गुरून् हत्वा
kill [these] गुरु-s
fr. गुरु m. pl. acc.; हत्वा in. pt. of √हन्
13. इह एव
here [indeed]
fr. इह in.; एव in.
16. रुधिर-
with [their] blood
15. -प्रदिग्धान्
drenched
fr. रुधिर-प्रदिग्ध a. m. pl. acc.
14. भोगान्
[in] pleasures
fr. भोग m. pl. acc.
12. भुञ्जीय
[and then] indulge
fr. √भुज् 7.Ā. pot. 1st sg.
na, ca, etad, √vid, katara, asmad, garīyas, yad, vā, √ji, yadi, vā, asmad, √ji;
yad, eva, hatvā, na, √jīv, tad, avasthita, pramukhe, dhārta-rāṣṭra.

कतरद् च नः गरीयः एतद् न विद्मः – यद् वा जयेम यदि वा नः जयेयुः। यान् एव हत्वा न जिजीविषामः, ते धार्त-राष्ट्राः प्रमुखे अवस्थिताः॥
We, I, do not know which one of the two is better for us – whether by my fighting we should conquer or by my withdrawal they should conquer us. Those allies of Dhṛta-rāṣṭra, after slaying whom we would not want to live, stand facing us.
3. कतरद् च
(and) (which) of the two
fr. कतर prn. a. n. sg. acc. (SG.4.16.1:); च in.
4. नः गरीयः
[is] better for us
fr. अहम् prn. pl. gen. (SG.4.2:); गरीयस् cpv. a. n. sg. acc. (SG.6.25: & SG.3.14:)
2. एतद्
[which] one
fr. एतद् prn. n. sg. acc. (SG.4.7:)
1. न विद्मः
we [I (SG.7.4.4:)] do not know
fr. न in.; √विद् 2.P. pr. 1st pl.
5. यद् वा
whether
fr. यद् in.; वा in.
6. जयेम
we should conquer
fr. √जि 1.P. pot. 1st pl.
7. यदि वा
or if
fr. यदि in.; वा in.
9. नः
us
fr. अहम् prn. pl. acc. (SG.4.2:)
8. जयेयुः
they should conquer
fr. √जि 1.P. pot. 3rd pl.
12. यान् एव
whom [indeed]
fr. यद् prn. m. pl. acc. (SG.4.11:); एव in.
11. हत्वा
after slaying
fr. हत्वा in. pt. of √हन् (SG.6.9: & SG.6.6:)
13. न जिजीविषामः
we do not [i.e., would not] want to live
fr. न in.; √जीव् P. des. pr. 1st pl. (SG.5.41:)
10. ते धार्त-राष्ट्राः
those allies of धृतराष्ट्र
fr. तद् prn. m. pl. nom. (SG.4.6:); धारराष्ट्र m. pl. nom.
15. प्रमुखे
facing [us]
fr. प्रमुखे in.
14. अवस्थिताः
stand
fr. अवस्थित pp. of अव + √स्था pt. m. pl. nom. (SG.6.6: & SG.7.17.1:)
kārpaṇya-doṣa-upahata-sva-bhāva, √prach, yuṣmad, dharma-sammūḍha-cetas;
yad, śreyas, √as, niścitam, √brū, tad, asmad, śiṣya, yuṣmad, asmad, √śās, asmad, yuṣmad, prapanna.

[अहं] कार्पण्य-दोष-उपहत-स्व-भावः धर्म-सम्मूढ-चेताः [च] त्वां पृच्छामि – यद् निश्चितं श्रेयः स्यात्, तद् मे ब्रूहि। अहं ते शिष्यः। त्वां प्रपन्नं, मां शाधि॥
With my mind overcome by miserliness, yet to be spent seeking the ultimate good (śreyas), and confused about dharma, I ask You – what is definitely śreyas? That, please tell me. I am Your student. Having surrendered to You, please teach me.
3. कार्पण्य-दोष-
by miserliness‑defect
2. -उपहत-
overcome
1. -स्व-भावः
with my mind
fr. कार्पण्य-दोष-उपहत-स्व-भाव a. m. sg. nom. (SG.2.8: & SG.2.3:)
6. धर्म-
about duty, what supports [the world]
5. -सम्मूढ-
[that is] confused
4. -चेताः [च]
[and] having a mind
fr. धर्म-सम्मूढ-चेतस् a. m. sg. nom. (SG.3.6.i:)
7. त्वां पृच्छामि
I ask you
fr. त्वम् prn. sg. acc.; √प्रछ् 6.P. pr. 1st sg.
8. यद्
what
fr. यद् prn. n. sg. nom.
10. निश्चितं
definitely
fr. विनिश्चितम् in.
11. श्रेयः
the ultimate good
fr. श्रेयस् cpv. n. sg. nom. (SG.6.25: & SG.3.14:)
9. स्यात्
would be
fr. √अस् 2.P. pot. 3rd sg.
12. तद्
that
fr. तद् prn. n. sg. acc.
14. मे
me
fr. अहम् prn. sg. dat. (SG.4.2: & SG.7.10.A.1:)
13. ब्रूहि
please tell
fr. √ब्रू 2.P. impv. 2nd sg.
15. अहं
I [am]
fr. अहम् prn. sg. nom. (SG.4.2:)
16. ते शिष्यः
your student
fr. त्वम् prn. sg. gen. (SG.4.2:); शिष्य pot. ps. pt. of √शास् m. sg. nom. (SG.6.8:)
18. त्वां
to You
fr. त्वम् prn. sg. acc. (SG.4.2: & SG.7.8.5:)
17. प्रपन्नं
having surrendered
fr. प्रपन्न pp. of √पद् pt. m. sg. acc. (SG.6.6:)
20. मां
me
fr. अहम् prn. sg. acc. (SG.4.2: & SG.7.8.A.1:)
19. शाधि
please teach
fr. √शास् 2.P. impv. 2nd sg. (SG.5.19.11: & SG.5.6.a: & SG.2.100:)
na, hi, pra-√dṛś, asmad, apa-√nud, yad, śoka, ucchoṣaṇa, indriya;
avāpya, bhūmi, a-sa-patna, ṛddha, rājya, sura, api, ca, ādhipatya.

भूमौ हि (=यस्मात्) अ-सपत्नम् ऋद्धं राज्यं, सुराणाम् अपि च आधिपत्यम् अवाप्य, यद् मम इन्द्रियाणाम् उच्छोषणं शोकम् अपनुद्यात्, [तद्] न प्रपश्यामि॥
Because, though gaining an unrivalled and prosperous kingdom on earth and even lordship over the heavenly deities, I do not see on my own what would remove the sorrow, the guilt and hurt, drying up my senses.
1. भूमौ हि (=यस्मात्)
because on earth
fr. भूमि f. sg. loc.; हि in.
3. अ-सपत्नम्
un-rivalled
fr. असपत्न a. n. sg. acc.
4. ऋद्धं
[and] prosperous
fr. ऋद्ध pp. of √ऋध् a. n. sg. acc. (SG.6.6: & SG.2.76: & SG.2.78:)
5. राज्यं
kingdom
fr. राज्य n. sg. acc.
8. सुराणाम्
over the heavenly deities
fr. सुर m. pl. gen.
6. अपि च
and even [though]
fr. अपि in.; च in.
7. आधिपत्यम्
lordship
fr. आधिपत्य n. sg. acc.
2. अवाप्य
gaining
fr. अवाप्य in. pt. of अव + √आप्
10. यद्
which, what
fr. यद् prn. n. sg. nom.
14. मम
my
fr. अहम् prn. sg. gen. (SG.4.2:)
15. इन्द्रियाणाम्
(of) senses
fr. इन्द्रिय n. pl. gen.
13. उच्छोषणं
drying up
fr. उच्छोषण a. m. sg. acc.
12. शोकम्
the sorrow
fr. शोक m. sg. acc.
11. अपनुद्यात्
would remove
fr. अप + √नुद् P. bene. 3rd sg. (SG.5.32: & SG.7.26:)
9. [तद्] न प्रपश्यामि
[that] I do not see
fr. न in.; प्र + √दृश् 1.P. pr. 1st sg. (SG.5.15.6:)
sañjaya, √vac:
evam, uktvā, hṛṣīka-īśa, guḍākā-īśa, param-tapa (param-tapa);
na, √yudh, iti, go-vinda, uktvā, tūṣṇīm, √bhū, ha.

सञ्जयः उवाच। हृषीक-ईशम् एवम् उक्त्वा, परन्-तपः गुडाका-ईशः गो-विन्दं “न योत्स्ये” इति उक्त्वा, तूष्णीं बभूव ह॥
Sañjaya said: Having thus spoken to Kṛṣṇa, Arjuna, the Vexer of Foes, told Kṛṣṇa ‘I will not fight’ and became silent.
1. सञ्जयः उवाच
सञ्जय said
fr. सञ्जय m. sg. nom.; √वच् P. perf. 3rd sg. (SG.5.10.3:)
3. हृषीक-ईशम्
(कृष्ण) the Lord of the senses
fr. हृषीक-ईश m. sg. acc. (SG.2.8: & SG.2.3:)
2. एवम् उक्त्वा
having spoken thus [to]
fr. एवम् in.; उक्त्वा in. pt. of √वच् (SG.6.9: & SG.2.80:)
5. परन्-तपः
(अर्जुन) the one who vexes foes
fr. पर-म्-तप m. sg. nom. (SG.2.55:)
or 5. परन्-तप
(धृतराष्ट्र) O Vexer of Foes
fr. पर-म्-तप m. sg. voc. [an alternate reading]
4. गुडाका-ईशः
(अर्जुन) the master over lethargy
fr. गुडाका-ईश m. sg. nom. (SG.2.8: & SG.2.3:)
7. गो-विन्दं
(कृष्ण) the one understood through scripture
fr. गो-विन्द m. sg. acc.
8. न योत्स्ये इति
“I will not fight”
fr. न in.; √युध् Ā. fut. 1st sg. (SG.2.76:); इति in.
6. उक्त्वा
told
fr. उक्त्वा in. pt. of √वच् (SG.6.9: & SG.2.80:)
9. तूष्णीं बभूव ह
[and] became silent
fr. तूष्णीम् in.; √भू P. perf. 3rd sg. (SG.5.28: irreg.); ह pcl.
tad, √vac, hṛṣīka-īśa, pra-hasat, iva, bhārata;
senā, ubhā, madhya, viṣīdat, idam, √vac.

भारत, हृषीक-ईशः प्रहसन् इव तम् उभयोः सेनयोः मध्ये विषीदन्तम् इदं वचः उवाच॥
O Dhṛta-rāṣṭra, with a smile at the new-found student in Arjuna and at the bold request to teach Arjuna between two armies at the outset of war, Kṛṣṇa said these words to him, Arjuna, who was sad in the midst of both armies.
1. भारत
(धृतराष्ट्र) O Descendant of Emperor भरत
fr. भारत m. sg. voc.
3. हृषीक-ईशः
(कृष्ण) lord of the senses
fr. हृषीक-ईश m. sg. nom. (SG.2.8: & SG.2.3:)
2. प्रहसन् इव
as though laughing, with a smile
fr. प्रहसत् pr. pt. of प्र + √हस् pt. m. sg. nom.; इव in.
6. तम्
to him [अर्जुन]
fr. तद् prn. m. sg. acc.
9. उभयोः सेनयोः
of both armies
fr. उभा prn. a. f. du. gen. (SG.4.16.b:); सेना f. du. gen.
8. मध्ये
in the midst
fr. मध्य n. sg. loc.
7. विषीदन्तम्
[who] was sad
fr. विषीदत् pr. pt. of वि + √सद् 1.P. a. m. sg. acc.
5. इदं वचः
this (these) words
fr. इदम् prn. n. sg. acc.; वचस् n. sg. acc. (SG.7.4.1:)
4. उवाच
said
fr. √वच् P. perf. 3rd sg. (SG.5.10.3:)
śrī-bhagavat, √vac:
a-śocya, anu-√śuc, yuṣmad, prajñā-vāda, ca, √bhāṣ;
gata-asu, a-gata-asu, ca, na, anu-√śuc, paṇḍita.

श्री-भगवान् उवाच। त्वम् अ-शोच्यान् अन्वशोचः, प्रज्ञा-वादान् च भाषसे। पण्डिताः गत-असून् अ-गत-असून् च न अनुशोचन्ति॥
The Lord said: You have grieved for those not to be grieved, yet proclaim words of wisdom. The wise do not grieve for those whose life’s breath is gone or not yet gone.
1. श्री-भगवान् उवाच
the Lord said
fr. श्री-भगवत् m. sg. nom.; √वच् P. perf. 3rd sg. (5.10.3:)
2. त्वम्
you
fr. युष्मद् prn. sg. nom.
4. अ-शोच्यान्
those not to be greived
fr. अशोच्य pot. ps. pt. of √शुच् a. m. pl. acc.
3. अन्वशोचः
have grieved for
fr. अनु + √शुच् 1.P impf. 2nd sg.
7. प्रज्ञा-
of wisdom
6. -वादान्
words
fr. प्रज्ञा-वाद m. pl. acc.
5. च भाषसे
yet proclaim
fr. च in.; भाष् 1.Ā. pr. 2nd sg.
8. पण्डिताः
the wise
fr. पण्डित m. pl. nom.
10. गत-असून्
[those] whose life’s breath is gone
fr. गत-असु a. m. pl. acc. (2.7:)
12. अ-गत-
is not [yet] gone
11. -असून् च
or [those] whose life’s breath
fr. अगत-असु a. m. pl. acc. (2.7:); च in.
9. न अनुशोचन्ति
(they) do not grieve for
fr. न; अनु + शुच् 1.P. pr. 3rd pl.

तत्रैवं धर्म-संमूढ-चेतसो महति शोक-सागरे निमग्नस्यार्जुनस्यान्यत्रात्म-ज्ञानाद् उद्धरणम् अपश्यन् भगवान् वासु-देवस् ततोऽर्जुनम् उद्दिधारयिषुर् आत्म-ज्ञानायावतारयन्न् आह –
अशोच्यान् इत्य्-आदि। न शोच्या अशोच्या भीष्म-द्रोणादयः सद्-वृत्तत्वात् परमार्थ-रूपेण च नित्यत्वात्, तान् अशोच्यान् अन्वशोचोऽनुशोचितवान् असि ‘ते म्रियन्ते मन्-निमित्तम्, अहं तैर् विनाभूतः, किं करिष्यामि राज्य-सुखादिना’ इति।
त्वं प्रज्ञा-वादान् प्रज्ञावतां बुद्धिमतां वादांश् वचनानि च भाषसे। तद् एतन् मौढ्यं पाण्डित्यं च विरुद्धम् आत्मनि दर्शयस्य् उन्मत इवेति अभिप्रायः।
यस्माद् गतासून् गत-प्राणान् मृतान् अगतासून् अगत-प्राणाञ् जीवतश् च नानुशोचन्ति पण्डिता आत्म-ज्ञाः।
पण्डात्म-विषया बुद्धिर् येषां ते हि पण्डिताः, “पाण्डित्यं निर्विद्य” इति (BrhU.3.5.1) श्रुतेः।
परमार्थतस् तु नित्यान् अशोच्यान् अनुशोचस्य्, अतो मूढोऽसीति अभिप्रायः॥
na, tu, eva, asmad, jātu, na, √as, na, yuṣmad, na, idam, jana-adhipa;
na, ca, eva, na, √bhū, sarva, asmad, atas, param.

न तु एव जातु अहं न आसं, न त्वं, न इमे जन-अधिपाः। न च एव सर्वे वयम् अतः परं न भविष्यामः॥
Never was there a time that I was not, nor you, nor these kings. Nor will any of us cease to exist hereafter.
1. न तु एव जातु
never [was there a time that]
fr. न in.; तु in.; एव in.; जातु in.
2. अहं न आसं
I was not
fr. अहम् prn. sg. nom.; न in.; √अस् 2.P. impf. 1st sg.
3. न त्वं
nor you
fr. न in., त्वम् prn. sg. nom.
4. न इमे जन-अधिपाः
nor these kings
fr. न in.; इदम् prn. m. pl. nom. (SG.4.8:); जन-अधिप m. pl. nom. (SG.6.24.1:)
5. न च एव
nor
fr. न in.; च in.; एव in.
8. सर्वे वयम्
hereafter
fr. सर्व prn. a. pl. nom. (SG.4.16.2:); अहम् prn. pl. nom. (SG.4.2:)
7. अतः परं
all, any [of] us
fr. अतस् in. (SG.6.19:); परम् in. (SG.6.16:)
6. न भविष्यामः
will not be, will cease to exist
fr. न in.; √भू P. fut. 1st pl.

कुतस् ते शोच्या, यतो नित्याः। कथम् –
न त्व् इति। न त्व् एव जातु कदाचिद् अहं नासं किं-त्व् आसम् एव, अतीतेषु देहोत्पत्ति-विनाशेषु नित्य एवाहम् आसम् इति अभिप्रायः।
तथा न त्वं नासीः, किं-त्व् आसीर् एव। तथा च नेमे जनाधिपा नासन्, किं-त्व् आसन्न् एव।
तथा न चैव न भविष्यामः, किंतु भविष्याम एव, सर्वे वयम् अतोऽस्माद् देह-विनाशात् परम् उत्तर-कालेऽपि। त्रिष्व् अपि कालेषु नित्या आत्म-स्व-रूपेणेति अर्थः। देह-भेदानुवृत्त्या बहु-वचनं नात्म-भेदाभिप्रायेण॥
dehin, idam, yathā, deha, kaumāra, yauvana, jarā;
tathā, deha-antara-prāpti, dhīra, tatra, na, √muh.

देहिनः, यथा अस्मिन् देहे कौमारं यौवनं जरा [च], तथा देह-अन्तर-प्राप्तिः। तत्र धीरः न मुह्यति॥
For the one with a body (the dehī), like passing through childhood, maturity, and old age in this body, so too for the dehī who remains the same there is the gain of another body after this body dies. Concerning this, the wise person is not confused.
1. देहिनः
for the देहिन् (one with a body)
fr. देहिन् m. sg. gen.
2. यथा
like
fr. यथा in.
6. अस्मिन् देहे
in this body
fr. इदम् prn. m. sg. loc. (SG.4.8:); देह m. sg. loc.
3. कौमारं
[passing through] childhood
fr. कौमार n. sg. nom.
4. यौवनं
maturity
fr. यौवन n. sg. nom.
5. जरा [च]
[and] old age
fr. जरा f. sg. nom.
7. तथा
so too
fr. तथा in.
9. देह-अन्तर-
of another body
8. -प्राप्तिः
[there is] the gain
fr. देह-अन्तर-प्राप्ति f. sg. nom. (SG.2.7:)
10. तत्र
concerning this
fr. तत्र in.
11. धीरः
the wise person
fr. धीर m. sg. nom.
12. न मुह्यति
is not confused
fr. न in.; √मुह् 4.P. pr. 3rd sg.

तत्र कथम् इव नित्य आत्मेति दृष्टान्तम् आह –
देहिन इति। देहोऽस्यास्तीति देही तस्य देहिनो देहवत आ<ा>त्मनोऽस्मिन् वर्तमाने देहे यथा येन प्रकारेण कैमारं कुमार-भावो बाल्यावस्था, यौवनं यूनो भावो मध्यावस्था, जरा वयो-हानिर् जीर्णावस्थेति एतास् तिस्रोऽवस्था अन्योन्य-विलक्षणाः।
तासां प्रथमावस्था-नाशे न नाशो द्वितीयावस्थोपजनने नोपजननम् आत्मनः। किं तर्ह्य्? अविक्रियस्यैव द्वितीय-तृतीयावस्था-प्राप्तिर् आत्मनो दृष्टा यथा, तथा तद्वद् एव देहाद् अन्यो देहो देहान्तरं तस्य प्राप्तिर् देहान्तर-प्राप्तिर् अविक्रियस्यैवात्मन इत्यर्थः।
धीरो धीमांस् तत्र एवं सति न मुह्यति न मोहम् आपद्यते॥
mātrā-sparśa, tu, kaunteya, śīta-uṣṇa-sukha-duḥkha-da;
āgama-apāyin, a-nitya, tad, √tij, bhārata.

कौन्तेय, मात्रा-स्पर्शाः (=इन्द्रिय-स्पर्शाः मात्र-स्पर्श-विषयाः वा) तु शीत-उष्ण-सुख-दुःख-दाः आगम-अपायिनः अ-नित्याः। तान् तितिक्षस्व, भारत॥
O Arjuna, the contacts of the senses, or rather, the sense objects – from a distance or in contact, which give cold/hot and pleasure/pain, the natural pairs of opposites, have a beginning and an end and therefore are time bound. Endure them, accept them objectively as they are, O Arjuna.
1. कौन्तेय
(अर्जुन) O Son of कुन्ती
fr. कौन्तेय m. sg. voc.
3. मात्रा-
of the senses
2. -स्पर्शाः तु
[indeed] the contacts
fr. मात्रा-स्पर्श m. pl. nom.; तु in.
5. शीत-उष्ण-
cold and hot
4. -सुख-दुःख-दाः
giving pleasure and pain
fr. शीत-उष्ण-सुख-दुःख-द a. m. pl. nom. (SG.6.24.1:)
6. आगम-अपायिनः
have a beginning and an end
fr. आगम-अपायिन् a. m. pl. nom. (SG.2.7:)
7. अ-नित्याः
[therefore] [are] time‑bound
fr. अनित्य a. m. pl. nom.
9. तान्
them [the contacts of the senses]
fr. तद् prn. m. pl. acc.
8. तितिक्षस्व
endure, desire to remain sharp [despite]
fr. √तिज् Ā. des. impv. 2nd sg. (SG.5.41: & SG.2.81: & SG.2.101:)
10. भारत
(अर्जुन) O (Brilliant) Son of India
fr. भारत m. sg. voc.

यद्य्-अप्य् आत्म-विनाश-निमित्तो मोहो न संभवति ‘नित्य आत्मा’ इति विजानतस्, तथापि शीतोष्ण-सुख-दुःख-प्राप्ति-निमित्तो मोहो लौकिको दृश्यते। सुख-वियोग-निमित्तो दुःख-संयोग-निमित्तश् च शोक इति एतद् अर्जुनस्य वचनम् आशङ्क्य आह –
मात्रा-स्पर्शा इति। मात्रा आभिर् मीयन्ते शब्दादय इति श्रोत्रादीनीन्द्रयाणि, मात्राणां स्पर्शाः शब्दादिभिः संयोगास् ते शीतोष्ण-सुख-दुःख-दाः शीतम् उष्णं सुखं दुःखं च प्रयच्छन्तीति।
अथवा स्पृश्यन्ते इति स्पर्शा विषयाः शब्दादयः, मात्राश् च स्पर्शाश् च शीतोष्ण-सुख-दुःख-दाः
शीतं कदाचित् सुखं कदाचिद् दुःखं तथोष्णम् अप्य् अनियत-रूपं, सुख-दुःखे पुनर् नियत-रूपे यतो न व्यभिचरतोऽतस् ताभ्यां पृथक् शीतोष्णयोर् ग्रहणम्।
यस्मात् ते मात्रा-स्पर्शादयः आगमापयिन आगमापाय-शीलास् तस्माद् अनित्या। अतस् ताञ् शीतोष्णादींस् तितिक्षस्व प्रसहस्व। तेषु हर्षं विषादं च मा कार्षीर् इत्यर्थः॥
yad, hi, na, √vyath, etad, puruṣa, puruṣa-ṛṣabha;
sama-duḥkha-sukha, dhīra, tad, a-mṛtatva, √kḷp.

पुरुष-ऋषभ, यं हि पुरुषम् एते [स्पर्शाः विषयाः वा] न व्यथयन्ति, सम-दुःख-सुखं धीरं [च], सः अ-मृतत्वाय कल्पते॥
O Arjuna, the person whom these unavoidable contacts or sense objects do not afflict, who is the same in pleasure and pain, and who is discerning – that one is fit for freedom.
1. पुरुष-ऋषभ
(अर्जुन) O Prominent Among Men
fr. पुरुष-ऋषभ m. sg. voc. (SG.2.8: & SG.2.3:)
3. यं हि
whom [indeed]
fr. यद् prn. m. sg. acc. (SG.4.11:); हि in.
2. पुरुषम्
the person
fr. पुरुष m. sg. acc.
4. एते [स्पर्शाः विषयाः वा]
these [contacts, or sense objects]
fr. एतद् prn. m. pl. nom. (SG.4.7:)
5. न व्यथयन्ति
do not afflict
fr. न in.; √व्यथ् P. cs. pr. 3rd pl. (SG.5.40:)
6. सम-
who is the same
7. -दुःख-सुखं
in pleasure and pain
fr. सम-दुःख-सुख a. m. sg. acc.
8. धीरं [च]
[and] who is discerning
fr. धीर m. sg. acc.
9. सः
that one
fr. तद् prn. m. sg. nom. (SG.4.6:)
11. अ-मृतत्वाय
for freedom
fr. अमृतत्वाय n. sg. dat.
10. कल्पते
is fit
fr. √कॢप् kḷp 1.Ā. pr. 3rd sg.

शीतोष्णादिन् सहतः किं स्याद् इति शृणु –
यं हीति। यं हि पुरुषं सम-दुःख-सुखं समे दुःख-सुखे यस्य तं सम-दुःख-सुखं सुख-दुःख-प्राप्तौ हर्ष-विषाद-रहितं धीरं धीमन्तं न व्यथयन्ति न चालयन्ति नित्यात्म-दर्शनाद् एते यथोक्ताः शीतोष्णादयः।
नित्यात्म-दर्शन-निष्ठो द्वन्द्व-सहिष्णुर् अमृतत्वायमृत-भावाय मोक्षाय इत्यर्थः। कल्पते समर्थो भवति॥
na, a-sat, √vid, bhāva, na, a-bhāva, √vid, sat;
ubha, api, dṛṣṭa, anta, tu, idam, tattva-darśin.

अ-सतः (=सतः अन्यस्य) भावः न विद्यते, सतः अ-भावः न विद्यते। तत्त्व-दर्शिभिः उभयोः अपि अनयोः अन्तः तु दृष्टः॥
A-sat (the unreal, the time-bound form) has no being of its own, and sat (the real, existence) has no nonbeing. This conclusion, regarding both these, is discerned by the seers of the truth. (In ‘this form exists,’ ‘that form exists,’ existence is constant. But the unreal, time-bound forms constantly change.)
1. अ-सतः
the unreal (सतः अन्यस्य other than the real) [has]
fr. असत् pr. pt. of √अस् n. sg. gen. (SG.5.19.4:)
3. भावः
being
fr. भाव m. sg. nom.
2. न विद्यते
no
fr. न in.; √विद् ps. pr. 3rd sg. (w/gen. 7.12.1.a:)
4. सतः
the real [has]
fr. सत् pr. pt. of √अस् n. sg. gen. (SG.5.19.4:)
6. अ-भावः
non‑being
fr. अभाव m. sg. nom.
5. न विद्यते
no
fr. न in.; √विद् ps. pr. 3rd sg.
14. तत्त्व-
of the truth
13. -दर्शिभिः
by the seers
fr. तत्त्व-दर्शिन् a. m. pl. inst.
10. उभयोः
regarding both
fr. उभ prn. n. du. gen. (SG.4.16.b: & SG.7.12.2.b:)
9. अपि
[indeed]
fr. अपि in.
11. अनयोः
these
fr. इदम् prn. n. du. gen. (SG.4.8:)
8. अन्तः
the conclusion
fr. अन्त m. sg. nom.
7. तु
[indeed]
fr. तु in.
12. दृष्टः
is seen, is discerned
fr. दृष्ट pp. of √दृश् pt. m. sg. nom.

इतश् च शोक-मोहाव् अकृत्वा शीतोष्णादि-सहनं युक्तं यस्मात् –
नासत इति। नासतोऽविद्यमानस्य शीतोष्णादेः स-कारणस्य न विद्यते नास्ति भावो भवनम् अस्तिता। न हि शीतोष्णादि स-कारणं प्रमाणैर् निरूप्यमाणं वस्तु संभवति।
विकारो हि सः। विकारश् च व्यभिचरति। यथा घटादि-संस्थानं चक्षुषा निरूप्यमाणं मृद्-व्यतिरेकेणानुपलब्धेर् असत्, तथा सर्वो विकारः कारण-व्यतिरेकेणानुपलब्धेद् असन्।
जन्म-प्रध्वंसाभ्यां प्राग् ऊर्ध्वं चानुपलब्धेः।
कार्यस्य घटादेर् मृद्-आदि-कारणस्य तत्-कारणस्य च तत्-कारण-व्यतिरेकेणानुपलब्धेर् असत्त्वम्। तद्-असत्त्वे सर्वाभाव-प्रसङ्ग इति चेत्। न, सर्वत्र बुद्धि-द्वयोपलब्धेः सद्-बुद्धिर् असद्-बुद्धिर् इति।
यद्-विषया बुद्धिर् न व्यभिचरति तत् सत्, यद्-विषया बुद्धिर् व्यभिचरति तद् असद् इति सद्-असद्-विभागे बुद्धि-तन्त्रे स्थिते –
सर्वत्र द्वे बुद्धी सर्वैर् उपलभ्येते समानाधिकरणेन (समानाधिकरणे न) नीलोत्पलवत् ‘सन् घटः सन् पटः सन् हस्ती’ इति एवं सर्वत्र।
तयोर् बुद्ध्योर् घटादि-बुद्धिर् व्यभिचरति, तथाच दर्शितम्। न तु सद्-बुद्धिः।
तस्माद् घटादि-बुद्धि-विषयोऽसन् व्यभिचाराद्, न तु सद्-बुद्धि-विषयोऽव्यभिचारात्।
घटे विनष्टे घट-बुद्धौ व्यभिचरन्त्यां सद्-बुद्धिर् अपि व्यभिचरतीति चेत्।
न, पटादाव् अपि सद्-बुद्धि-दर्शनात्। विशेषण-विषयैव सा सद्-बुद्धिः। (अतोऽपि न विनश्यति।)
सद्-बुद्धिवद् घट-बुद्धिर् अपि घटान्तरे दृश्यत इति चेत्।
न, पटादाव् अदर्शनात्।
सद्-बुद्धिर् अपि नष्टे घटे न दृश्यत इति चेत्।
न, विशेष्याभावात्। सद्-बुद्धिर् विशेषण-विषया सती विशेष्याभावे विशेषणानुपपत्तौ किं-विषया स्याद्, न तु पुनः सद्-बुद्धेर् विषयाभावात्।
एकाधिकरणत्वं घटादि-विशेष्याभावे न युक्तम् इति चेत्।
न, ‘इदम् उदकम्’ इति मरीच्यादाव् अन्यतराभावेऽपि सामानाधिकरण्य-दर्शनात्।
तस्माद् देहादेर् द्वन्द्वस्य च स-कारणस्य असतो न विद्यते भाव इति।
तथा सतश् चात्मनोऽभावऽविद्यमानता न विद्यते सर्वत्राव्यभिचाराद् इति अवोचाम।
एवम् आत्मानात्मनोः सद्-असतोर् उभयोर् अपि दृष्ट उपलब्धोऽन्तो निर्णयः ‘सत् सद् एवासद् असद् एव’ इति त्व् अनयोर् यथोक्तयोस् तत्त्व-दर्शिभिः
‘तद्’ इति सर्व-नाम, सर्वं च ब्रह्म, तस्य नाम ‘तद्’ इति, तद्-भावस् तत्त्वं ब्रह्मणो याथात्म्यं, तद् द्रष्टुं शीलं येषां ते तत्व-दर्शिनस् तैर् तत्त्व-दर्शिभिः।
त्वम् अपि तत्त्व-दर्शिनां दृष्टिम् आश्रित्य शोकं मोहं च हित्वा शीतोष्णादीनि नियतानियत-रूपाणि द्वन्द्वानि ‘विकारोऽयं असन्न् एव मरीचि-जलवन् मिथ्यावभासत’ इति मनसि निश्चित्य तितिक्षस्व इति अभिप्रायः॥
avināśin, tu, tad, √vid, yad, sarva, idam, tata;
vināśa, a-vyaya, idam, na, ka-cid, kartum, √arh.

येन तु इदं सर्वं ततं, तद् [सत्] अ-विनाशि विद्धि। न कश्-चिद् अस्य अ-व्ययस्य विनाशं कर्तुम् अर्हति॥
By which sat (existence/reality) all this, the a-sat (the ‘this and that’ time-bound world, including this body-mind complex), is pervaded, know that, the timeless and real, to be indestructible. Nothing is able to bring about the destruction of this that does not change.
1. येन तु
by which [existence/reality] (indeed)
fr. यद् prn. n. sg. inst.; तु in.
2. इदं सर्वं
all this [the time-bound world]
fr. इदम् prn. n. sg. nom.; सर्व prn. a. n. sg. nom. (SG.4.16.2:)
3. ततं
is pervaded
fr. तत pp. of √तन् pt. n. sg. nom.
5. तद् [सत्]
that [i.e., the timeless and real]
fr. तद् prn. n. sg. acc.
6. अ-विनाशि
[to be] indestructible
fr. अविनाशिन् a. n. sg. acc.
4. विद्धि
(you) please know
fr. √विद् 2.P. impv. 2nd sg. (SG.5.6.a:)
7. न कश्-चिद्
no one, nothing
fr. न in.; क-चिद् prn. cmpd. m. sg. nom. (SG.4.20: & SG.2.27:)
11. अस्य
of this
fr. इदम् prn. m. sg. gen. (SG.4.8:)
12. अ-व्ययस्य
that does not change
fr. अव्यय a. m. sg. gen.
10. विनाशं
the destruction
fr. विनाश m. sg. acc.
9. कर्तुम्
to bring about
fr. कर्तुम् inf. of √कृ in. (SG.6.10: & SG.5.34:) (SG.7.20:)
8. अर्हति
is able
fr. √अर्ह् 1.P. pr. 3rd sg.

किं पुनस् तत् यत् सद् एव सर्वदा एव अस्ति इति उच्यते –
अविनाशीति। अविनाशि न विनष्टुं शीलम् अस्येति। तु-शब्दोऽसतो विशेषणार्थः।
तद् विद्धि विजानीहि। किम्? येन सर्वम् इदं जगत् ततं व्याप्तं सद्-आख्येन ब्रह्मणा साकाशम्, आकाशेनेव घटादयः।
विनाशम् अदर्शनम् अभावम् अव्ययस्य – न व्येत्य्, उपचयापचयौ न यातीति अव्ययं तस्याव्ययस्य।
नैतत् सद्-आख्यं ब्रह्म स्वेन रूपेण व्येति व्यभिचरति निरवयवत्वाद् देहादिवत्।
नाप्य् आत्मीयेन आत्मीयाभावाद्, यथा देव-दत्तो धन-हान्या व्येति न त्व् एवं ब्रह्म व्येति।
अतोऽव्ययस्य अस्य ब्रह्मणो विनाशं न कश्चित् कर्तुम् अर्हति। न कश्चिद् आत्मानं (=स्व-रूपं) विनाशयितुं शक्नोतीश्वरोऽपि।
आत्मा हि ब्रह्म, स्वात्मनि च क्रिया-विरोधात्॥
antavat, idam, deha, nitya, ukta, śarīrin;
a-nāśin, a-prameya, tasmāt, √yudh, bhārata.

नित्यस्य (=अ-कालस्य) अ-नाशिनः अ-प्रमेयस्य (=मनो-विषयत्वम् अयोग्यस्य) शरीरिणः इमे देहाः अन्तवन्तः [अ-सत्-रूपेण] उक्ताः। तस्माद् युध्यस्व, भारत॥
These bodies of the timeless, indestructible, non-objectifiable as the self-evident subject embodied one who obtains as the being/reality of these body-mind complexes are said to be subject to unavoidable death. Therefore fight, O Arjuna.
2. नित्यस्य (=अ-कालस्य)
of the timeless
fr. नित्य a. m. sg. gen.
3. अ-नाशिनः
indestructible
fr. अनाशिन् a. m. sg. gen.
4. अ-प्रमेयस्य (=मनस्-विषयत्वम् अ-योग्यस्य)
non‑objectifiable
fr. अप्रमेय a. m. sg. gen.
5. शरीरिणः
the embodied [one]
fr. शरीरिन् a. m. sg. gen.
1. इमे देहाः
these bodies
fr. इदम् prn. m. pl. nom. (SG.4.8:); देह m. pl. nom.
7. अन्तवन्तः
subject to death
fr. अन्तवत् a. m. pl. nom. (SG.7.7.1:)
6. उक्ताः
are said [to be]
fr. उक्त pp. of √वच् pt. m. pl. nom. (SG.6.6:)
8. तस्मात्
therefore
fr. तस्मात् in.
9. युध्यस्व
fight
fr. √युध् 4.Ā. impv. 2nd sg.
10. भारत
(अर्जुन) O (Brilliant) Son of India
fr. भारत m. sg. voc.

किं पुनस् तद् असद् यत् स्वात्म-सत्तां व्यभिचरति? इति उच्यते –
अन्तवन्त इति। अन्तो विनाशो विद्यते येषां तेऽन्तवन्तो, यथा मृग-तृष्णिकादौ सद्-बुद्धिर् अनुवृत्ता प्रमाण-निरूपणान्ते विच्छिद्यते स [विच्छेदः] तस्या अन्तस्, तथा इमे देहाः, स्वप्न-माया-देहादिवच् चान्तवन्तः।
नित्यस्य शरीरिणः शरीरवतोऽनाशिनोऽप्रमेयस्यात्मनोऽन्तवन्त इति उक्ता विवेकिभिर् इति अर्थः।
नित्यस्यानाशिन इति न पुनर्-उक्तं, नित्यत्वस्य द्वि-विधत्वाल् लोके, नाशस्य च।
यथा देहो भस्मी-भूतोऽदर्शनं गतो नष्ट उच्यते, विद्यमानोऽप्य् अन्यथा परिणतो व्याध्यादि-युक्तो जातो नष्ट उच्यते।
तत्रानाशिनो नित्यस्येति द्वि-विधेनापि नाशेनासंबन्धोऽस्येति अर्थः।
अन्यथा पृथिव्यादिवद् अपि [परिणामि-]नित्यत्वं स्याद् आत्मनस्, तन् मा भूद् इति ‘नित्यस्यानाशिन’ [कूट-स्थ-नित्यस्य] इति आह।
अप्रमेयस्य न प्रमेयस्य, प्रत्यक्षादि-प्रमाणैर् अपरिच्छेद्यस्येति अर्थः।
नन्व् आगमेनात्मा परिच्छिद्यते, प्रत्यक्षादिना च पूर्वम्।
न, आत्मनः स्वतः-सिद्धत्वात्। सिद्धे ह्य् आत्मनि प्रमातरि प्रमित्सोः प्रमाणान्वेषणा भवति।
न हि पूर्वम् ‘इत्थम् [प्रमाता] अहम्’ इति आत्मानम् अप्रमाय पश्चात् प्रमेय-परिच्छेदाय प्रवर्तते। न ह्य् आत्मा नाम कस्यचिद् अप्रसिद्धो भवति।
शास्त्रं त्व् अन्त्यं प्रमाणम् अतद्-धर्माध्यारोपणमात्र-निवर्तकत्वेन प्रमाणत्वम् आत्मनि प्रतिपद्यते, न त्व् अज्ञातार्थ-ज्ञापकत्वेन।
तथाच श्रुतिः “यत् साक्षाद् अपरोक्षाद् ब्रह्म य आत्मा सर्वान्तरः” इति (BrhU.3.4.1)। यस्माद् एवं नित्योऽविक्रियश् चात्मा तस्माद् युध्यस्व युद्धाद् उपरमं मा कार्षीर् इति अर्थः।
न ह्य् अत्र युद्ध-कर्तव्यता विधीयते। युद्धे प्रवृत्त एव ह्य् असौ शोक-मोह-प्रतिबद्धस् तूष्णीम् आस्ते। तस्य कर्तव्य-प्रतिबन्धापनयनमात्रं भगवता क्रियते। तस्माद् ‘युध्यस्व’ इति अनुवादमात्रं न विधिः॥
yad, enad, √vid, hantṛ, yad, ca, enad, √man, hata;
ubha, tad, na, vi-√jñā, na, idam, na, √han, na, √han.

यः एनं [देहिनम्/सत्] हन्तारं वेत्ति, यः च एनं हतं मन्यते, उभौ तौ न विजानीतः। अयं न हन्ति, न हन्यते॥
The one who thinks this (the embodied one, the real, the self-evident subject) is the agent of destruction, change, etcetera, and the one who thinks this (the embodied one, the real) is the object of destruction – both do not know. This neither destroys nor is destroyed.
1. यः
the one who
fr. यद् prn. m. sg. nom.
3. एनं [देहिनम्/सत्]
this [the embodied one, the real]
fr. एनद् prn. m. sg. acc.
4. हन्तारं
[to be] the agent of destruction
fr. हन्तृ m. sg. acc. (SG.3.38:)
2. वेत्ति
thinks
fr. √विद् 2.P. pr. 3rd sg. (SG.2.42:)
5. यः च
and the one who
fr. यद् prn. m. sg. nom.; च in.
7. एनं
this
fr. एनद् prn. m. sg. acc.
8. हतं
is the object of destruction
fr. हत pp. of √हन् a. m. sg. acc.
6. मन्यते
thinks
fr. √मन् 4.Ā. pr. 3rd sg.
9. उभौ तौ
both these
fr. उभ prn. a. m. du. nom. (SG.4.16.b:); तद् prn. m. du. nom.
10. न विजानीतः
do not know
fr. न in.; वि + √ज्ञा 9.P. pr. 3rd du. (SG.5.23.2:)
11. अयं
this
fr. इदम् prn. m. sg. nom. (SG.4.8:)
12. न हन्ति
neither destroys
fr. न in.; √हन् 2.P. pr. 3rd sg.
13. न हन्यते
nor is destroyed
fr. न in.; √हन् ps. pr. 3rd sg.

शोक-मोहादि-संसार-कारण-निवृत्त्य्-अर्थं गीता-शास्त्रं न प्रवर्तकम् इत्य्, एतस्यार्थस्य साक्षि-भूते ऋचाव् [KathU.1.2.19,18] आनिनाय भगवान्।
यत् तु मन्यसे ‘युद्धे भीष्मादयो मया हन्यन्तेऽहम् एव तेषां हन्ता’ इति एषा बुद्धिर् मृषैव ते। कथम्? –

य एनम् इति। य एनं प्रकृतं देहिनं वेत्ति जानाति हन्तारं हनन-क्रियायाः कर्तारं, यश् चैनम् अन्यो मन्यते हतं देह-हनने (देह-हननेन) ‘हतोऽहम्’ इति हनन-क्रियायाः कर्म-भूतम्।
ताव् उभौ न विजानीयो न ज्ञानवन्ताव् अविवेकेनात्मानम् अहं-प्रत्यय-विषयम्।
‘हन्ताहं, हतोऽस्म्य् अहम्’ इति देह-हननेनात्मानम् यौ विजानीतस् ताव् आत्म-स्व-रूपानभिज्ञाव् इति अर्थः।
यस्मान् नायम् आत्मा हन्ति न हनन-क्रियायाः कर्ता भवति, न हन्यते न च कर्म भवति इत्यर्थः, अविक्रियत्वात्॥
na, √jan, √mṛ, vā, kadā-cid, na, idam, bhūtvā, a-bhavitṛ, vā, na, bhūyas;
a-ja, nitya, śāśvata, idam, purāṇa, na, √han, hanyamāna, śarīra.

अयं न कदा-चिद् जायते, म्रियते वा। न [अस्ति] – भूत्वा भूयः अ-भविता, न वा [–अभूत्वा भूयः भविता इत्यर्थः]। अयम् अ-जः नित्यः शाश्वतः पुराणः शरीरे हन्यमाने न हन्यते॥
This, the embodied one, the real, is never born, nor dies. It is not that, coming to be, it again comes not to be, nor the opposite – becoming nonexistent, it again comes to be. This – which is unborn, permanent, ever the same, and always there – is not destroyed, not changed, when the body is being destroyed, changed.
1. अयं
this [embodied one, the real]
fr. इदम् prn. m. sg. nom. (SG.4.8:)
2. न कदा-चिद्
never
fr. न in.; कदा-चिद् in.
3. जायते
is born
fr. √जन् 4.Ā. pr. 3rd sg. (SG.5.16.4:)
4. म्रियते वा
nor dies
fr. √मृ ps. pr. 3rd sg. (SG.5.37.3: with active sense); वा in.
5. न [अस्ति]
it is not that
fr. न in.
6. भूत्वा
being, coming to be
fr. भूत्वा in. pt. of √भू
7. भूयः
again
fr. भूयस् in.
8. अ-भविता
[it] [is what] comes not to be
fr. अ-भवितृ a. m. sg. nom.
9. न वा
or the negative, nor the opposite
fr. न in.; वा in.
10. [न अ-भूत्वा भूयःभविता]
[i.e., it is not that becoming nonexistent, it again comes to be]
fr. भवितृ a. m. sg. nom.
11. अयम्
this
fr. इदम् prn. m. sg. nom.
12. अ-जः
[which is] unborn
fr. अज a. m. sg. nom. (SG.6.24.3:)
13. नित्यः
timeless
fr. नित्य a. m. sg. nom.
14. शाश्वतः
ever the same
fr. शाश्वत a. m. sg. nom.
15. पुराणः
[and is] always there
fr. पुराण a. m. sg. nom.
17. शरीरे
(when) the body
fr. शरीर n. sg. loc.
18. हन्यमाने
is being destroyed
fr. हन्यमान pr. ps. pt. of √हन् pt. n. sg. loc. (SG.7.14.1:)
16. न हन्यते
is not destroyed
fr. न in.; √हन् ps. pr. 3rd sg.

कथम् अविक्रिय आत्मेति द्वितीयो मन्त्रः –
न जायते नोत्पद्यते, जनि-लक्षणा वस्तु-विक्रिया नात्मनो विद्यत इत्यर्थः। (तथा) न म्रियते वा। वा-शब्धश् चार्थे।
“न म्रियते” चेत्य् अन्त्या विनाश-लक्षणा विक्रिया पर्तिषिध्यते।
कदाचिच्-छब्दः सर्व-विक्रिया-प्रतिषेधैः संबध्यते ‘न कदाचिज् जायते, न कदाचिन् म्रियत’ इत्य् एवम्।
यस्माद् अयम् आत्मा भूत्वा भवन-क्रियाम् [अस्ति-विकार-लक्षणाम्] अनुभूय पश्चाद् अभविता अभावं गन्ता न भूयः पुनस् तस्मान् न म्रियते, यो हि भूत्वा न भविता स ‘म्रियत’ इत्य् उच्यते लोके।
वा-शब्दान् -शब्दाच् चायम् आत्मा अभूत्वा भविता वा देहवन् न भूयः पुनस् तस्मान् न जायते। यो ह्य् अभूत्वा भविता स जायत इत्य् उच्यते, नैवम् आत्मा अतो न जायते।
यस्माद् एवं तस्माद् अ-जो, यस्मान् न म्रियते तस्मान् नित्यश् च।
यद्य्-अप्य् आद्य्-अन्तयोर् विक्रिययोः प्रतिषेधे सर्वा विक्रियाः प्रतिषिद्धा भवन्ति, तथापि मध्य-भाविनीनां विक्रियाणां स्व-शब्दैर् एव तद्-अर्थैः प्रतिषेधः कर्तव्य, इत्य् अनुक्तानाम् अपि यौवनादि-समस्त-विक्रियाणां प्रतिषेधो यथा स्याद्, इत्य् आह ‘शाश्वत’ इत्य्-आदिना।
शाश्वत इत्य् अपक्षय-लक्षणा विक्रिया प्रतिषिध्यते। शश्वद्-भवः शाश्वतः। नापक्षीयते स्व-रूपेण निर्-अवयवत्वान्, निर्-गुणत्वाच् च नापि गुण-क्षयेणापक्षयः।
अपक्षय-विपरीतापि वृद्धि-लक्षणा विक्रिया प्रतिषिध्यते पुराण इति। यो ह्य् अवयवागमेनोपचीयते, स वर्धतेऽभिनव इति चोच्यते। अयं त्व् आत्मा निर्-अवयवत्वात् ‘पुरापि नव एव’ इति पुराणो, न वर्धत इत्यर्थः।
तथा न हन्यते न विपरिणम्यते हन्यमाने विपरिणम्यमानेऽपि शरीरे
हन्तिर् अत्र विपरिणामार्थो द्रष्टव्योऽपुनर्-उक्ततायै, न विपरिणम्यत इत्यर्थः।
अस्मिन् मन्त्रे षड्-भावविकारा लौकिक-वस्तु-विक्रिया आत्मनि प्रतिषिध्यन्ते। सर्व-प्रकार-विक्रिया-रहित आत्मेति वाक्यार्थः।
यस्माद् एवं तस्माद् “उभौ तौ न विजानीत” इति (BhG.2.19) पूर्वेण मन्त्रेणास्य संबन्धः॥
√vid, a-vināśin, nitya, yad, enad, a-ja, a-vyaya;
katham, tad, puruṣa, pārtha, kim, √han, √han, kim.

पार्थ, यः एनम् [देहिनम्/सत्] अ-विनाशिनं नित्यम् अ-जम् अ-व्ययं [च] वेद, कथं सः पुरुषः कं घातयति, कं [च] हन्ति॥
O Arjuna, when one knows this, the dehī (oneself, the embodied one, the real), to be indestructible, permanent, unborn, and unchanging, then how does that person cause the death of whom, or kill whom?
1. पार्थ
(अर्जुन) O Son of पृथा
fr. पार्थ m. sg. voc.
2. यः
[when] the one who
fr. यद् prn. m. sg. nom.
4. एनम् [देहिनम्/सत्]
this [embodied one, the real] [to be]
fr. एनद् prn. m. sg. acc.
5. अ-विनाशिनं
indestructible
fr. अविनाशिन् a. m. sg. acc.
6. नित्यम्
timeless
fr. नित्य a. m. sg. acc.
7. अ-जम्
unborn
fr. अज a. m. sg. acc. (SG.6.24.3:)
8. अ-व्ययं [च]
[and] unchanging
fr. अव्यय a. m. sg. acc.
3. वेद
knows
fr. √विद् P. perf. 3rd sg. (SG.5.28:)
9. कथं
[then] how? [does]
fr. कथम् in. (SG.6.19:)
10. सः पुरुष्ः
that person
fr. तद् prn. m. sg. nom.; पुरुष m. sg. nom.
11. कं घातयति
(does) cause the death [of] whom
fr. किम् prn. m. sg. acc.; √हन् P. cs. pr. 3rd sg. (SG.5.40:)
12. कं [च] हन्ति
[or] kill whom
fr. किम् prn. m. sg. acc.; √हन् 2.P. pr. 3rd sg.

“य एनं वेति हन्तारम्” इत्य् (BhG.2.19) अनेन मन्त्रेण हनन-क्रियायाः कर्ता कर्म च न भवतीति प्रतिज्ञाय, “न जायत” इत्य् अनेनाविक्रियत्वे हेतुम् उक्त्वा, प्रतिज्ञातार्थम् उपसंहरति –
वेदाविनाशिनम् इति। वेद विजानात्य् अविनाशिनम् अन्त्य-भाव-विकार-रहितं नित्यं विपरिणाम-रहितं यो वेदेति संबन्धः एनं पूर्वेण मन्त्रेणोक्त-लक्षणम् अजं जन्म-रहितम् अव्ययम् अपक्षय-रहितम्।
कथं केन प्रकारेण विद्वान् पुरुषोऽधिकृतो हन्ति हनन-क्रियां करोति। कथं वा घातयति हन्तारं प्रयोजयति।
न कथं-चित् कं-चिद् धन्ति, न कथं-चित् कं-चिद् घातयतीति उभयत्राक्षेप एवार्थः, पश्नार्थासंभवात्।
हेत्व्-अर्थस्याविक्रियत्वस्य तुल्यत्वाद् विदुषः सर्व-कर्म-प्रतिषेध एव प्रकरणार्थोऽभिप्रेतो भगवतः।
हन्तेस् त्व् आक्षेप उदाहरणार्थत्वेन कथितः।
विदुषः कं कर्मासंभवे हेतु-विशेषं पश्यन्, कर्माण्य् आक्षिपति भगवान् – “कथं स पुरुष” इति?
ननूक्त एव – आत्मनोऽविक्रियत्वं सर्व-कर्मासंभव-कारण-विशेषः।
सत्यम् उक्तो, न तु स [अ-विक्रियत्व-रूपः] कारण-विशेषो, अन्यत्वाद् विदुषोऽविक्रियत्वाद् आत्मन इति। न ह्य् अविक्रियं स्थाणुं विदितवतः कर्म – न संभवतीति चेत्।
न, विदुष आत्मत्वात्, न देहादि-संघातस्य विद्वत्ता। अतः पारिशेष्याद् अ-संहत आत्मा विद्वान् अविक्रिय इति तस्य विदुषः कर्मासंभवाद्, आक्षेपो युक्तः – “कथं स पुरुष” इति।
यथा बुद्ध्य्-आद्य्-आहृतस्य शब्दाद्य्-अर्थस्याविक्रिय एव सन् बुद्धि-वृत्त्य्-अविवेक-विज्ञानेनाविद्ययोपब्धात्मा कल्प्यते।
एवम् एवात्मानात्म-विकेक-ज्ञानेन बुद्धि-वृत्त्या विद्ययासत्य-रूपयैव परमार्थतोऽविक्रिय एवात्मा ‘विद्वान्’ उच्यते।
विदुषः कर्मासंभव-वचनाद्, यानि कर्माणि शास्त्रेण विधीयन्ते तान्य् अ-विदुषो विहितानीति भगवतो निश्चयोऽवगम्यते।
ननु विद्याप्य् अ-विदुष एव विधीयते, विदित-विद्यस्य पिष्ट-पेषणवद् विद्या-विधानानर्थक्यात्। तत्र ‘अ-विदुषः कर्माणि विधीयन्ते न विदुष’ इति विशेषो नोपपद्यते, इति चेत्।
न, अनुष्ठेयस्य भावाभाव-विशेषोपपत्तेः। अग्नि-होत्रादि-विध्य्-अर्थ-ज्ञानोत्तर-कालम् ‘अग्नि-होत्रादि-कर्म अनेक-साधनोपसंहार-पूर्वकम् अनुष्ठेयं, कर्ताहं, मम कर्तव्यम्’ इत्य् एवं-प्रकारक-विज्ञानवतो(ऽ)विदुषो यथानुष्ठेयं भवति, न तु तथा “न जायत” इत्य्-आद्य् (BhG.2.20) आत्म-स्व-रूप-विध्य्-अर्थ-ज्ञानोत्तर-काल-भावि किंचिद् अनुष्ठेयं भवति।
किं-तु ‘नाहं कर्ता न भोक्ता’ इत्य्-आद्य्-आत्मैकत्वाकृतृत्वादि-विषय-ज्ञानाद् अन्यन् नोत्पद्यत इत्य् एष विशेष उपपद्यते।
यः पुनः ‘कर्ताहम्’ इति वेत्त्य् आत्मानं तस्य ‘ममेदं कर्तव्यम्’ इत्य् अवश्यं-भाविनी बुद्धिः स्यात्, तद्-अपेक्षया सोऽधिक्रियत इति तं प्रति कर्माणि। स चाविद्वान् “उभौ तौ न विजानीतः” इति (BhG.2.19) वचनाद्।
विशेषितस्य च विदुषः कर्माक्षेप-वचनात् “कथं स पुरुषः” इति। तस्माद् विशेषितस्याविक्रियात्म-दर्शिनो विदुषो मुमुक्षोश् च सर्व-कर्म-सन्न्यास एवाधिकाः।
अत एव भगवान् नारायणः सांख्यान् विदुषोऽविदुषश् च कर्मिणः प्रविभज्य द्वे निष्ठे ग्राहयति “ज्ञान-योगेन सांख्यानां कर्म-योगेन योगिनाम्” इति (BhG.3.3)।
तथाच पुत्रायाह भगवान् व्यासो “द्वाव् इमाव् अथ पन्थानौ” इत्य्-आदि (MBhSant.241.6)। तथाच ‘क्रिया-पथश् चैव पुरस्तात् पश्चात् सन्न्यासश् च’ इति (TaitAr.10.62.12)।
एतम् एव विभागं पुनः पुनर् दर्शयिष्यति भगवान्। अ-तत्त्व-विद् “अहंकार-विमूढात्मा कर्ताहम् इति मन्यते, तत्त्व-वित् तु”… ‘नाहं करोमि’ इति (BhG.3.27–28), तथाच “सर्व-कर्माणि मनसा संन्यस्यास्त” इत्य्-आदि (BhG.5.13)।
तत्र केचित् पण्डितं-मन्या वदन्ति – ‘जन्मादि-षड्-भाव-विक्रिया-रहितोऽविक्रियोऽकर्तैकऽहम् आत्मा इति न कस्यचिज् ज्ञानम् उत्पद्यते, यस्मिन् सति सर्व-कर्म-सन्न्यास उपदिश्यते’ इति।
तन् न, “न जायत” (KathU.1.2.18, BhG.2.20) इत्य्-आदि-शास्त्रोपदेशानर्थक्यात्।
‘यथाच शास्त्रोपदेश-सामर्थ्याद् धर्मास्तित्व-विज्ञानं कर्तुश् च देहान्तर-संबन्धि-ज्ञानं चोत्पद्यते, तथा शास्त्रात् तस्यैवात्मनोऽविक्रियत्वाकर्तृत्वैकत्वादि-विज्ञानं कस्मान् नोपपद्यत’ इति प्रष्टव्यास् ते।
करणागोचरत्वाद् इति चेत्।
न, “मनसैवानुद्रष्टव्यम्” इति (BrhU.4.4.19) श्रुतेः। शास्त्राचार्योपदेश-शम-दमादि-संस्कृतं मन आत्म-दर्शने करणम्।
तथाच तद्-अधिगमायानुमान आगमे च सति ज्ञानं नोत्पद्यत इति साहसम् एतत्।
ज्ञानं चोत्पद्यमानं तद्-विपरीतम् अज्ञानम् अवश्यं बाधत इत्य् अभ्युपगन्तव्यम्।
तच् चाज्ञानं दर्शितं ‘हन्ताहं हतोऽस्मि’ इति – “उभौ तौ न विजानीत” (BhG.2.19) इति, अत्र (BhG.2.21) चात्मनो हनन-क्रियायाः कर्तृत्वं कर्मत्वं हेतु-कर्तृत्वं चाज्ञान-कृतं दर्शितम्।
तच् च सर्व-क्रियास्व् अपि समानं कर्तृत्वादेर् अविद्या-कृतत्वम् अविक्रियत्वाद् आत्मनः। विक्रियावान् हि कर्तात्मनः कर्म-भूतम् अन्यं प्रयोजयति ‘कुरु’ इति।
तद् एतद् अविशेषेण विदुषः सर्व-क्रियासु कर्तृत्वं हेतु-कर्तृत्वं च प्रतिषेधति भगवान् विदुषः कर्माधिकाराभाव-प्रदर्शनार्थं “वेदाविनाशिनं… कथं स पुरुष” इत्य्-आदिना।
क्व पुनर् विदुषोऽधिकार इत्य् एतद् उक्तं पूर्वम् एव “ज्ञान-योगेन सांख्यानाम्” इति (BhG.3.3)। तथाच सर्व-कर्म-सन्न्यासं वक्ष्यति “सर्व-कर्माणि मनसा” इत्य्-आदिना (BhG.5.13)।
ननु “मनसा” इति वचनान् न वाचिकानां कायिकानां च सन्न्यास इति चेत्।
न, “सर्व-कर्माणि” इति विशेषितत्वात्।
मानसानाम् एव सर्व-कर्मणाम् इति चेत्।
न, मनो-व्यापार-पूर्वकत्वाद् वाक्-काय-व्यापाराणां मनो-व्यापाराभावे तद्-अनुपपत्तेः।
शास्त्रीयाणां वाक्-काय-कर्मणां कारणानि मानसानि वर्जयित्वाऽन्यानि सर्व-कर्माणि मनसा संन्यसेद् इति चेत्।
न, “नैव कुर्वन् न कारयन्” इति (BhG.5.13) विशेषणात्।
सर्व-कर्म-सन्न्यासोऽयं भगवतोक्तो मरिष्यतो न जीवत इति चेत्।
न, “नव-द्वरे पुरे देह्य् आस्ते” इति (BhG.5.13) विशेषणानुपपत्तेः।
न हि सर्व-कर्म-सन्न्यासेन मृतस्य तद्-देहे आसनं संभवति, अकुर्वतोऽकारयतश् च।
“देहे संन्यस्य” इति संबन्धो [मरिष्यतः…], न “देहे आस्त” इति चेत्।
न, सर्वत्रात्मनोऽविक्रियत्वावधारणात्। आसन-क्रियायाश् चाधिकरणापेक्षत्वात्, तद्-अनपेक्षत्वाच् च सन्न्यासस्य। सं-पूर्वस् तु न्यास-शब्द इह त्यागार्थो न निक्षेपार्थः।
तस्माद् गीता-शास्त्रे ‘आत्म-ज्ञानवतः सन्न्यास एवाधिकारो न कर्मणि’ इति तत्र तत्रोपरिष्टाद् आत्म-ज्ञान-प्रकरणे दर्शयिष्यामः॥
vāsas, jīrṇa, yathā, vihāya, nava, √grah, nara, apara;
tathā, śarīra, vihāya, jīrṇa, anya, sam-√yā, nava, dehin.

यथा नरः जीर्णानि वासांसि विहाय अपराणि नवानि गृह्णाति, तथा देही जीर्णानि शरीराणि विहाय अन्यानि नवानि संयाति॥
Just as a person discarding worn-out clothes takes other new ones; similarly, the embodied one, discarding worn-out bodies, takes on other new ones.
1. यथा
just as
fr. यथा in.
2. नरः
a person
fr. नर m. sg. nom.
4. जीर्णानि वासांसि
worn‑out clothes
fr. जीर्ण a. n. pl. acc.; वासस् n. pl. acc. (SG.3.6.i:)
3. विहाय
discarding
fr. विहाय in. pt. of वि + √हा
6. अपराणि
other (ones)
fr. अपर prn. a. n. pl. acc. (SG.4.16.3:)
7. नवानि
new
fr. नव a. n. pl. acc.
5. गृह्णाति
takes
fr. √ग्रह् 9.P. pr. 3rd sg.
8. तथा
similarly
fr. तथा in.
9. देही
the embodied one
fr. देहिन् m. sg. nom.
11. जीर्णानि
worn‑out
fr. जीर्ण a. n. pl. acc.
12. शरीराणि
bodies
fr. शरीर n. pl. acc.
10. विहाय
discarding
fr. विहाय in. pt. of वि + √हा
14. अन्यानि
other (ones)
fr. अन्य prn. a. n. pl. acc. (SG.4.16.1:)
15. नवानि
new
fr. नव a. n. pl. acc.
13. संयाति
takes on
fr. सम् + √या 2.P. pr. 3rd sg. (SG.2.54:)

प्रकृतं तु वक्ष्यामः, तत्रात्मनोऽविनाशित्वं प्रतिज्ञातम्। तत् किम् इव? इत्य् उच्यते –
वासांसीति। वासांसि वस्त्राणि जीर्णानि दुर्-बलतां गतानि यथा लोके विहाय परित्यज्य नवान्य् अभिनवानि गृह्णात्य् उपादत्ते नरः पुरुषोऽपराण्य् अन्यानि, तथा तद्वद् एव शरीराणि विहाय जीर्णान्य् अन्यानि संयाति संगच्छति नवानि देह्य्| आत्मा पुरुषवद् अविक्रिय एवेत्य् अर्थः॥
na, enad, √chid, śastra, na, enad, √dah, pāvaka;
na, ca, enad, √klid, ap, na, √śuṣ, māruta.

[भूमिमयानि] शस्त्राणि एनं न छिन्दन्ति, पावकः एनं न दहति, आपः एनं न क्लेदयन्ति, मारुतः न च शोषयति॥
Weapons made from the element earth do not cut it, nor does the element fire burn it, nor does the element water soak it, nor does the element wind wither it.
1. [भूमिमयानि] शस्त्राणि
weapons [made from the element earth]
fr. शस्त्र n. pl. nom.
3. एनं
it
fr. एनद् prn. m. sg. acc. (SG.4.10:)
2. न छिन्दन्ति
do not cut
fr. न in.; √छिद् 7.P. pr. 3rd pl.
4. पावकः
[the element] fire
fr. पावक m. sg. nom.
6. एनं
it
fr. एनद् prn. m. sg. acc. (SG.4.10:)
5. न दहति
does not burn
fr. न in.; √दह् 1.P. pr. 3rd sg.
7. आपः
[the element] water
fr. अप् f. pl. nom. (SG.3.16:)
9. एनं
it
fr. एनद् prn. m. sg. acc. (SG.4.10:)
8. न क्लेदयन्ति
does not soak
fr. न in.; √क्लिद् P. cs. pr. 3rd pl. (SG.5.40:)
10. मारुतः
[the element] wind
fr. मारुत m. sg. nom.
11. न च शोषयति
does not wither [it]
fr. न in.; च in.; √शुष् P. cs. pr. 3rd sg. (SG.5.40:)

कस्माद् अविक्रिय एवेत्य् आह –
नैनं छिन्दन्तीति। एनं प्रकृतं देहिनं न छिन्दन्ति शस्त्राणि निर्-अवयवत्वान् नावयव-विभागं कुर्वन्ति शस्त्राण्य् अस्य्-आदीनि।
तथा नैनं दहति पावकोऽग्निर् अपि न भस्मी-करोति।
तथा न चैनं क्लेदयन्त्य् आपः। अपां हि सावयवस्य वस्तुन आर्द्री-भाव-करणेनावयव-विश्लेषापादने सामर्थ्यं। तन् न निर्-अवयवे आत्मनि संभवति।
तथा स्नेहवद् द्रव्यं स्नेह-शोषणेन नाशयति वायुः। एनं स्वात्मानं न शोषयति मारुतोऽपि॥
a-chedya, idam, a-dāhya, idam, a-kledya, a-śoṣya, eva, ca;
nitya, sarva-gata, sthāṇu, a-cala, idam, sanā-tana.

अयम् अ-च्छेद्यः, अयम् अ-दाह्यः, अ-क्लेद्यः अ-शोष्यः एव च। अयं नित्यः सर्व-गतः (=अ-देशः) स्थाणुः अ-चलः सना-तनः [च]॥
This is uncutable. This is unburnable, unwetable, and unwitherable. This is timeless, locationless, stable, unmoving, and always existing.
1. अयम्
this [is]
fr. इदम् prn. m. sg. nom. (SG.4.8:)
2. अ-च्छेद्यः
uncutable
fr. अच्छेद्य pot. ps. pt. of √छिद् a. m. sg. nom. (SG.6.8: & SG.2.60:)
3. अयम्
this [is]
fr. इदम् prn. m. sg. nom. (SG.4.8:)
4. अ-दाह्यः
unburnable
fr. अदाह्य pot. ps. pt. of √दह् a. m. sg. nom. (SG.6.8:)
5. अ-क्लेद्यः
unwetable
fr. अक्लेद्य pot. ps. pt. of √क्लिद् a. m. sg. nom. (SG.6.8:)
6. अ-शोष्यः एव च
and unwitherable
fr. अशोष्य pot. ps. pt. of √शुष् a. m. sg. nom. (SG.6.8:); एव in.; च in.
7. अयं नित्यः
this [is] timeless
fr. इदम् prn. m. sg. nom. (SG.4.8:); नित्य a. m. sg. nom.
8. सर्व-गतः (=अ-देशः)
all‑pervading [i.e., locationless]
fr. सर्व-गत a. m. sg. nom. (SG.6.6:)
9. स्थाणुः
stable
fr. स्थाणु a. m. sg. nom.
10. अ-चलः
unmoving
fr. अचल a. m. sg. nom.
11. सना-तनः [च]
[and] always existing
fr. सनातन a. m. sg. nom. (SG.6.27:)

यत एवं तस्मात् –
अच्छेद्योऽयम् इति। यस्माद् अन्योन्य-नाश-हेतूनि भूतान्य् एनम् आत्मानं नाशयितुं नोत्सहन्ते, तस्मान् नित्यः
नित्यत्वात् सर्वगतः। सर्व-गतत्वात् स्थाणुः, स्थाणुर् इव स्थिरः इत्य् एतत्। स्थिरत्वाद् अचलोऽयम् आत्मा। अतः सना-तनश् चिरन्-तनः। न कारणात् कुतश्चिन् निष्पन्नोऽभिनव इत्यर्थः।
नैतेषां श्लोकानां पौनर्-उक्त्यं चोदनीयम्। यद् एकेणैव श्लोकेनात्मनो नित्यत्वम् अ-विक्रियत्वं चोक्तं “न जायते म्रियते वा” इत्य्-आदिना (BhG.2.20)। तत्र यद् एवात्म-विषयं किंचिद् उच्यते तद् एतस्माच् छ्लोकार्थान् नातिरिच्यते, किंचिच्-छब्दतः पुनर्-उक्तं किंचिद्-अर्थत इति।
दुर्-बोधत्वाद् आत्म-वस्तुनः पुनः पुनः प्रसङ्गम् आपाद्य शब्दान्तरेण तद् एव वस्तु निरूपयति भगवान् वासु-देवः, कथं नु नाम संसारिणाम् अ-व्यक्तं तत्त्वं बुद्धि-गो-चरताम् आपन्नं सत् संसार-निवृत्तये स्याद् इति॥
a-vyakta, idam, a-cintya, idam, a-vikārya, idam, √vac;
tasmāt, evam, viditvā, enad, na, anuśocitum, √arh.

अयम् अ-व्यक्तः, अयम् अ-चिन्त्यः (=मनो-विषयत्वम् अ-योग्यः), अयम् अ-विकार्यः उच्यते। तस्मात् एवम् एनं विदित्वा अनुशोचितुं न अर्हसि॥
This is said to be not manifest to the senses, not an object of thought since it is the conscious being that is aware of all thoughts, and not subject to change. Therefore, since there is no basis for grief regarding the self, knowing this as such, you cannot grieve.
1. अयम्
this
fr. इदम् prn. m. sg. nom. (SG.4.8:)
3. अ-व्यक्तः
not manifest [to the senses]
fr. अव्यक्त pp. of वि + √अञ्ज् a. m. sg. nom. (SG.6.6: & SG.2.81:)
4. अयम्
this [is]
fr. इदम् prn. m. sg. nom. (SG.4.8:)
5. अ-चिन्त्यः
not an object of thought
fr. अचिन्त्य pot. ps. pt. of √चिन्त् a. m. sg. nom.
6. अयम्
this [is]
fr. इदम् prn. m. sg. nom. (SG.4.8:)
7. अ-विकार्यः
[and] not subject to change
fr. अविकार्य pot. ps. pt. of वि + √कृ a. m. sg. nom. (SG.6.8:)
2. उच्यते
is said [to be]
fr. √वच् ps. pr. 3rd sg. (SG.5.37.6: & SG.2.3.a:)
8. तस्मात्
therefore
fr. तस्मात् in.
11. एवम्
as such
fr. एवम् in.
10. एनं
this [embodied one, the real]
fr. एनद् prn. m. sg. acc. (SG.4.10:)
9. विदित्वा
knowing
fr. विदित्वा in. pt. of √विद् 2.P.
12. अनुशोचितुं न अर्हसि
you cannot grieve
fr. अनुशोचितुम् inf. of अनु + √शुच्; न in.; √अर्ह् 1.P. pr. 2nd sg.

किं-च –
अ-व्यक्तोऽयम् इति। अ-व्यक्तः सर्व-करणाविषयत्वान् न व्यज्यते इत्य् अ-व्यक्तोऽयम् आत्मा।
अत एव अ-चिन्त्योऽयम्। यद् धीन्द्रिय-गोचरं वस्तु तच् चिन्ता-विषयत्वम् आपद्यते, अयं त्व् आत्मा अन्-इन्द्रिय-गोचरत्वाद् अ-चिन्त्यः।
(अत एव) अ-विकार्योऽयम्। यथा क्षीरं दध्य्-आतञ्चनादिना विकारि न तथा अयम् आत्मा।
निर्-अवयवत्वाच् चाविक्रियः। न हि निर्-अवयवं किंचिद् विक्रियात्मकं दृष्टम्। अ-विक्रियत्वाद् अ-विकार्योऽयम् आत्मा उच्यते
तस्माद् एवं यथोक्त-प्रकारेण एनम् आत्मानं विदित्वा त्वं नानुशोचितुम् अर्हसि ‘हन्ताहम् एषां, मयैते हन्यन्ते’ इति॥
atha, ca, enad, nitya-jāta, nityam, vā, √man, mṛta;
tathā, api, yuṣmad, mahā-bāhu, na, evam, śocitum, √arh.

महा-बाहो, अथ च एनं नित्य-जातं नित्यं मृतं वा मन्यसे, तथा अपि एवं त्वं शोचितुं न अर्हसि॥
O Arjuna, now if you consider this, the self – as the body or as an individual soul, to continually be born and die – even in that way, you should not grieve.
1. महा-बाहो
(अर्जुन) O Mighty Armed One
fr. महा-बाहु m. sg. voc.
2. अथ च
[and] now if
fr. अथ in.; च in.
4. एनं
this [self] [as the body]
fr. एनद् prn. m. sg. acc. (SG.4.10:)
5. नित्य-
[to] continually
6. -जातं
be born
fr. नित्य-जात pp. of √जन् a. m. sg. acc. (SG.6.6: & SG.7.17.1:)
8. नित्यं मृतं
[to] continually die
fr. नित्यम् in.; मृत pp. of √मृ a. m. sg. acc. (SG.7.17.1:)
7. वा
and
fr. वा in.
3. मन्यसे
you consider
fr. √मन् 4.Ā. pr. 2nd sg.
9. तथा अपि
even
fr. तथा in.; अपि in.
10. एवं
in that way
fr. एवम् in.
11. त्वम्
you
fr. त्वम् prn. sg. nom.
13. शोचितुं
grieve
fr. शोचितुम् inf. of √शुच् in.
12. न अर्हसि
should not
fr. न in.; √अर्ह् 1.P. pr. 2nd sg.

आत्मनोऽनित्यत्वम् अभ्युपगम्येदम् उच्यते –
अथ चैनम् इति। अथ च इत्य् अभ्युपगमार्थः।
एनं प्रकृतम् आत्मानं नित्य-जातं लोक-प्रसिद्ध्या प्रत्य्-अनेक-शरीरोत्पत्तिं जातो जात इति मन्यसे। तथा प्रति-तद्-विनाशं नित्यं वा मन्यसे मृतं मृतो मृत इति।
तथापि तथा-भाविन्य् अप्य् आत्मनि त्वं महा-बाहो नैवं शोचितुम् अर्हसि, जन्मवतो नाशो नाशवतो जन्म चेत्य् एताव् अ-वश्यं-भाविनाव् इति॥
jāta, hi, dhruva, mṛtyu, dhruva, janman, mṛta, ca;
tasmāt, a-parihārya, artha, na, yuṣmad, śocitum, √arh.

जातस्य हि (=यस्मात्) मृत्युः ध्रुवः, मृतस्य च जन्म ध्रुवं, तस्मात् अ-परिहार्ये अर्थे त्वं शोचितुं न अर्हसि॥
Because, for what is born, death is certain, and for what is dead, birth in another form is certain. Then you should not grieve over a situation that cannot be avoided.
2. जातस्य
for what is born
fr. जात pp. of √जन् m. sg. gen.(SG.6.6: irreg. & SG.7.17.1)
1. हि (=यस्मात्)
because
fr. हि in.
3. मृत्युः ध्रुवः
death [is] certain
fr. मृत्यु m. sg. nom.; ध्रुव a. m. sg. nom.
5. मृतस्य
for what is dead
fr. मृत pp. of √मृ m. sg. gen. (SG.7.17.1:)
4. च
and
fr. च in.
6. जन्म ध्रुवं
birth [in another form] [is] certain
fr. जन्मन् n. sg. nom.; ध्रुव a. n. sg. nom.
7. तस्मात्
therefore, then
fr. तस्मात् in.
11. अ-परिहार्ये
[that] cannot be avoided
fr. अपरिहार्य pot. ps. pt. of परि + √हृ a. m. sg. loc. (SG.6.8:)
10. अर्थे
over a situation
fr. अर्थ m. sg. loc.
8. त्वं
you
fr. त्वम् prn. sg. nom.
9. शोचितुं न अर्हसि
should not grieve
fr. शोचितुम् inf. of √शुच्; न in.; √अर्ह् 1.P. pr. 2nd sg.

तथाच सति –
जातस्येति। जातस्य हि लब्ध-जन्मनो ध्रुवोऽव्यभिचारी मृत्युर् मरणं, ध्रुवं जन्म मृतस्य च, तस्माद् अ-परिहार्योऽयं जन्म-मरण-लक्षणोऽर्थः। तस्मिन्न् अ-परिहार्येऽर्थे न त्वं शोचितुम् अर्हसि
a-vyakta-ādi, bhūta, vyakta-madhya, bhārata;
a-vyakta-nidhana, eva, tatra, kim, paridevanā.

भारत, भूतानि अ-व्यक्त-आदीनि व्यक्त-मध्यानि अ-व्यक्त-निधनानि एव [च]। तत्र का परिदेवना॥
O Arjuna, all beings are unseen before their beginning, unknown as to whom or what they were before their birth; are seen in between; and are unseen after their end, unknown as to their lot after death. Regarding that, why grieve?
1. भारत
(अर्जुन) O Descendant of Emperor भरत, (Brilliant) Son of India
fr. भारत m. sg. voc.
2. भूतानि
[all] beings [are]
fr. भूत pp. of √भू n. pl. nom.
3. अ-व्यक्त-
unmanifest, unseen
4. -आदीनि
[before] their beginning
fr. अव्यक्त-आदि a. n. pl. nom. (SG.2.7:)
5. व्यक्त-
manifest, seen
6. -मध्यानि
in between
fr. व्यक्त-मध्य a. n. pl. nom.
8. अ-व्यक्त-
unmanifest, unseen
9. -निधनानि
[after] their end
fr. अव्यक्त-निधन a. n. pl. nom.
7. एव [च]
[and] indeed
fr. एव in.
10. तत्र
in that, regarding that
fr. तत्र in.
11. का परिदेवना
why the grieving, why grieve?
fr. किम् prn. f. sg. nom. (SG.4.12:); परिदेवना f. sg. nom.

कार्य-करण-संघातात्मकान्य् अपि भूतान्य् उद्दिश्य शोको न युक्तः कर्तुं, यतः –
अ-व्यक्तादीनीति। अ-व्यक्तादीन्य् अ-व्यक्तम् अ-दर्शनम् अन्-उपलब्धिर् आदिर् येषां भूतानां पुत्र-मित्रादि-कार्य-करण-संघातात्मकानां तान्य् अ-व्यक्तादीनि भूतानि प्राग् उत्पत्तेः।
उत्पन्नानि च प्राङ् मरणाद् व्यक्त-मध्यानिअ-व्यक्त-निधनान्य् एव पुनर् अ-व्यक्तम् अ-दर्शनं निधनं मरणं येषां तान्य् अ-व्यक्त-निधनानि। मरणाद् ऊर्ध्वम् अपि अ-व्यक्तताम् एव प्रतिपद्यन्त इत्यर्थः।
तथा चोक्तम् –
अ-दर्शनाद् आपतितः पुनश् चादर्शनं गतः।
नासौ तव न तस्य त्वं वृथा का परिदेवना॥ इति (MBhStri.2.13)।
तत्र का परिदेवना को वा प्रलापोऽदृष्ट-दृष्ट-प्रनष्ट-भ्रान्ति-भूतेषु भूतेष्व् इत्यर्थः॥
āścaryavat, √dṛś, ka-cid, enad, āścaryavat, √vad, tathā, eva, ca, anya;
āścaryavat, ca, enad, anya, √śru, śrutvā, enad, √vid, na, ca, eva, ka-cid.

कश्-चिद् एनम् [देहिनम्/सत्] आश्चर्यवत् पश्यति। तथा एव च अन्यः आश्चर्यवत् वदति, अन्यः च एनम् आश्चर्यवत् शृणोति। कश्-चिद् च श्रुत्वा अपि एनं न एव वेद॥
As a wonder, someone sees, knows, this timeless, locationless, embodied one – the real! Similarly, as a wonder, another, the teacher, speaks of this and, as a wonder, another listens about this! Even after listening, another still does not know this which is oneself!
2. कश्-चिद्
someone
fr. क-चिद् prn. cmpd. m. sg. nom. (SG.4.20: & SG.2.27:)
4. एनम् [देहिनम्/सत्]
this [embodied one, the real]
fr. एनद् prn. m. sg. acc. (SG.4.10:)
1. आश्चर्यवत्
as a wonder
fr. आश्चर्यवत् in.
3. पश्यति
sees
fr. √दृश् 1.P. pr. 3rd sg. (SG.5.15.6:)
5. तथा एव च
similarly [indeed] [and]
fr. तथा in.; एव in.; च in.
7. अन्यः
another [the teacher]
fr. अन्य prn. a. m. sg. nom. (SG.4.16.1:)
6. आश्चर्यवत्
as a wonder
fr. आश्चर्यवत् in.
8. वदति
speaks [of this]
fr. √वद् 1.P. pr. 3rd sg.
9. अन्यः च
and another [the student]
fr. अन्य prn. a. m. sg. nom. (SG.4.16.1:); च in.
12. एनम्
about this
fr. एनद् prn. m. sg. acc. (SG.4.10:)
10. आश्चर्यवत्
as a wonder
fr. आश्चर्यवत् in.
11. शृणोति
listens
fr. √श्रु 5.P. pr. 3rd sg. (SG.5.21.3:)
15. कश्-चिद् च
another [and]
fr. क-चिद् prn. cmpd. m. sg. nom. (SG.4.20: & SG.2.27:); च in.
14. श्रुता
after listening
fr. श्रुता in. pt. of √श्रु
13. अपि
even
fr. अपि in.
17. एनं
this [which is oneself]
fr. एनद् prn. m. sg. acc. (SG.4.10:)
16. न एव वेद
[still] does not know
fr. न in.; एव in.; √विद् P. perf. 3rd sg. (SG.5.28:)

दुर्-विज्ञेयोऽयं प्रकृत आत्मा। किं त्वाम् एवैकम् उपालभे साधारणे भ्रान्ति-निमित्ते? कथं दुर्-विज्ञेयोऽयम् आत्मा? इति आह –
आश्चर्यवद् इति। आश्चर्यवद् आश्चर्यम् अ-दृष्ट-पूर्वम् अद्भुतम् अ-कस्माद् दृश्यमानं तेन तुल्यम् आश्चर्यवद् आश्चर्यम् इव एनम् आत्मानं पश्यति कश्चैत्
आश्चर्यवद् एनं वदति तथैव चान्यःआश्चर्यवच् चैनम् अन्यः शृणोतिश्रुत्वा दृष्ट्वोक्त्वा अप्य् एनं (आत्मानं) वेद न चैव कश्चित्
अथवा योऽयम् आत्मानं पश्यति स आश्चर्य-तुल्यो, यो वदति, यश् च शृणोति। सोऽनेक-सहस्रेषु कश्चिद् एव भवति। अतो दुर्-बोध आत्मेत्य् अभिप्रायः॥
dehin, nityam, a-vadhya, idam, deha, sarva, bhārata;
tasmāt, sarva, bhūta, na, yuṣmad, śocitum, √arh.

भारत, सर्वस्य देहे अयं देही नित्यम् अ-वध्यः। तस्मात् त्वं सर्वाणि भूतानि शोचितुं न अर्हसि॥
O Arjuna, this embodied one in every body is ever indestructible; therefore, you should not grieve over all these beings.
1. भारत
(अर्जुन) O Descendant of Emperor भरत, (Brilliant) Son of India
fr. भारत m. sg. voc.
4. सर्वस्य
of everyone
fr. सर्व prn. a. m. sg. gen. (SG.4.16.2:)
3. देहे
in the body
fr. देह m. sg. loc. (SG.5.19.10:)
2. अयं देही
this embodied one
fr. इदम् prn. m. sg. nom. (SG.4.8:); देहिन् m. sg. nom.
5. नित्यम् अ-वध्यः
is ever indestructible
fr. नित्यम् in.; अवध्य pot. ps. pt. of √वध् a. m. sg. nom.
6. तस्मात्
therefore
fr. तस्मात् in.
7. त्वं
you
fr. त्वम् prn. sg. nom.
10. सर्वाणि भूतानि
all [these] beings
fr. सर्व prn. a. n. pl. acc. (SG.4.16.2:); भूत n. pl. acc. ()
9. शोचितुं
grieve over
fr. शोचितुम् inf. of √शुच् in.
8. न अर्हसि
should not
fr. न in.; √अर्ह् 1.P. pr. 2nd sg.

अथेदानीं प्रकरणार्थम् उपसंहरन् ब्रूते –
देहीति। देही शरीरी नित्यं सर्वदा सर्वावस्थास्व् अवध्यो निर्-अवयवत्वान् नित्यत्वाच् च, तत्रावध्योऽयं देहे शरीरे सर्वस्य सर्व-गतत्वात् स्थावरादिषु स्थितोऽपि।
सर्वस्य प्राणि-जातस्य देहे वध्यमानेऽप्य् अयं देही न वध्यो यस्मात्, तस्माद् भीष्मादीनि सर्वाणि भूतान्य् उद्दिश्य न त्वं शोचितुम् अर्हसि
sva-dharma, api, ca, avekṣya, na, vikampitum, √arh;
dharmya, hi, yuddha, śreyas, anya, kṣatriya, na, √vid.

स्व-धर्मम् अपि च अवेक्ष्य विकम्पितुं न अर्हसि, क्षत्रियस्य हि (=यस्मात्) धर्म्यात् युद्धात् अन्यद् श्रेयः न विद्यते॥
Even in regard to your own dharma (nature and duty), you should not waver. Because, for a warrior such as you – by nature and duty, there is no greater good than a battle on the side of dharma, a battle for the protection of what supports people through their maturation to wisdom.
3. स्व-धर्मम्
your own धर्म (nature, duty)
fr. स्व-धर्म m. sg. acc.
1. अपि च
even
fr. अपि in.; च in.
2. अवेक्ष्य
regarding, in regard to
fr. अवेक्ष्य in. pt. of अव + √ईक्ष्
5. विकम्पितुं
waver
fr. विकम्पितुम् inf. of वि + √कम्प् in.
4. न अर्हसि
you should not
fr. न in.; √अर्ह् 1.P. pr. 2nd sg. (SG.7.20.1:)
7. क्षत्रियस्य
for a warrior
fr. क्षत्रिय m. sg. gen.
6. हि (=यस्मात्)
because
fr. हि in.
11. धर्म्यात् युद्धात्
than a battle on the side of धर्म
fr. धर्म्य a. n. sg. abl.; युद्ध n. sg. abl.
9. अन्यद्
other
fr. अन्य prn. a. n. sg. nom. (SG.4.16.1:)
10. श्रेयः
greater good
fr. श्रेयस् cpv. a. n. sg. nom. (SG.6.25: & SG.3.14:)
8. न विद्यते
[there] is no
fr. न in.; √विद् ps. pr. 3rd sg.

इह परमार्थ-तत्त्वापेक्षायां शोको वा मोहो वा न संभवतीत्य् उक्तं, न केवलं परमार्थ-तत्त्वापेक्षायाम् एव किंतु –
स्व-धर्मम् इति। स्व-धर्मम् अपि स्वो धर्मः क्षत्रियस्य धर्मो युद्धं, तम् अप्य् अवेक्ष्य त्वं न विकम्पितुं प्रचलितुं न अर्हसि, क्षत्रियस्य स्वा-भाविकाद् धर्माद् आत्म-स्वा-भाव्याद् इत्य् अभिप्रायः।
तच् च युद्धं पृथिवी-जय-द्वारेण धर्मार्थं प्रजा-रक्षणार्थं च इति, धर्माद् अन्-अपेतं परं धर्म्यम्। तस्माद् धर्म्याद् युद्धाच् छ्रेयोऽन्यत् क्षत्रियस्य न विद्यते, हि यस्मात्॥
yad-ṛcchā, ca, upapanna, svar-ga-dvāra, apāvṛta;
sukhin, kṣatriya, pārtha, √labh, yuddha, īdṛśa.

यद्-ऋच्छया च अपावृतं स्वर्ग-द्वारम् उपपन्नम्। पार्थ, सुखिनः क्षत्रियाः ईदृशं युद्धं लभन्ते॥
By happenstance an open door to heaven has come. O Arjuna, fortunate are warriors who get such a battle.
1. यद्-ऋच्छया च
[and] by happenstance
fr. यद्-ऋच्छा f. sg. inst. (SG.2.24: & SG.2.43:); च in.
2. अपावृतं
an open
fr. अपावृत pp. of अप + आ + √वृ a. n. sg. nom.
4. स्वर्ग-
to heaven
3. -द्वारम्
door
fr. स्वर्ग-द्वार n. sg. nom.
5. उपपन्नम्
has come
fr. उपपन्न pp. of उप + √पद् pt. n. sg. nom. (SG.6.6:)
6. पार्थ
(अर्जुन) O Son of पृथा
fr. पार्थ m. sg. voc.
7. सुखिनः क्षत्रियाः
happy [are] warriors
fr. सुखिन् a. m. pl. nom.; क्षत्रिय m. pl. nom.
9. ईदृशं युद्धं
such a battle
fr. ईदृश a. n. sg. acc.; युद्ध n. sg. acc.
8. लभन्ते
[who] get
fr. √लभ् 1.Ā. pr. 3rd pl.

कुतश् च? तद् युद्धं कर्तव्यम् इत्य् उच्यते –
यद्-ऋच्छयेति। यद्-ऋच्छया च अप्रार्थितया उपपन्नम् आगतं स्वर्ग-द्वारम् अपावृतम् उद्घाटितम्। य एतद् ईदृशं युद्धं लभन्ते क्षत्रियाः, हे पार्थ, किं न सुखिनस् ते॥
atha, ced, yuṣmad, idam, dharmya, saṅgrāma, na, √kṛ;
tatas, sva-dharma, kīrti, ca, hitvā, pāpa, ava-√āp.

अथ चेद् त्वम् इमं धर्म्यं सङ्ग्रामं न करिष्यसि, ततः स्व-धर्मं कीर्तिं च हित्वा पापम् अवाप्स्यसि॥
Now if you will not undertake this battle on the side of dharma, then forfeiting your dharma (nature and duty) and honor, you will incur karma demerit (pāpa).
1. अथ चेद्
now if
fr. अथ in.; चेद् in.
2. त्वम्
you
fr. त्वम् prn. sg. nom.
4. इमं
this
fr. इदम् prn. m. sg. acc.
5. धर्म्यं सङ्ग्रामं
battle on the side of धर्म
fr. धर्म्य a. m. sg. acc.; सङ्ग्राम m. sg. acc.
3. न करिष्यसि
will not undertake
fr. न in.; √कृ P. fut. 2nd sg.
6. ततः
then
fr. ततस् in. (SG.6.19:)
8. स्व-धर्मं
your धर्म (nature and duty)
fr. स्व-धर्म m. sg. acc.
9. कीर्तिं च
and honor
fr. कीर्ति f. sg. acc.; च in.
7. हित्वा
forfeiting
fr. हित्वा in. pt. of √हा (SG.6.9:)
11. पापम्
पाप (karmic demerit)
fr. पाप n. sg. acc.
10. अवाप्स्यसि
you will incur
fr. अव + √आप् P. fut. 2nd sg.

एवं कर्तव्यता-प्राप्तम् अपि –
अथेति। अथ चेत् त्वम् इमं धम्यं धर्माद् अन्-अपेतं संग्रामं युद्धं न करिश्यसि चेत्, ततस् तद्-अकरणात् स्व-धर्मं कीर्तिं च महा-देवादि-समागम-निमित्तां हित्वा केवलं पापम् अवाप्स्यसि
a-kīrti, ca, api, bhūta, √kath, yuṣmad, a-vyayā;
sambhāvita, ca, a-kīrti, maraṇa, ati-√ric.

भूतानि च अपि ते (=तव) अ-व्ययाम् अ-कीर्तिं कथयिष्यन्ति। सम्भावितस्य च अ-कीर्तिः मरणात् अतिरिच्यते॥
These creatures, even yesterday’s recruits, will also recount your unfading infamy. Dishonor for one who had been honored is worse than death.
1. भूतानि च अपि
[and] creatures also
fr. भूत pp. of √भू n. pl. nom.; च in.; अपि in.
3. ते (=तव)
your
fr. त्वम् prn. sg. gen. (SG.4.2:)
4. अ-व्ययाम्
unfading
fr. अव्यया a. f. sg. acc.
5. अ-कीर्तिं
infamy
fr. अकीर्ति f. sg. acc.
2. कथयिष्यन्ति
will tell, will recount
fr. √कथ् 10.P. fut. 3rd pl.
8. सम्भावितस्य
for one who had been honored
fr. सम्भावित pp. of सम् + cs. √भू a. m. sg. gen.
6. च
[and]
fr. च in.
7. अ-कीर्तिः
dishonor
fr. अकीर्ति f. sg. nom.
10. मरणात्
(than) death
fr. मरण n. sg. abl.
9. अतिरिच्यते
is worse
fr. अति + √रिच् ps. pr. 3rd sg.

न केवलं स्व-धर्म-कीर्ति-परित्यागः –
अकीर्तिम् इति। अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति ते तव अव्ययां दीर्घ-कालाम्। धर्मात्मा शूर इत्य् एवम्-आदिभिर् गुणैः संभावितस्य चाकीर्तिर् मरणाद् अतिरिच्यते। संभावितस्य चाकीर्तेर् वरं मरणम् इत्यर्थः॥
bhaya, raṇa, uparata, √man, yuṣmad, mahā-ratha;
yad, ca, yuṣmad, bahu-mata, bhūtvā, √yā, lāghava.

महा-रथाः त्वां भयात् रणात् उपरतं मंस्यन्ते। येषां च बहु-मतः भूत्वा त्वं लाघवं यास्यसि॥
The great warriors will think you withdrew from battle out of fear. Among whom, having been highly honored, you will become insignificant.
1. महा-रथाः
the great warriors
fr. महा-रथ a. m. pl. nom.
3. त्वां
you
fr. त्वम् prn. sg. acc.
5. भयात्
out of fear
fr. भय n. sg. abl.
4. रणात् उपरतं
withdrew from battle
fr. रण m. sg. abl.; उपरत pp. of उप + √रम् pt. m. sg. acc. (SG.7.17.1:)
2. मंस्यन्ते
will think
fr. √मन् Ā. fut. 3rd pl. (SG.2.93:)
6. येषां च
among whom [and]
fr. यद् prn. m. pl. gen. (SG.4.11:); च in.
8. बहु-
highly
9. -मतः
honored
fr. बहु-मत a. m. sg. nom.
7. भूत्वा
having been
fr. भूत्वा in. pt. of √भू
10. त्वं
you
fr. त्वम् prn. sg. nom. (SG.4.2:)
11. लाघवं यास्यसि
will become insignificant
fr. लाघव n. sg. acc.; √या P. fut. 2nd sg. (SG.7.8.2:)

किं-च –
भयाद् इति। भयात् कर्णादिभ्यो रणाद् युद्धाद् उपरतं निवृत्तं संस्यन्ते चिन्तयिष्यन्ति न कृपयेति त्वां मरा-रथा दुर्-योधन-प्रभृतयः। येषां च त्वं दुर्-योधनादीनां बहु-मतो बहुभिर् गुणैर् युक्त इत्य् एवं बहु-मतो भूत्वा पुनर् यास्यसि लाघवं लघु-भावम्॥
a-vācya-vāda, ca, bahu, √vad, yuṣmad, a-hita;
nindat, yuṣmad, sāmarthya, tatas, duḥkhatara, nu, kim.

तव च अ-हिताः तव सामर्थ्यं निन्दन्तः बहून् अ-वाच्य-वादान् वदिष्यन्ति। किं नु ततः दुःखतरम्॥
Moreover, your enemies, belittling your prowess, will speak many unutterable words about you. What is more painful than that?
1. तव च
moreover your
fr. त्वम् prn. sg. gen. (SG.4.2:); च in.
2. अ-हिताः
enemies
fr. अहित m. pl. nom.
4. तव सामर्थ्यं
your prowess
fr. त्वम् prn. sg. gen.; सामर्थ्य n. sg. acc.
3. निन्दन्तः
belittling
fr. निन्दत् pr. pt. of √निन्द्1.P. pt. m. pl. nom.
6. बहून्
many
fr. बहु a. m. pl. acc.
7. अ-वाच्य-
unutterable
8. -वादान्
words [about you]
fr. अवाच्य-वाद m. pl. acc.
5. वदिष्यन्ति
will speak
fr. √वद् P. fut. 3rd pl.
9. किं नु
what indeed?
fr. किम् prn. n. sg. nom. (SG.4.12:); नु in. Or किम् नु interj.
11. ततः
than that
fr. ततस् in. (SG.6.19:)
10. दुःखतरम्
[is] more painful
fr. दुःखतर cpv. a. n. sg. nom. (SG.6.25:)

किं-च –
अ-वाच्य-वादान् इति। अ-वाच्य-वादान् अ-वक्तव्य-वादांश् च बहुन् अन्-एक-प्रकारान् वदिष्यन्ति तवाहिताः शत्रवो निन्दन्तः कुत्सयन्तस् तव त्वदीयं सामर्थ्यं निवात-कवचादि-युद्ध-निमित्तम्।
तस्मात् ततो निन्दा-प्राप्तेर् दुःखाद् दुःखतरं नु किम्? ततः कष्टतरं दुःखं नास्तीत्य् अर्थः॥
hata, vā, pra-√āp, svar-ga, jitvā, vā, √bhuj, mahī;
tasmāt, ud-√sthā, kaunteya, yuddha, kṛta-niścaya.

हतः वा स्वर्गं प्राप्स्यसि। जित्वा वा महीं भोक्ष्यसे। कौन्तेय, तस्मात् युद्धाय कृत-निश्चयः उत्तिष्ठ॥
Killed, you will gain heaven; conquer and you will enjoy the world. Therefore, O Arjuna, resolve to fight, and get up!
1. हतः वा
[either] killed
fr. हत pp. of √हन् pt. m. sg. nom. (SG.6.6:); वा in.
3. स्वर्गं
heaven
fr. स्वर्ग m. sg. acc. (SG.6.24.3:)
2. प्राप्स्यसि
you will gain
fr. प्र + √आप् P. fut. 2nd sg.
4. जित्वा वा
[or] conquer
fr. जित्वा in. pt. of √जि; वा in.
6. महीं
the world
fr. मही f. sg. acc.
5. भोक्ष्यसे
you will enjoy
fr. √भुज् Ā. fut. 2nd sg. (SG.2.81: & SG.2.101:)
8. कौन्तेय
(अर्जुन) O Son of कुन्ती
fr. कौन्तेय m. sg. voc.
7. तस्मात्
therefore
fr. तस्मात् in.
10. युद्धाय
to fight
fr. युद्ध pp. of √युध् n. sg. dat. (SG.2.76: & SG.2.78:)
9. कृत-निश्चयः
[being] resolved, having made a commitment
fr. कृत-निश्चय a. m. sg. nom.
11. उत्तिष्ठ
[and] get up
fr. उद् + √स्था 1.P. impv. 2nd sg. (SG.5.15.4: & SG.2.24:)

युद्धे पुनः क्रियमाणे कर्णादिभिः –
हतो वेति। हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं, हतः सन् स्वर्गं प्राप्स्यसि। जित्वा वा कर्णादीन् शूरान् भोक्ष्यसे महीम्। उभयथापि तव लाभ एवेत्य् अभिप्रायः।
यत एवं तस्माद् उत्तिष्ठ कौन्तेय, युद्धाय कृत-निश्चयः। ‘जेष्यामि शत्रून् मरिष्यामि वा’ इति निश्चयं कृत्वेत्य् अर्थः॥
sukha-duḥkha, sama, kṛtvā, lābha-a-lābha, jaya-a-jaya;
tatas, yuddha, √yuj, na, evam, pāpa, ava-√āp.

सुख-दुःखे लाभ-अ-लाभौ जय-अ-जयौ [च] समे कृत्वा, ततः युद्धाय युज्यस्व। एवं पापं न अवाप्स्यसि॥
Being the same in pleasure/pain, gain/loss, or victory/defeat, thus prepare for battle, for your duty (sva-dharma), whatever it is, as it presents itself throughout life’s changes. In this way you will incur no karma demerit (pāpa).
2. सुख-दुःखे
[towards/in] pleasure and pain
fr. सुख-दुःख n. du. acc. (SG.6.24.1:)
3. लाभ-अ-लाभौ
gain and loss
fr. लाभ-अलाभ m. du. acc. (SG.2.7:)
4. जय-अ-जयौ [च]
[or] victory and defeat
fr. जय-अजय m. du. acc. (SG.2.7:)
1. समे कृत्वा
acting [i.e., being] the same
fr. सम a. n. du. acc. (SG.7.5.2.a:); कृत्वा in. pt. of √कृ
5. ततः
thus
fr. ततस् in. (SG.6.19:)
7. युद्धाय
for battle
fr. युद्ध pp. of √युध् n. sg. dat. (SG.2.76: & SG.2.78:)
6. युज्यस्व
be prepared, prepare
fr. √युज् ps. impv. 2nd sg.
8. एवं
in this way
fr. एवम् in.
10. पापं
पाप (karmic demerit)
fr. पाप n. sg. acc.
9. न अवाप्स्यसि
you will incur no
fr. न in.; अव + √आप् P. fut. 2nd sg.

तत्र ‘युद्धं स्व-धर्मः’ इत्य् एवं युध्यमानस्योपदेशम् इमं शृणु –
सु-दुःखे इति। सुख-दुःखे समे तुल्ये कृत्वा राग-द्वेषाव् अकृत्वेत्य् एतत्। तथा लाभालाभौ जयाजयौ च समौ कृत्वा, ततो युद्धाय युज्यस्व घटस्व। नैवं युद्धं कुर्वन् पापम् अवाप्स्यसि इत्य् एष उपदेशः प्रासङ्गिकः॥
etad, yuṣmad, abhihita, sāṅkhya, buddhi, yoga, tu, idam, √śru;
buddhi, yukta, yad, pārtha, karma-bandha, pra-√hā.

साङ्ख्ये (=सद्-वस्तु-विवेक-विषये श्रेयो-विषये) एषा बुद्धिः ते (=तुभ्यम्) अभिहिता। पार्थ, योगे तु इमां [बुद्धिं] शृणु, यया बुद्ध्या युक्तः कर्म-बन्धं प्रहास्यसि॥
This wisdom regarding sāṅkhya (the knowledge of reality), the ultimate good (śreyas) that you asked for, has been told to you. On the other hand, O Arjuna, listen to this wisdom regarding yoga (the means for preparing for this knowledge); endowed with which, you will be free from the bondage that is karma.
2. साङ्ख्ये
regarding knowledge [of reality which is श्रेयस्]
fr. साङ्ख्य m. sg. loc.
1. एषा बुद्धिः
this wisdom
fr. एतद् prn. f. sg. nom. (SG.4.7:); बुद्धि f. sg. nom.
4. ते (=तुभ्यम्)
to you
fr. त्वम् prn. sg. dat. (SG.4.2:)
3. अभिहिता
has been told
fr. अभिहिता pp. of अभि + √धा pt. f. sg. nom. (SG.6.6:)
6. पार्थ
(अर्जुन) O Son of पृथा
fr. पार्थ m. sg. voc.
9. योगे
regarding योग
fr. योग m. sg. loc.
5. तु
on the other hand
fr. तु in.
8. इमां [बुद्धिं]
to this [wisdom]
fr. इदम् prn. f. sg. acc. (SG.4.8:)
7. शृणु
listen
fr. √श्रु 5.P. impv. 2nd sg. (SG.5.21.3:)
11. यया
with which
fr. यद् prn. f. sg. inst.
12. बुद्ध्या
wisdom
fr. बुद्धि f. sg. inst.
10. युक्तः
endowed
fr. युक्त pp. of √युज् pt. m. sg. nom. (SG.6.6: & SG.2.81:)
14. कर्म-बन्धं
the bondage that is कर्मन्
fr. कर्म-बन्ध m. sg. acc.
13. प्रहास्यसि
you will give up, will be free from
fr. प्र + √हा P. fut. 2nd sg.

शोक-मोहापनयनाय लौकिको न्यायः “स्व-धर्मम् अपि चावेक्ष” इत्य्-आद्यैः (BhG.2.31) श्लोकैर् उक्तो न तु तात्पर्येण।
परमार्थ-दर्शनं त्व् इह प्रकृतम्। तच् चोक्तम् उपसंहरति – “एषा तेऽभिहिता” इति (BhG.2.39) शास्त्र-विषय-विभाग-प्रदर्शनाय।
इह हि दर्शिते पुनः शास्त्र-विषय-विभागे उपरिष्टाद् “ज्ञान-योगेन सांख्यानां कर्म-योगेन योगिनाम्” इति (BhG.3.3) निष्ठा-द्वय-विषयं शास्त्रं सुखं प्रवर्तिष्यते श्रोतारश् च विषय-विभागेन सुखं ग्रहीष्यन्तीत्य् अत आह –

एषा ते इति। एषा ते तुभ्यम् अभिहिता उक्ता सांख्ये परमार्थ-वस्तु-विवेक-विषये बुद्धिर् ज्ञानं साक्षाच्-छोक-मोहादि-संसार-हेतु-दोष-निवृत्ति-कारणम्। योगे तु तत्-प्राप्त्य्-उपाये निः-सङ्गतया द्वन्द्व-प्रहाण-पूर्वकम् ईश्वराराधनार्थे (BhG.18.46) कर्म-योगे कर्मानुष्ठाने समाधि-योगे च इमाम् अन्-अन्तरम् एवोच्यमानां बुद्धिं शृणु
तां बुद्धिं स्तौति प्ररोचनार्थम् – बुद्ध्या यया योग-विषयया युक्तो, हे पार्थ, कर्म-बन्धं कर्मैव धर्माधर्माख्यो बन्धः कर्म-बन्धस् तं प्रहास्यसि ईश्वर-प्रसाद-निमित्त-ज्ञान-प्राप्तेर् इत्य् अभिप्रायः॥
na, iha, abhikrama-nāśa, √as, pratyavāya, na, √vid;
su-alpam, api, idam, dharma, √trai, mahat, bhaya.

इह [कर्म-योगे श्रेयो-मार्गे] अभिक्रम-नाशः न अस्ति, प्रत्यवायः न विद्यते। अस्य [कर्म-योगस्य] धर्मस्य सु-अल्पम् अपि महतः भयात् त्रायते॥
In this, the means for complete freedom (śreyas), there is no loss of progress, nor adverse result. Even a little of this yoga, this means – which is also dharma (one’s nature and duty, which will support one through the maturation process) – protects from great fear.
1. इह [कर्म-योगे श्रेयस्-मार्गे]
in this [the means for complete freedom]
fr. इह in.
4. अभिक्रम-
of progress
3. -नाशः
loss
fr. अभिक्रम-नाश m. sg. nom.
2. न अस्ति
there is no
fr. न in.; √अस् 2.P. pr. 3rd sg.
6. प्रत्यवायः
adverse result
fr. प्रत्यवाय m. sg. nom.
5. न विद्यते
nor is [there]
fr. न in.; √विद् ps. pr. 3rd sg.
8. अस्य [कर्म-योगस्य]
of this [कर्म-योग]
fr. इदम् prn. m. sg. gen.
9. धर्मस्य
[which is also] धर्म (one’s nature and duty)
fr. धर्म m. sg. gen.
7. सु-अल्पम् अपि
even a little
fr. स्वल्प prn. a. n. sg. nom. (SG.2.11: & SG.2.3:); अपि in.
11. महतः भयात्
from great fear
fr. महत् a. n. sg. abl.; भय n. sg. abl.
10. त्रायते
protects
fr. √त्रै 1.Ā. pr. 3rd sg.

किंचान्यत् –
नेहाभीति। नेह मोक्ष-मार्गे कर्म-योगे अभिक्रम-नाशोऽभिक्रमणम् अभिक्रमः प्रारम्भस् तस्य नाशो न अस्ति यथा कृष्यादेः। योग-विषये प्रारम्भस्य नानैकान्तिक-फलत्वम् इत्यर्थः।
किं-च अपि चिकित्सावत् प्रत्यवायो विद्यते
किं तु भवति? स्व्-अल्पम् अप्य् अस्य योग-धर्मस्य अनुष्ठितं त्रायते रक्षति महतः संसार-भयाज् जन्म-मरणादि-लक्षणात्॥
vyavasāya-ātmikā, buddhi, ekā, iha, kuru-nandana;
bahu-śākhā, hi, an-antā, ca, buddhi, a-vyavasāyin.

इह व्यवसाय-आत्मिका बुद्धिः एका, कुरु-नन्दन। अ-व्यवसायिनां [श्रेयो-मार्गे] बुद्धयः बहु-शाखाः हि अन्-अन्ताः च॥
Regarding this, the means for śreyas, the well-discerned knowledge is but one, O Arjuna. However, for those with no discernment of this fact, the notions regarding the means for śreyas are indeed many-branched and endless.
1. इह
regarding this [the means for श्रेयस्]
fr. इह in.
2. व्यवसाय-आत्मिका
the well‑discerned
fr. व्यवसाय-आत्मिका a. f. sg. nom. (SG.2.7:)
3. बुद्धिः
knowledge
fr. बुद्धि f. sg. nom.
4. एका
[is but] one
fr. एका num. a. f. sg. nom.
5. कुरु-नन्दन
(अर्जुन) O Joy of the कुरु People
fr. कुरु-नन्दन m. sg. voc.
6. अ-व्यवसायिनां
for [those] with no discernment
fr. अव्यवसायिन् a. m. pl. gen.
7. [श्रेय-मार्गे] बुद्धयः
the notions [regarding the means for श्रेयस्]
fr. बुद्धि f. pl. nom.
9. बहु-शाखाः
[are] having many branches
fr. बहु-शाखा a. f. pl. nom.
8. हि
indeed
fr. हि in.
10. अन्-अन्ताः च
and [are] endless/countless
fr. अनन्ता a. f. pl. nom.; च in.

येयं सांख्ये बुद्धिर् उक्ता योगे च वक्ष्यमाण-लक्षणा सा –
व्यवसायेति। व्यवसायात्मिका निश्चय-स्व-भावा एक एव बुद्धिर् इतर-विपरीत-बुद्धि-शाखा-भेदस्य बाधिका सम्यक्-प्रमाण-जनितत्वाद् इह श्रेयो-मार्गे, हे कुरु-नन्दन
याः पुनर् इतरा बुद्धयो – यासां शाखा-भेद-प्रचार-वशाद् अन्-अन्तोऽपारोऽन्-उपरतः संसारो नित्य-प्रततो विस्तीर्णो भवति, प्रमाण-जनित-विदेक-बुद्धि-निमित्त-वशाच् च उपरतास्व् अन्-अन्त-भेद-बुद्धिषु संसारोऽप्य् उपरमते – ता बुद्धयो बहु-शाखा बह्व्यः शाखा यासां ता बहु-शाखा, बहु-भेदा इत्य् एतत्। प्रति-शाखा-भेदेन ह्य् अन्-अन्ताश् च बुद्धयः, केषाम्? अ-व्यवसायिनां प्रमाण-जनित-विवेक-बुद्धि-रहितानाम् इत्यर्थः॥
yad, idam, puṣpitā, vāc, pra-√vad, a-vipaścit;
veda-vāda-rata, pārtha, na, anya, √as, iti, vādin.
kāma-ātman, svar-ga-para, janma-karma-phala-pradā;
kriyā-viśeṣa-bahulā, bhoga-aiśvarya-gati, prati.

पार्थ, अ-विपश्चितः वेद-वाद-रताः “न अन्यद् अस्ति” इति वादिनः काम-आत्मानः स्वर्ग-पराः याम् इमां भोग-ऐश्वर्य-गतिं प्रति क्रिया-विशेष-बहुलां जन्म-कर्म-फल-प्रदां पुष्पितां वाचं प्रवदन्ति॥
O Arjuna, the unwise – who remain engrossed in the bulk of the words of the Vedas (scriptures) that deal with heaven-going and gaining power, wealth, and progeny; arguing that there is nothing more; who are full of desires, requirements/anticipations; and who hold heaven as primary – they spout flowery discourse full of special rituals directed toward gaining power and objects of consumption, but yield further birth as a result of their actions.
1. पार्थ
(अर्जुन) O Son of पृथा
fr. पार्थ m. sg. voc.
2. अ-विपश्चितः
the unwise
fr. अविपश्चित् a. m. pl. nom.
5. वेद-
of [sacred] knowledge, the four वेद-s
4. -वाद-
in the words
3. -रताः
[who remain] engrossed
fr. वेद-वाद-रत a. m. pl. nom.
7. न अन्यद् अस्ति
[there] is no other, nothing more
fr. न in.; अन्य prn. a. n. sg. nom. (SG.4.16.1:); √अस् 2.P. pr. 3rd sg.
6. इति वादिनः
[those] arguing [quote‑end quote], [that]
fr. इति in.; वादिन् a. m. pl. nom.
9. काम-
desires
8. -आत्मानः
[who are] full of
fr. काम-आत्मन् a. m. pl. nom. (SG.2.7:)
10. स्वर्ग-पराः
who hold heaven as primary
fr. स्वर्ग-पर a. m. pl. nom.
12. याम् इमां
this [very]
fr. यद् prn. f. sg. acc.; इदम् prn. f. sg. acc. (SG.7.6.B.2.f:)
19. भोग-
and objects of consumption
18. -ऐश्वर्य-
of power
17. -गतिं
attainment, gaining
fr. भोग-ऐश्वर्य-गति f. sg. acc. (SG.2.10:)
16. प्रति
[directed] towards
fr. प्रति in.
15. क्रिया-विशेष-
of special ritual
14. -बहुलां
full
fr. क्रिया-विशेष-बहुला a. f. sg. acc.
21. जन्म-
[further] birth
22. -कर्म-फल-
[as] a result of [their] actions
20. -प्रदां
[but] yield
fr. जन्म-कर्म-फल-प्रदा a. f. sg. acc. (SG.6.24.1:)
13. पुष्पितां वाचं
flowery discourse
fr. पुष्पिता pp. of √पुष्प् a. f. sg. acc.; वाच् f. sg. acc.
11. प्रवदन्ति
(they) proclaim, spout
fr. प्र + √वद् 1.P. pr. 3rd pl.
येषां व्यवसायात्मिका बुद्धिर् नास्ति ते –
याम् इति। याम् इमां वक्ष्यमाणां पुष्पितां पुष्पित-वृक्ष इव शोभमानां श्रूयमाण-रमणीयां वाचं वाक्य-लक्षणां प्रवदन्ति
के? अविपश्चितोऽल्प-मेधसः, अविवेकिन इत्यर्थः। वेद-वाद-रता बह्व्-अर्थ-वाद-फल-साधन-प्रकाशकेषु वेद-वाक्येषु रताः।
हे पार्थ, नान्यत् स्वर्ग-प्राप्त्य्-आदि-फल-साधनेभ्यः कर्मभ्योऽस्तीत्य् एवं वादिनो वदन-शीलाः।
ते च –
कामात्मान इति। कामात्मानः काम-स्व-भावाः, काम-परा इत्यर्थः। स्वर्ग-पराः स्वर्गः परः पुरुषार्थो येषां ते स्वर्ग-पराः स्वर्ग-प्रधाना। जन्म-कर्म-फल-प्रदां कर्मणः फलं कर्म-फलं जन्मैव कर्म-फलं जन्म-कर्म-फलं तत् प्रददातीति जन्म-कर्म-फल-प्रदा तां “वाचं प्रवदन्ति” इत्य् अनुषज्यते।
क्रिया-विशेष-बहुलां क्रियाणां विशेषाः क्रिया-विशेषास् ते बहुला यस्यां वाचि तां, स्वर्ग-पशु-पुत्राद्य्-अर्था यया वाचा बाहुल्येन प्रकाश्यन्ते। भोगैश्वर्य-गतिं प्रति भोगश् चैश्वर्यं च भोगैश्वर्ये तयोर् गतिः प्राप्तिर् भोगैश्वर्य-गतिस् तां प्रति साधन-भूता ये क्रिया-विशेषास् तद्-बहुलां तां वाचं प्रवदन्तो मूढाः संसारे परिवर्तन्त इत्य् अभिप्रायः॥
bhoga-aiśvarya-prasakta, tad, apahṛta-cetas;
vyavasāya-ātmikā, buddhi, samādhi, na, vi-√dhā.

तया [पुष्पितया वाचा] अपहृत-चेतसां भोग-ऐश्वर्य-प्रसक्तानां व्यवसाय-आत्मिका बुद्धिः समाधौ (=अन्तः-करणे) न विधीयते॥
For those whose minds are carried away by that flowery talk and who are attached to consumption and power, a well-discerned knowledge is not formed in their mind (samādhi).
3. तया [पुष्पितां वाचं ]
by that [flowery talk]
fr. तद् prn. f. sg. inst.
2. अपहृत-
are carried away
1. -चेतसां
for [those] whose minds
fr. अपहृत-चेतस् a. m. pl. gen.
5. भोग-ऐश्वर्य-
to consumption and power
4. -प्रसक्तानां
for [those] who are attached
fr. भोग-ऐश्वर्य-प्रसक्त a. m. pl. gen. (SG.2.10:)
6. व्यवसाय-आत्मिका
a well‑discerned
fr. व्यवसाय-आत्मिका a. f. sg. nom. (SG.2.7:)
7. बुद्धिः
knowledge
fr. बुद्धि f. sg. nom.
9. समाधौ (=अन्तः-करणे)
in [their] mind(s)
fr. समाधि m. sg. loc.
10. न विधीयते
is not formed
fr. न in.; वि + √धा ps. pr. 3rd sg. (SG.5.37.1:)

तेषां च –
भोगेति। भोगैश्वर्य-प्रसक्तानां भोगः कर्तव्यम् ऐश्वर्यं चेति भोगैश्वर्ययोर् एव प्रणयवतां तद्-आत्म-भूतानां तया क्रिया-विशेष-बहुलया वाचा अपहृत-चेतसाम् आच्छादित-विवेक-प्रज्ञानां व्यवसायात्मिका सांख्ये योगे वा बुद्धिः समाधौ समाधीयतेऽस्मिन् पुरुषोपभोगाय सर्वम् इति समाधिर् अन्तः-करणं बुद्धिस् तस्मिन् समाधौ न विधीयते न भवतीत्य् अर्थः॥
trai-guṇya-viṣaya, veda, nis-trai-guṇya, √bhū, arjuna;
nis-dvan-dva, nitya-sattva-stha, nis-yoga-kṣema, ātmavat.

[तेषां] वेदाः त्रै-गुण्य-विषयाः [एव]। अर्जुन, निस्-त्रै-गुण्यः [तु] निर्-द्वन्-द्वः नित्य-सत्त्व-स्थः निर्-योग-क्षेमः आत्मवान् भव॥
For them, the Vedas are only about the three-fold universe (traiguṇya). O Arjuna, be [more and more] free from traiguṇya, free from the pairs of opposites, ever established in a contemplative disposition (sattva), free from acquiring and protecting, and be attentive.
1. [तेषां] वेदाः
[for them,] the वेद-s (scriptures)
fr. वेद m. pl. nom.
3. त्रै-गुण्य-
त्रैगुण्य (the three-fold universe)
2. -विषयाः [एव]
only about
fr. त्रै-गुण्य-विषय a. m. pl. nom.
4. अर्जुन
O अर्जुन
fr. अर्जुन m. sg. voc.
6. निस्-त्रै-गुण्यः
free from त्रैगुण्य
fr. निस्-त्रैगुण्य a. m. sg. nom. (SG.2.24: & SG.2.27:)
7. निर्-द्वन्-द्वः
free from the pairs of opposites
fr. निर्-द्वन्द्व a. m. sg. nom. (SG.2.24: & SG.2.29:)
8. नित्य-
ever
9. -सत्त्व-स्थः
established in सत्त्व (contemplative disposition)
fr. नित्य-सत्त्वस्थ a. m. sg. nom.
10. निर्-योग-क्षेमः
free from acquiring and protecting
fr. निर्-योग-क्षेम a. m. sg. nom. (SG.2.24: & SG.2.29:)
11. आत्मवान्
[and] attentive
fr. आत्मवत् a. m. sg. nom.
5. भव
(you) be
fr. √भू 1.P. impv. 2nd sg.

य एवं विवेक-बुद्धि-रहितास् तेषां कामात्मनां यत् फलं तद् आह –
त्रै-गुण्येति। त्रै-गुण्य-विषयास् त्रै-गुण्यं संसारो विषयः प्रकाशयितव्यो येषां ते वेदास् त्रैगुण्य-विषयाः। त्वं तु निस्-त्रै-गुण्यो भवार्जुन, निष्-कामो भवेत्य् अर्थः।
निर्-द्वन्द्वः सुख-दुःख-हेतू स-प्रतिपक्षौ पदार्थौ द्वन्द्व-शब्द-वाच्यौ ततो निर्-गतो निर्-द्वन्द्वो भव। त्वं नित्य-सत्त्व-स्थः सदा सत्त्व-गुणाश्रितो भव।
तथा निर्-योग-क्षेमः। अन्-उपात्तस्योपादानं योग, उपात्तस्य रक्षणं क्षेमः। योग-क्षेम-प्रधानस्य श्रेयसि प्रवृत्तिर् दुष्-करा इति अतो निर्-योग-क्षेमो भव।
आत्मवान् अ-प्रमत्तश् च भव। एष तवोपदेशः स्व-धर्मम् अनुतिष्ठतः॥
yāvat, artha, uda-pāna, sarvatas, sampluta-udaka;
tāvat, sarva, veda, brāhmaṇa, vijānat.

यावान् सर्वतः सम्प्लुत-उदके उद-पाने अर्थः (=प्रयोजनं), तावान् [सद्-वस्तु] विजानतः ब्राह्मणस्य सर्वेषु वेदेषु [अर्थः]॥
For a contemplative person (a brāhmaṇa) who knows sat (the all pervading reality), there is as much usefulness in all the Veda rituals as there is in a small watering hole in a once-dry river bed, when the river is in a flood everywhere. Seeing the truth everywhere, one is no longer dependent on the Veda rituals.
5. यावान्
as [much]
fr. यावत् prn. a. m. sg. nom.
10. सर्वतः
everywhere
fr. सर्वतस् in.
9. सम्प्लुत-
is flooded
8. -उदके
when water
fr. सम्प्लुत-उदक n. sg. loc. (SG.2.8: & SG.2.3:)
7. उद-पाने
in a small watering hole
fr. उद-पान m. sg. loc.
6. अर्थः (=प्रयोजनं)
usefulness
fr. अर्थ m. sg. nom.
3. तावान्
[there is] that much, as much
fr. तावत् prn. a. m. sg. nom.
2. विजानतः
who knows [the all pervading reality]
fr. विजानत् pr. pt. of वि + √ज्ञा a. m. sg. gen. (SG.5.23.2:)
1. ब्राह्मणस्य
for a ब्राह्मण (contemplative person)
fr. ब्राह्मण m. sg. gen.
4. सर्वेषु वेदेषु [अर्थः]
[usefulness] in all the वेद [rituals]
fr. सर्व prn. a. m. pl. loc. (SG.4.16.2:); वेद m. pl. loc.

सर्वेषु वेदोक्तेषु कर्मसु यान्य् अन्-अन्तानि फलानि तानि नापेक्ष्यन्ते चेत्, किम्-अर्थं तानीश्वराय इति अनुष्ठीयन्त? इति उच्यते, शृणु –
यावान् इति। यथा लोके कूप-तडागाद्य्-अन्-एकस्मिन्न् उदपाने परिच्छिन्नोदके यावान् यावत्-परिमाणः स्नान-पानादिर् अर्थः फलं प्रयोजनं स सर्वोऽर्थः सर्वतः संप्लुतोदके तावान् एव संपद्यते तत्रान्तर्-भवतीत्य् अर्थः।
एवं तावांस् तावत्-परिमाण एव संपद्यते सर्वेषु वेदेषु वेदोक्तेषु कर्मसु योऽर्थो यत् कर्म-फलम्, सोऽर्थो ब्राह्मणस्य सन्न्यासिनः परमार्थ-तत्त्वं विजानतो योऽर्थ विज्ञान-फलं सर्वतः संप्लुतोदक-स्थानीयं तस्मिंस् तावान् एव संपद्यते। तत्रैवान्तर्-भवतीत्य् अर्थः।
“सर्वं तद् अभिसमेति यत् किंच प्रजाः साधु कुर्वन्ति। यस् तद् वेद यत् स वेद” इति (ChanU.4.1.4) श्रुतेः। “सर्वं कर्माखिलम्” इति (BhG.4.33) च वक्ष्यन्ति।
तस्मात् प्राग् ज्ञान-निष्ठाधिकार-प्राप्तेः कर्मण्य् अधिकृतेन कूप-तडागाद्य्-अर्थ-स्थानीयम् अपि कर्म कर्तव्यम्॥
karman, eva, adhikāra, yuṣmad, mā, phala, kadācana;
mā, karma-phala-hetu, √bhū, mā, yuṣmad, saṅga, √as, a-karman.

कर्मणि एव ते (=तव) अधिकारः (=प्रभुत्वं), फलेषु मा कदा-चन। कर्म-फल-हेतुः मा भूः [मा मन्यस्व इत्यर्थः]। अ-कर्मणि ते (=तव) सङ्गः मा अस्तु॥
You, as a human, have control only in doing action, never in its results. Do not think yourself to be the cause of the results of action, that cause being but the Lord as embodied in the universal laws of karma (action and its result). Nor should you have attachment to inaction. Or – You, Arjuna, are entitled only in doing your duty, never claiming the results. Do not promote further results of action as rebirths, nor be inclined toward inaction.
3. कर्मणि एव
in doing action only
fr. कर्मन् n. pl. loc.; एव in.
1. ते (=तव)
you have
fr. त्वम् prn. sg. gen. (SG.4.2:) (SG.7.12.1.a:)
2. अधिकारः (=प्रभुत्वं)
control
fr. अधिकार m. sg. nom.
5. फलेषु
in [its] results
fr. फल n. pl. loc.
4. मा कदा-चन
not ever, never
fr. मा in.; कदा-चन in.
8. कर्म-फल-
of the results of action
7. -हेतुः
the cause
fr. कर्म-फल-हेतु m. sg. nom.
6. मा भूः
do not [think yourself to] be
fr. मा in.; √भू P. Root Aorist 2nd sg. (अभूः) (SG.7.22.4:)
12. अ-कर्मणि
to inaction
fr. अकर्मन् n. sg. loc.
10. ते (=तव)
you have
fr. त्वम् prn. sg. gen. (SG.4.2:) (SG.7.12.1.a:)
11. सङ्गः
attachment
fr. सङ्ग m. sg. nom.
9. मा अस्तु
nor may, nor should
fr. मा in.; √अस् 2.P. impv. 3rd sg. (SG.7.24.5:)

तव च –
कर्मणीति। कर्मण्य् एवाधिकारो न ज्ञान-निष्ठायां ते तव। तत्र च कर्म कुर्वतो मा फलेष्व् अधिकारोऽस्तु कर्म-फल-तृष्णा मा भूत् कदाचन। कस्यांचिद् अप्य् अवस्थायाम् इत्यर्थः।
यदा कर्म-फले तृष्णा ते स्यात् तदा कर्म-फल-प्राप्तेर् हेतुः स्याः, एवं मा कर्म-फल-हेतुर् भूः
यदा हि कर्म-फल-तृष्णा-प्रयुक्तः कर्मणि प्रवर्तते तदा कर्म-फलस्यैव जन्मनो हेतुर् भवेत्।
‘यदि कर्म-फलं नेष्यते, किं कर्मणा दुःख-रूपेण?’ इति मा ते तव सङ्गोऽस्त्व् अ-कर्मण्य्, अ-करणे प्रीतिर् मा भूत्॥
yoga-stha, √kṛ, karman, saṅga, tyaktvā, dhanam-jaya;
siddhi-a-siddhi, sama, bhūtvā, samatva, yoga, √vac.

धनञ्-जय, [कर्म-फले] सङ्गं त्यक्त्वा, सिद्धि-अ-सिद्ध्योः समः भूत्वा, [एवं] योग-स्थः [सन्], कर्माणि कुरु। [कर्मणि कर्म-फले च बुद्धेः] समत्वं योगः उच्यते॥
O Arjuna, being free from attachment toward anticipated results, being the same (sama) toward success or failure, established in yoga, in this attitude, then perform action. Sameness of attitude (buddhi) toward results – whatever they are is called yoga.
1. धनञ्-जय
(अर्जुन) O Winner of Laurels
fr. धन-म्-जय m. sg. voc. (SG.2.55:)
3. [कर्म-फले] सङ्गं
attachment [toward the result of actions]
fr. सङ्ग m. sg. acc.
2. त्यक्त्वा
being free from
fr. त्यक्त्वा in. pt. of √त्यज्
5. सिद्धि-अ-सिद्ध्योः
towards success or failure
fr. सिद्धि-असिद्धि f. du. loc. (SG.2.11: & SG.2.3:)
4. समः भूत्वा
being सम (the same)
fr. सम a. m. sg. nom.; भूत्वा in. pt. of √भू
6. [एवं] योग-स्थः [सन्]
[being thus] established in योग
fr. योग-स्थ a. m. sg. nom. (SG.6.24.1:)
8. कर्माणि
action(s)
fr. कर्मन् n. pl. acc.
7. कुरु
[then] (you) perform
fr. √कृ 8.P. impv. 2nd sg. (SG.5.22.1:)
9. [कर्मणि कर्म-फले च बुद्धेः] समत्वं
sameness [of attitude towards action and result]
fr. समत्व n. sg. nom.
11. योगः
योग
fr. योग m. sg. nom.
10. उच्यते
is called
fr. √वच् ps. pr. 3rd sg. (SG.5.37.6: & SG.2.3.a:)

यदि कर्म-फल-प्रयुक्तेन न कर्तव्यं कर्म कथं तर्हि कर्तव्यम्? इत्य् उच्यते –
योग-स्थ इति। योग-स्थः सन् कुरु कर्माणि केवलम् ईश्वरार्थं, तत्रापि ‘ईश्वरो मे तुष्यत्व्’ इति सङ्गं त्यक्त्वा, धनं-जय
फल-तृष्णा-शून्येन क्रियमाणे कर्मणि सत्त्व-शुद्धि-जा ज्ञान-प्राप्ति-लक्षणा सिद्धिस् तद्-विपर्यय-जा असिद्धिस् तयोः सिद्ध्य्-असिद्ध्योर् अपि समस् तुल्यो भूत्वा कुरु कर्माणि।
कोऽसौ योगो यत्र-स्थः “कुरु” इत्य् उक्तम्? इदम् एव तद् सिद्ध्य्-असिद्ध्योः समत्वं योग उच्यते
dūreṇa, hi, avara, karman, buddhi-yoga, dhanam-jaya;
buddhi, śaraṇa, anu-√iṣ, kṛpaṇa, phala-hetu.

कर्म बुद्धि-योगात् दूरेण हि अवरम्, धनञ्-जय। [योगे ततस् साङ्ख्ये] बुद्धौ शरणम् अन्विच्छ। कृपणाः फल-हेतवः॥
Action or ritual, by itself, is indeed far inferior to the means which is this attitude (buddhi-yoga), O Arjuna. Seek refuge in this attitude. Those whose motives are only for the results of action are misers, are yet to spend their intellect in motivation for śreyas.
1. कर्म
action, ritual
fr. कर्मन् n. sg. nom.
4. बुद्धि-योगात्
to [this] बुद्धि-योग
fr. बुद्धि-योग m. sg. abl. (SG.7.11.2.a:)
2. दूरेण हि
[is] far indeed
fr. दूरेण in.; हि in.
3. अवरम्
inferior
fr. अवर a. n. sg. nom.
5. धनञ्-जय
(अर्जुन) O Winner of Laurels
fr. धन-म्-जय m. sg. voc. (SG.2.55:)
8. बुद्धौ
in [this] attitude
fr. बुद्धि f. sg. loc.
7. शरणम्
refuge
fr. शरण n. sg. acc.
6. अन्विच्छ
seek
fr. अनु + √इष् 6.P. impv. 2nd sg. (SG.5.17.3:)
11. कृपणाः
[are] misers
fr. कृपण m. pl. nom.
10. फल-
are the results [of action]
9. -हेतवः
those whose motives
fr. फल-हेतु a. m. pl. nom.

यत् पुनः समत्व-बुद्धि-युक्तम् ईश्वराराधनार्थं कर्म, एतस्मात् कर्मणः –
दूरेणेति। दूरेण अतिविप्रकर्षेण ह्य् अवरं निकृष्टं कर्म फलार्थिना क्रियमाणं बुद्धि-योगात् समत्व-बुद्धि-युक्तात् कर्मणो जन्म-मरणादि-हेतुत्वाद्, धनं-जय
यत एवं योग-विषयायां बुद्धै तत्-परिपाक-जायां वा सांख्य-बुद्धौ शरणम् आश्रयम् अ-भय-प्राप्ति-कारणम् अन्विच्छ प्रार्थयस्व। परमार्थ-ज्ञान-शरणो भवेत्य् अर्थः।
यतोऽवरं कर्म कुर्वाणाः कृपणा दीनाः फल-हेतवः फल-तृष्णा-प्रयुक्ताः सन्तः “यो वा एतद् अ-क्षरं गार्ग्य विदित्वास्माल् लोकात् प्रैति स कृपणः” इति (BrhU.3.8.10) श्रुतेः॥
buddhi-yukta, √hā, iha, ubha, su-kṛta-dus-kṛta;
tasmāt, yoga, √yuj, yoga, karman, kauśala.

बुद्धि-युक्तः इह उभे सु-कृत-दुष्-कृते जहाति। तस्मात् योगाय युज्यस्व। कर्मसु कौशलं (=यथा-अर्थता) योगः॥
Endowed with this attitude, one sheds in this world both karma merit and demerit. Therefore, commit to this yoga. Propriety in actions, acting within dharma (your natural duty) where the means are as important as the end, is called yoga.
2. बुद्धि-
with [this] attitude
1. -युक्तः
endowed
fr. बुद्धि-युक्त a. m. sg. nom.
4. इह
in this [world]
fr. इह in.
5. उभे
both
fr. उभ prn. a. n. du. acc. (SG.4.16.b:)
6. सु-कृत-
karmic merit
7. -दुष्-कृते
and karmic demerit
fr. सु-कृत-दुस्-कृत n. du. acc. (दुष्॰ before क् प्)
3. जहाति
one abandons, one sheds
fr. √हा 3.P. pr. 3rd sg. (SG.5.20.3-4:)
8. तस्मात्
therefore
fr. तस्मात् in.
10. योगाय
to [this] योग
fr. योग m. sg. dat.
9. युज्यस्व
(you) commit
fr. √युज् ps. impv. 2nd sg.
12. कर्मसु
in actions
fr. कर्मन् n. pl. loc.
11. कौशलं (=यथा-अर्थता)
propriety
fr. कौशल n. sg. nom.
13. योगः
[is] [called] योग
fr. योग m. sg. nom.

समत्व-बुद्धि-युक्तः सन् स्व-धर्मम् अनुतिष्ठन् यत् फलं प्राप्नोति तच् छृणु –
बुद्धीति। बुद्धि-युक्तः समत्व-विषयया बुद्ध्या युक्तो बुद्धि-युक्तः, जहाति परित्यजति इह अस्मिँल् लोके उभे सु-कृत-दुष्-कृते पुण्य-पापे सत्त्व-शुद्धि-ज्ञान-प्राप्ति-द्वारेण यतस्, तस्मात् समत्व-बुद्धि-योगाय युज्यस्व घटस्व।
योगो हि कर्मसु कौशलं स्व-धर्माख्येषु कर्मसु वर्तमानस्य या सिद्ध्य्-असिद्ध्योः समत्व-बुद्धिर् ईश्वरार्पित-चेतस्-तया तत् कौशलं कुशल-भावः।
तद् धि कौशलं, यद् बन्धन-स्व-भावान्य् अपि कर्माणि समत्व-बुद्ध्या स्व-भावान् निवर्तन्ते। तस्मात् समत्व-बुद्धि-युक्तो भव त्वम्॥
karma-ja buddhi-yukta, hi, phala, tyaktvā, manīṣin;
jamna-bandha-vinirmukta, pada, √gam, an-āmaya.

बुद्धि-युक्ताः हि (=यस्मात्) कर्म-जं फलं त्यक्त्वा, मनीषिणः [भूत्वा] जन्म-बन्ध-विनिर्मुक्ताः [सन्तः], [ते] अन्-आमयं पदं गच्छन्ति॥
Because the wise, endowed with this attitude – after discarding the pressure for result born of action, appreciating dharma as ‘to be done,’ accepting the results gracefully, freed by knowledge from the bondage that is birth – they reach the attainment that is free from affliction.
3. बुद्धि-युक्ताः
endowed with [this] attitude
fr. बुद्धि-युक्त a. m. pl. nom.
1. हि (=यस्मात्)
because
fr. हि in.
5. कर्म-जं फलं
[the pressure for] the result born of action
fr. कर्म-ज a. n. sg. acc.; फल n. sg. acc.
4. त्यक्त्वा
after discarding
fr. त्यक्त्वा in. pt. of √त्यज् (SG.2.81:)
2. मनीषिणः [भूत्वा]
the wise [people]
fr. मनीषिन् m. pl. nom.
7. जन्म-बन्ध-
from the bondage that is birth
6. -विनिर्मुक्ताः सन्तः]
[once] freed [by knowledge]
fr. जन्म-बन्ध-विनिर्मुक्त a. m. pl. nom.
10. अन्-आमयं
[that is] free from affliction
fr. अनामय a. n. sg. acc.
9. पदं
the attainment
fr. पद n. sg. acc.
8. गच्छन्ति
go to, reach
fr. √गम् 1.P. pr. 3rd pl. (SG.5.15.6:)

यस्मात् –
कर्म-जम् इति। “कर्म-जं” “फलं त्यक्त्वा” इति व्यवहितेन संबन्धः।
इष्टानिष्ठ-देह-प्राप्तिः कर्म-जं फलं कर्मभ्यो जातं, बुद्धि-युक्ताः समत्व-बुद्धि-युक्ताः हि यस्मात् फलं त्यक्त्वा परित्यज्य, मनीषिणो ज्ञानिनो भूत्वा जन्म-बन्ध-विनिर्मुक्ताः जन्मैव बन्धो जन्म-बन्धस् तेन विनिर्मुक्ता जीवन्त एव जन्म-बन्ध-विनिर्मुक्ताः सन्तः पदं परमं विष्णोर् मोक्षाख्यं गच्छन्त्य् अन्-आमयं सर्वोपद्रव-रहितम् इत्यर्थः।
अथवा “बुद्धि-योगाद् धनं-जय” इत्य् (BhG.2.49) आरभ्य परमार्थ-दर्शन-लक्षणा एव “सर्वतः-संप्लुतोदक”-स्थानीया (BhG.2.46) कर्म-योग-ज-सत्त्व-शुद्धि-जनिता बुद्धिर् दर्शिता साक्षात् “सु-कृत-दुष्-कृत”-प्रहाणादि-हेतुत्व-श्रवणात् (BhG.2.50)॥
yadā, yuṣmad, moha-kalila, buddhi, vi-ati-√tṝ;
tadā, √gam, nis-veda, śrotavya, śruta, ca.

यदा ते बुद्धिः मोह-कलिलं व्यतितरिष्यति, तदा श्रुतस्य श्रोतव्यस्य च निस्-वेदं गन्तासि॥
When your intellect crosses over the confusion that is delusion, then you will gain a dispassion for what has been heard and is yet to be heard from the secular and spiritual marketers.
1. यदा
when
fr. यदा in.
2. ते बुद्धिः
your intellect
fr. त्वम् prn. sg. gen.; बुद्धि f. sg. nom.
5. मोह-
that is delusion
4. -कलिलं
the confusion
fr. मोह-कलिलं m. sg. acc.
3. व्यतितरिष्यति
crosses over
fr. वि + अति + √तॄ P. fut. 3rd sg. (SG.7.23.2:)
6. तदा
then
fr. तदा in.
9. श्रुतस्य
for what has been heard
fr. श्रुत pp. of √श्रु a. n. sg. gen.
10. श्रोतव्यस्य च
and for what is yet to be heard
fr. श्रोतव्य pot. ps. pt. of √श्रु a. m. sg. gen. (SG.6.8:); च in.
8. निस्-वेदं
a dispassion
fr. निर्वेद m. sg. acc. (fr. निस् + √विद् लाभे SG.2.24: & SG.2.29:)
7. गन्तासि
(you) will gain
fr. √गम् peri. fut. 2nd sg.

योगानुष्ठान-जनित-सत्त्व-शुद्धि-जा बुद्धिः कदा प्राप्स्यते? इत्य् उच्यते –
यदेति। यदा यस्मिन् काले ते तव मोह-कलिलं मोहात्मकम् अ-विवेक-रूपं कालुष्यं, येनात्मानात्म-विकेक-बोधं कलुषी-कृत्य विषयं प्रत्य् अन्तः-करणं प्रवर्तते तत्, तव बुद्धिर् व्यतितरिष्यति व्यतिक्रमिष्यति। शुद्ध-भावम् आपत्स्यत इत्यर्थः।
तदा तस्मिन् काले गन्तासि प्राप्स्यसि निर्वेदं वैराग्यं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च तदा श्रोतव्यं श्रुतं च निष्-फलं प्रितिपद्यत इत्य् अभिप्रायः॥
śruti-vipratipannā, yuṣmad, yadā, √sthā, niścalā;
samādhi, a-calā, buddhi, tadā, yoga, ava-√āp.

यदा श्रुति-विप्रतिपन्ना ते बुद्धिः निश्-चला स्थास्यति, समाधौ (=आत्मनि) अ-चला, तदा योगम् अवाप्स्यसि॥
When your intellect – previously distracted by the śruti, the bulk of the Vedas concerned with providing means for gaining heaven, power, wealth, and progeny – becomes steady and centered on your self (samādhi), then you will attain yoga.
1. यदा
when
fr. यदा in.
3. श्रुति-विप्रतिपन्ना
[previously] distracted by the श्रुति/scripture
fr. श्रुति-विप्रतिपन्ना a. f. sg. nom.
2. ते बुद्धिः
your intellect
fr. त्वम् prn. sg. gen.; बुद्धि f. sg. nom.
5. निश्-चला
steady
fr. निस्-चला a. f. sg. nom. (SG.2.24: & SG.2.27:)
4. स्थास्यति
becomes
fr. √स्था P. fut. 3rd sg. (SG.7.23.2:)
7. समाधौ (=आत्मनि)
on your self
fr. समाधि f. sg. loc.
6. अ-चला
[and] [becomes] firm, centered
fr. अचला a. f. sg. nom.
8. तदा
then
fr. तदा in.
10. योगम्
योग
fr. योग m. sg. acc.
9. अवाप्स्यसि
you will attain
fr. अव + √आप् P. fut. 2nd sg.

मोह-कलिलात्यय-द्वारेण लब्धात्म-विकेक-ज-प्रज्ञः कदा कर्म-योग-जं फलं परमार्थ-योगम् अवाप्स्यसि (अव्याप्स्यामि)? इति चेत् तच् छृणु –
श्रुति-विप्रतिपन्नेति। श्रुति-विप्रतिपन्ना अनेक-साध्य-साधन-संबन्ध-प्रकाशन-श्रुतिभिः श्रवणैर् विप्रतिपन्ना नाना-प्रतिपन्ना श्रुति-विप्रतिपन्ना विक्षिप्ता सती ते तव बुद्धिर् यदा यस्मिन् काले स्थास्यति स्थिरी-भूता भविष्यति निश्-चला विक्षेप-चलन-वर्जिता सती समाधौ समाधीयते चित्तम् अस्मिन्न् इति समाधिर् आत्मा तस्मिन्न्, आत्मनीत्य् एतद्। अचला तत्रापि विकल्प-वर्जितेत्य् एतद्। बुद्धिर् अन्तः-करणं।
तदा तस्मिन् काले योगम् अवाप्स्यसि विवेक-प्रज्ञां समाधिं प्राप्स्यसि॥
arjuna, √vac:
sthita-prajña, kim, bhāṣā, samādhi-stha, keśava;
sthita-dhī, kim, pra-√bhāṣ, kim, √ās, √vraj, kim.

अर्जुनः उवाच। स्थित-प्रज्ञस्य समाधि-स्थस्य का भाषा, केशव? स्थित-धीः किं प्रभाषेत? किम् आसीत? किं व्रजेत॥
Arjuna said: What is the description of the one whose wisdom is firm (sthita-prajña), who is established within the self (samādhi), O Kṛṣṇa? What would the one whose wisdom is firm speak? How would that one sit? How would that one walk?
1. अर्जुनः उवाच
अर्जुन said:
fr. अर्जुन m. sg. nom.; √वच् P. perf. 3rd sg. (SG.5.10.3:)
4. स्थित-
is firm
3. -प्रज्ञस्य
of the one whose wisdom
fr. स्थित-प्रज्ञ a. m. sg. gen.
6. समाधि-
within समाधि (the self)
5. -स्थस्य
who is established
fr. समाधि-स्थ a. m. sg. gen.
2. का भाषा
what [is] the description?
fr. किम् prn. f. sg. nom. (SG.4.12:); भाषा f. sg. nom.
7. केशव
(कृष्ण) O Destroyer of the Demon केशिन्
fr. केशव m. sg. voc.
9. स्थित-
is firm
8. -धीः
the one whose wisdom
fr. स्थित-धी a. m. sg. nom.
10. किं प्रभाषेत
what/how would [that one] speak?
fr. किम् prn. n. sg. acc.; प्र + √भाष् 1.Ā. pot. 3rd sg.
11. किम् आसीत
how would [that one] sit?
fr. किम् pcl. (SG.6.20:); √आस् 2.Ā. pot. 3rd sg.
12. किं व्रजेत
how would [that one] walk?
fr. किम् pcl.; √व्रज् 1.P. (Ā. for meter) pot. 3rd sg.

प्रश्न-बीजं प्रतिलभ्य अर्जुन उवाच लब्ध-समाधि-प्रज्ञस्य लक्षण-बुभुत्सया –
स्थित-प्रज्ञस्य इति। स्थिता प्रतिष्ठता ‘अहम् अस्मि परं ब्रह्म’ इति प्रज्ञा यस्य स स्थित-प्रज्ञस्, तस्य का भाषा किं भाषणं वचनं कथम् असौ परैर् भाष्यते, समाधि-स्थस्य समाधौ स्थितस्य, केशव?
स्थित-धीः स्थित-प्रज्ञः स्वयं वा किं प्रभाषेत? किम् आसीत, व्रजेत किम्? आसनं व्रजनं वा तस्य कथम् इत्यर्थः।
स्थित-प्रज्ञस्य लक्षणम् अनेन श्लोकेन पृच्छति॥
śrī-bhagavat, √vac:
pra-√hā, yadā, kāma, sarva, pārtha, manas-gata;
ātman, eva, ātman, tuṣṭa, sthita-prajña, tadā, √vac.

श्री-भगवान् उवाच। पार्थ, यदा सर्वान् कामान् मनो-गतान् प्रजहाति, आत्मनि एव आत्मना (=बुद्ध्या) तुष्टः, तदा [सः] स्थित-प्रज्ञः उच्यते॥
The Lord said: O Arjuna, when one abandons all desires, notional requirements in order to become happy, as they arise in the mind and is happy by oneself, by an informed intellect, in one’s self alone, then that one is called one whose wisdom is firm (sthita-prajña).
1. श्री-भगवान् उवाच
the Lord said
fr. श्री-भगवत् m. sg. nom.; √वच् P. perf. 3rd sg. (SG.5.10.3:)
2. पार्थ
(अर्जुन) O Son of पृथा
fr. पार्थ m. sg. voc.
3. यदा
when
fr. यदा in.
5. सर्वान् कामान्
all desires [requirements]
fr. सर्व prn. a. m. pl. acc. (SG.4.16.2:); काम m. pl. acc.
6. मनो-गतान्
[as they] arise in the mind
fr. मनस्-गत a. m. pl. acc. (SG.2.4: & SG.2.24: & SG.2.33:)
4. प्रजहाति
[one] abandons
fr. प्र + √हा 3.P. pr. 3rd sg. (SG.5.8.3:)
9. आत्मनि एव
in one’s self alone
fr. आत्मन् m. sg. loc.; एव in.
8. आत्मना (=बुद्ध्या)
by oneself [by an informed intellect]
fr. आत्मन् m. sg. inst.
7. तुष्टः
[and] is happy, is satisfied
fr. तुष्ट pp. of √तुष् pt. m. sg. nom. (SG.2.88:)
10. तदा [सः]
then [that one]
fr. तदा in.
13. स्थित-
is firm
12. -प्रज्ञः
one whose wisdom
fr. स्थित-प्रज्ञ a. m. sg. nom.
11. उच्यते
is called
fr. √वच् ps. pr. 3rd sg. (SG.5.37.6: & SG.2.3.a:)

यो ह्य् आदित एव संन्यस्य कर्माणि ज्ञान-योग-निष्ठायां प्रवृत्तो यश् च कर्म-योगेन तयोः स्थित-प्रज्ञस्य “प्रजहाति” इत्य् (BhG.2.55) आरभ्य अध्याय-परिसमाप्तिर् पर्यन्तं (स्थित-प्रज्ञ-)लक्षणं साधनं चोपदिश्यते।
सर्वत्रैव ह्य् अध्य्-आत्म-शास्त्रे कृतार्थ-लक्षणानि यानि तान्य् एव साधनान्य् उपदिश्यन्ते यत्न-साध्यत्वात्। यानि यत्न-साध्यानि साधनानि लक्षणानि (च) भवति तानि –

प्रजहातीति। प्रजहाति प्रकर्षेण जहाति परित्यजति यदा यस्मिन् काले सर्वान् समस्तान् कामान् इच्छा-भेदान्, हे पार्थ, मनो-गतान् मनसि प्रविष्टान् हृदि प्रविष्टान्।
सर्व-काम-परित्यागे तुष्टि-कारणाभावाच् छरीर-धारण-निमित्त-शेषे च सत्य् उन्मत्त-प्रमत्तस्येव प्रवृत्तिः प्राप्तेत्य् अत उच्यते –
आत्मन्य् एव प्रत्यग्-आत्म-स्व-रूप एव आत्मना स्वेनैव बाह्य-लाभ-निर्-अपेक्षस् तुष्टः परमार्थ-दर्शनामृत-रस-लाभेन अन्यस्माद् अलं-प्रत्ययवान् स्थित-प्रज्ञः स्थिता प्रतिष्ठिता आत्मानात्म-विवेक-जा प्रज्ञा यस्य स स्थित-प्रज्ञो विद्वांस् तदोच्यते
त्यक्त-पुत्र-वित्त-लोकैषणः (BrhU.4.4.22–3) ‘सन्न्यासी’ आत्माराम आत्म-क्रीडः ‘स्थित-प्रज्ञ’ इत्यर्थः॥
duḥkha, an-udvigna-manas, sukha, vigata-spṛha;
vīta-rāga-bhaya-krodha, sthita-dhī, muni, √vac.

दुःखेषु अन्-उद्विग्न-मनाः सुखेषु विगत-स्पृहः वीत-राग-भय-क्रोधः मुनिः स्थित-धीः उच्यते॥
The one whose mind is not afflicted in adversities, who has no longing in pleasures, and who is free from attraction (rāga), fear, and anger, that wise person is called one whose wisdom is firm.
3. दुःखेषु
in adversities
fr. दुःख n. pl. loc.
2. अन्-उद्विग्न-
is not afflicted
1. -मनाः
whose mind
fr. अनुद्विग्न-मनस् a. m. sg. nom.
6. सुखेषु
in pleasures
fr. सुख n. pl. loc.
4. विगत-
who has no
5. -स्पृहः
longing
fr. विगत-स्पृह a. m. sg. nom. (SG.3.6.i:)
7. वीत-
free from
8. -राग-भय-क्रोधः
attraction fear [and] anger
fr. वीत-राग-भय-क्रोधः a. m. sg. nom.
9. मुनिः
[that] wise person
fr. मुनि m. sg. nom.
11. स्थित-धीः
one whose wisdom is firm
fr. स्थित-धी a. m. sg. nom.
10. उच्यते
is called
fr. √वच् ps. pr. 3rd sg. (SG.5.37.6: & SG.2.3.a:)

किं-च –
दुःखेष्व् इति। दुःखेष्व् आध्य्-आत्मिकादिषु प्राप्तेषु नोद्विग्नं न प्रक्षुभितं दुःख-प्राप्तौ मनो यस्य सोऽयम् अन्-उद्विग्नमनाः
तथा सुखेषु प्राप्तेषु विगता स्पृहा तुष्णा यस्य, नाग्निर् इव इन्दनाद्याधाने सुखान्य् अनु विवर्धते, स विगत-स्पृहः
वीत-राग-भय-क्रोधो रागश् च भयं च क्रोधश् च वीता विगता यस्मात् स वीत-राग-भय-क्रोधः, स्थित-धीः स्थित-प्रज्ञो मुनिः सन्न्यासी तदा उच्यते
yad, sarvatra, an-abhisneha, tad, tad, prāpya, śubha-a-śubha;
na, abhi-√nand, na, √dviṣ, tad, prajñā, pratiṣṭhitā.

यः सर्वत्र अन्-अभिस्नेहः तद् तद् शुभ-अ-शुभं प्राप्य न अभिनन्दति न द्वेष्टि, तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥
The one who is unattached in all situations, who neither rejoices on getting anything pleasant, nor hates getting anything unpleasant – that one’s wisdom is firm.
1. यः
the one who
fr. यद् prn. m. sg. nom. (SG.4.11:)
3. सर्वत्र
in all [situations]
fr. सर्वत्र in. (SG.6.19:)
2. अन्-अभिस्नेहः
[is] unattached
fr. अनभिस्नेह a. m. sg. nom.
7. तद् तद्
anything
fr. तद् prn. n. sg. acc. (SG.7.6.B.2.e:)
8. शुभ-अ-शुभं
pleasant or unpleasant
fr. शुभ-अशुभ a. n. sg. acc. (SG.2.7:)
6. प्राप्य
[on] getting
fr. प्राप्य in. pt. of प्र + √आप् (SG.7.19.2:)
4. न अभिनन्दति
who neither rejoices
fr. न in.; अभि + √नन्द् 1.P. pr. 3rd sg.
5. न द्वेष्टि
nor hates
fr. न in.; √द्विष् 2.P. pr. 3rd sg. (SG.2.88:)
9. तस्य प्रज्ञा
that one’s wisdom
fr. तद् prn. m. sg. gen.; प्रज्ञा f. sg. nom.
10. प्रतिष्ठिता
is firm
fr. प्रतिष्ठिता pp. of प्रति + √स्था pt. f. sg. nom. (SG.6.6: & SG.2.101: & SG.7.17.1:)

किं-च –
यः सर्वत्रेति। यो मुनिः सर्वत्र देह-जीवितादिष्व् अप्य् अन्-अभिस्नेहः अभिस्नेह-वर्जितस् तत् तत् प्राप्य शुभाशुभं तत् तच् छुत्रम् अ-शुभं वा लब्ध्वा, नाभिनन्दति न द्वेष्टि। शुभं प्राप्य न तुष्यति न हृष्यत्य् अ-शुभं च प्राप्य न द्वेष्टीत्य् अर्थः।
तस्य एवं हर्ष-विषाद-वर्जितस्य विवेक-जा प्रज्ञा प्रतिष्ठिता भवति॥
yadā, sam-√hṛ, ca, idam, kūrma, aṅga, iva, sarvaśas;
indriya, indriya-artha, tad, prajñā, pratiṣṭhitā.

यदा च अयं, कूर्मः अङ्गानि इव, इन्द्रिय-अर्थेभ्यः इन्द्रियाणि सर्वशः संहरते [संहर्तुम् अर्हति इत्यर्थः], तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥
When, like a turtle and its limbs, one is at will able to completely withdraw the senses from their sense pursuits and again extend them out at will – that one’s wisdom is firm.
1. यदा च
[and] when
fr. यदा in.; च in.
5. अयं
one
fr. इदम् prn. m. sg. nom.
3. कूर्मः
a turtle
fr. कूर्म m. sg. nom.
4. अङ्गानि
[can withdraw] [its] limbs
fr. अङ्ग n. pl. acc.
2. इव
like
fr. इव in.
9. इन्द्रिय-अर्थेभ्यः
from [their] sense pursuits
fr. इन्द्रिय-अर्थ m. pl. abl. (SG.2.7:)
8. इन्द्रियाणि
the senses
fr. इन्द्रिय n. pl. acc.
7. सर्वशः
completely
fr. सर्वशस् in. (SG.6.19:)
6. संहरते [संहर्तुम् अर्हति इत्यर्थः]
withdraws [i.e., is able to withdraw]
fr. सम् + √हृ 1.Ā. pr. 3rd sg.
10. तस्य प्रज्ञा
that one’s wisdom
fr. तद् prn. m. sg. gen.; प्रज्ञा f. sg. nom.
11. प्रतिष्ठिता
is firm
fr. प्रतिष्ठिता pp. of प्रति + √स्था a. f. sg. nom. (SG.6.6: & SG.2.101:)

किं-च –
यदा संहरत इति। यदा संहरते सम्यग् उपसंहरते चायं ज्ञान-निष्ठायां प्रवृत्तो यतिः, कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशो यथा कूर्मो भयात् स्वान्य् अङ्गान्य् उपसंहरति सर्वत, एवं ज्ञान-निष्ठ इन्द्रियाणीन् इन्द्रियार्थेभ्यः सर्व-विषयेभ्य उपसंहरते।
तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता इत्य् उक्तार्थं वाक्यम्॥
viṣaya, vi-ni-√vṛt, nis-āhāra, dehin;
rasa-varjam, rasa, api, idam, para, dṛṣṭvā, ni-√vṛt.

निर्-आहारस्य देहिनः विषयाः रस-वर्जं विनिवर्तन्ते। परं दृष्ट्वा अस्य रसः अपि निवर्तते॥
For the embodied one who does not feed, does not indulge the senses, the objects turn back, are not pursued, but the longing remains. Knowing the ultimate (para, brahman reality), even one’s longing ceases.
2. निर्-आहारस्य
who does not feed [i.e., indulge the senses]
fr. निस्-आहार a. m. sg. gen. (SG.2.24: & SG.2.29:)
1. देहिनः
for the embodied one
fr. देहिन् a. m. sg. gen.
3. विषयाः
the objects
fr. विषय m. pl. nom.
5. रस-
[but] the longing
6. -वर्जं
remains
fr. रस-वर्जम् in.
4. विनिवर्तन्ते
turn back [i.e., are not pursued]
fr. वि + नि + √वृत् 1.Ā. pr. 3rd pl.
7. परं दृष्ट्वा
knowing the पर [i.e. ब्रह्मन्/reality]
fr. पर n. sg. acc. (SG.4.16.3:); दृष्ट्वा in. pt. of √दृश्
8. अस्य रसः अपि
even one’s longing
fr. इदम् prn. m. sg. gen. (SG.4.8:); रस m. sg. nom.; अपि in.
9. निवर्तते
ceases
fr. नि + √वृत् 1.Ā. pr. 3rd sg.

तत्र विषयान् अन्-आहरत आतुरस्यापीन्द्रियाणि निवर्तन्ते कूर्माङ्गानीव संह्रियन्ते, न तु तद्-विषयो रागः। स कथं संह्रियते? इत्य् उच्यते –
विषया इति। यद्य् अपि विषयोपलक्षितानि विषय-शब्द-वाच्यानि इन्द्रियाण्य् अथवा विषया एव निर्-आहारस्य अन्-आह्रियमाण-विषयस्य कष्टे तपसि स्थितस्य मूर्खस्यापि विनिवर्तन्ते देहिनो देहवतः, रस-वर्जं रसो रागो विषयेषु यस् तं वर्जयित्वा।
रस-शब्दो रागे प्रसिद्धः – ‘स्व-रसेन प्रवृत्तो’ ‘रसिको’ ‘रस-ज्ञ’ इत्य्-आदि-दर्शनात्।
सोऽपि रसो रञ्जन-रूपः सूक्ष्मोऽस्य यतेः परं परमार्थ-तत्त्वं ब्रह्म दृष्ट्वा उपलभ्य ‘अहम् एव तद्’ इति वर्तमानस्य निवर्तते। निर्-बीजं विषय-विज्ञानं संपद्यत इत्यर्थः।
नासति सम्यग्-दर्शने रसस्योच्छेदस्, तस्मात् सम्यग्-दर्वनात्मिकायाः प्रज्ञायाः स्थैर्यं कर्तव्यम् इत्य् अभिप्रायः॥
yatat, hi, api, kaunteya, puruṣa, vipaścit;
indriya, pramāthin, √hṛ, prasabham, manas.

कौन्तेय, विपश्चितः हि (=यस्मात्) पुरुषस्य यततः अपि, प्रमाथीनि इन्द्रियाणि मनः प्रसभं हरन्ति॥
Because, O Arjuna, even though a discerning person puts forth effort, the distracting senses forcefully take away the mind.
2. कौन्तेय
(अर्जुन) O Son of कुन्ती
fr. कौन्तेय m. sg. voc.
4. विपश्चितः
a discerning
fr. विपश्चित् a. m. sg. gen.
1. हि (=यस्मात्)
because
fr. हि in.
5. पुरुषस्य
person
fr. पुरुष m. sg. gen.
6. यततः
[is] putting forth effort
fr. यतत् pr. pt. of √यत् 1.U. pt. m. sg. gen. (SG.7.14.2:)
3. अपि
even though
fr. अपि in.
7. प्रमाथीनि इन्द्रियाणि
[the five] distracting senses
fr. प्रमाथीन् a. n. pl. nom.; इन्द्रिय n. pl. nom.
9. मनः
the mind
fr. मनस् n. sg. acc.
8. प्रसभं हरन्ति
forcefully take away
fr. प्रसभम् in.; √हृ 1.P. pr. 3rd pl.

सम्यग्-दर्शन-लक्षण-प्रज्ञा-स्थैर्यं चिकीर्षता आदाव् इन्द्रियाणि स्व-वशे स्थापयितव्यानि, यस्मात् तद्-अनवस्थापने दोषम् आह –
यतत इति। यततः प्रयत्नं कुर्वतोऽपि हि यस्मात्, कौन्तेय, पुरुषस्य विपश्चितो मेधाविनो‘ऽपि’ इति व्यवहितेन संबन्धः। इन्द्रियाणि प्रमाथीनि प्रमथन-शीलानि विषयाभिमुखं हि पुरुषं विक्षोभयन्त्य् आकुली-कुर्वन्ति। आकुली-कृत्य च हरन्ति प्रसभं प्रसह्य प्रकाशम् एव पश्यतो विवेक-विज्ञान-युक्तं मनः
tad, sarva, saṃyamya, yukta, √ās, mad-para;
vaśa, hi, yad, indriya, tad, prajñā, pratiṣṭhitā.

[यतः तस्मात्] तानि सर्वाणि [इन्द्रियाणि] संयम्य युक्तः [सन्] मत्-परः आसीत। यस्य हि इन्द्रियाणि [संस्कृत-बुद्धेः see भ॰गी॰३.४२-३] वशे, तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥
Mastering all those senses, the one who is disciplined should remain with Me, the Lord, reality, as the para (highest, the limitless). For the one whose senses are indeed under authority of an informed intellect, wisdom is firm.
1. [यतः तस्मात्]
[because of this, therefore]
3. तानि सर्वाणि [इन्द्रियाणि]
all those [senses]
fr. तद् prn. n. pl. acc.; सर्व prn. a. n. pl. acc. (SG.4.16.2:)
2. संयम्य
mastering
fr. संयम्य in. pt. of सम् + √यम् (SG.2.54:)
4. युक्तः
[the one] who is disciplined
fr. युक्त pp. of √युज् a. m. sg. nom. (SG.2.81:)
6. मत्-
with Me [the Lord, reality]
7. -परः
as the highest [the limitless]
fr. मद्-पर a. m. sg. nom. (SG.2.24:)
5. आसीत
should remain
fr. √आस् 2.Ā. pot. 3rd sg.
9. यस्य हि
indeed whose
fr. यद् prn. m. sg. gen. (SG.4.11:); हि in.
10. इन्द्रियाणि
[five] senses
fr. इन्द्रिय n. pl. nom.
11. [संस्कृत-बुद्धेः] वशे
[are] under authority [of an informed intellect]
fr. वश m. sg. loc.
8. तस्य
for the one
fr. तद् prn. m. sg. gen. (SG.4.6:)
12. प्रज्ञा
wisdom
fr. प्रज्ञा f. sg. nom.
13. प्रतिष्ठिता
is firm
fr. प्रतिष्ठिता pp. of प्रति + √स्था a. f. sg. nom. (SG.6.6: & SG.2.101:)

यतस् तस्मात् –
तानीति। तानि सर्वाणि संयम्य संयमनं वशी-करणं कृत्वा युक्तः समाहितः सन्न् आसीतमत्-परोऽहं वासु-देवः सर्व-प्रत्यग्-आत्मा परो यस्य स मत्-परो ‘नान्योऽहं तस्माद्’ इत्य् आसीतेत्य् अर्थः।
एवम् आसीनस्य यतेर् वशे हि यस्येन्द्रियाणि वर्तन्तेऽभ्यास-बलात् तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता
dhyāyat, viṣaya, pumaṃs, saṅga, tad, upa-√jan;
saṅga, sam-√jan, kāma, kāma, krodha, abhi-√jan.
krodha, √bhū, sammoha, sammoha, smṛti-vibhrama;
smṛti-bhraṃśa, buddhi-nāśa, buddhi-nāśa, pra-√naś.

विषयान् ध्यायतः पुंसः तेषु सङ्गः उपजायते, सङ्गात् कामः सञ्जायते, कामात् क्रोधः अभिजायते, क्रोधात् सम्मोहः भवति, सम्मोहात् स्मृति-विभ्रमः [भवति], स्मृति-भ्रंशात् बुद्धि-नाशः [भवति], बुद्धि-नाशात् [पुमान्] प्रणश्यति॥
For a person who mentally dwells on objects, attachment to them arises; from attachment allowed to flame up by one’s value structure arises binding desire, requirements in order to be happy and anticipations of their fruition; from thwarted anticipations arises anger; from anger is delusion, error in judgment; from delusion is lapse of memory, what has been taught; from lapse of memory is lapse of intellect, wisdom; from lapse of intellect, what distinguishes the human condition, the person is destroyed. [The unique human opportunity to attain the ultimate good (śreyas) is wasted, and the person remains in the life of becoming (in saṃsāra).]
3. विषयान्
on objects
fr. विषय m. pl. acc.
2. ध्यायतः
[who is] mentally dwelling
fr. ध्यायत् pr. pt. of √ध्यै 1.P. pt. m. sg. gen.
1. पुंसः
for a person
fr. पुमंस् m. sg. gen. (SG.3.26:)
5. तेषु
towards them
fr. तद् prn. m. pl. loc. (SG.7.13.2.c:)
4. सङ्गः
attachment
fr. सङ्ग m. sg. nom.
6. उपजायते
arises
fr. उप + √जन् 4.Ā. pr. 3rd sg. (SG.5.16.4:)
7. सङ्गात्
from attachment
fr. सङ्ग m. sg. abl.
9. कामः
desire [i.e., requirements and anticipations]
fr. काम m. sg. nom.
8. सञ्जायते
arises
fr. सम् + √जन् 4.Ā. pr. 3rd sg. (SG.5.16.4: & SG.2.55:)
10. कामात्
from [thwarted] anticipations
fr. काम m. sg. abl.
12. क्रोधः
anger
fr. क्रोध m. sg. nom.
11. अभिजायते
arises
fr. अभि + √जन् 4.Ā. pr. 3rd sg. (SG.5.16.4:)
13. क्रोधात्
from anger
fr. क्रोध m. sg. abl.
14. सम्मोहः भवति
is delusion [i.e., error in judgment]
fr. सम्मोह m. sg. nom.; √भू 1.P. pr. 3rd sg.
15. सम्मोहात्
from delusion
fr. सम्मोह m. sg. abl.
17. स्मृति-
of memory [i.e., what had been taught]
16. -विभ्रमः [भवति]
[is] lapse
fr. स्मृति-विभ्रम m. sg. nom.
18. स्मृति-भ्रंशात्
from lapse of memory
fr. स्मृति-भ्रंश m. sg. abl.
20. बुद्धि-
of intellect [i.e., wisdom]
19. -नाशः [भवति]
[is] lapse
fr. बुद्धि-नाश m. sg. nom.
21. बुद्धि-नाशात्
from lapse of intellect
fr. बुद्धि-नाश m. sg. abl.
22. [पुमान्] प्रणश्यति
[the person] is destroyed
fr. प्र + √नश् 4.P. pr. 3rd sg. (SG.2.101:)
अथेदानीं पराभविष्यतः सर्वानर्थ-मूलम् इदम् उच्यते –
ध्यायत इति। ध्यायतश् चिन्तयतो विषयाञ् शब्दादिन् विषय-विशेषान् आलोचयतः पुंसः पुरुषस्य सङ्ग आसक्तिः प्रीतिस् तेषु विषयेषु उपजायतेसङ्गात् प्रीतेः संजायते समुत्पद्यते कामस् तृष्णः। (तस्मात्) कामात् कुतश्चित् प्रतिहतात् क्रोधोऽभिजायते
क्रोधाद् भवति संमोहोऽविवेकः कार्याकार्य-विषयः। क्रुद्धो हि संमूढः सन् गुरुम् अप्य् आक्रोशति।
संमोहात् स्मृति-विभ्रमः शास्त्राचार्योपदेशाहित-संस्कार-जनितायाः स्मृतेः स्याद् विभ्रमो भ्रंशः स्मृत्य्-उत्पत्ति-निमित्त-प्राप्ताव् अन्-उत्पत्तिः।
ततः स्मृति-भ्रंशात् बुद्धेर् नाशः। कार्याकार्य-विषय-विवेकायोग्यता अन्तः-करणस्य बुद्धेर् नाश उच्यते।
बुद्धि-नाशात् प्रणश्यति। तावद् एव हि पुरुषो यावद् अन्तः-करणं तदीयं कार्याकार्य-विषय-विवेक-योग्यं, तद्-अयोग्यत्वे नष्ट एव पुरुषो भवति।
अतस् तस्यान्तः-करणस्य बुद्धेर् नाशात् प्रणश्यति। पुरुषार्थायोग्यो भवतीत्य् अर्थः॥
rāga-dveṣa-viyukta, tu, viṣaya, indriya, carat;
ātma-vaśya, vidheya-ātman, prasāda, adhi-√gam.

राग-द्वेष-वियुक्तैः तु आत्म-वश्यैः इन्द्रियैः विषयान् चरन्, विधेय-आत्मा (=वश्य-अन्तः-करणः) प्रसादम् (=शान्तिम्) अधिगच्छति॥
Whereas, moving among the objects with the senses under authority of the intellect and freed from being overpowered by attraction and repulsion (rāga-dveṣa – see 3.34), the one whose mind is disciplined attains clarity.
7. राग-
attraction
8. -द्वेष-
and repulsion
6. -वियुक्तैः
freed from [being overpowered by]
fr. राग-द्वेष-वियुक्त a. n. pl. inst.
1. तु
whereas
fr. तु in.
5. आत्म-वश्यैः
under authority of the intellect
fr. आत्म-वश्य a. n. pl. inst.
4. इन्द्रियैः
with the senses
fr. इन्द्रिय n. pl. inst.
3. विषयान्
among the objects
fr. विषय m. pl. acc.
2. चरन्
moving
fr. चरत् pr. pt. of √चर् 1.P. pt. m. sg. nom.
10. विधेय-
is disciplined
9. -आत्मा (=वश्य-अन्तः-करणः)
the one whose mind
fr. विधेय-आत्मन् a. m. sg. nom. (SG.2.7:)
12. प्रसादम् (=शान्तिम्)
clarity
fr. प्रसाद m. sg. acc.
11. अधिगच्छति
attains
fr. अधि + √गम् 1.P. pr. 3rd sg. (SG.5.15.6:)

सर्वानर्थस्य मूलम् उक्तं विषयाभिध्यानम्। अथेदानीं मोक्ष-कारणम् इदम् उच्यते –
राग-द्वेषेति। राग-द्वेष-वियुक्तैः रागश् च द्वेषश् च राग-द्वेषौ, तत्-पुरः-सरा हीन्द्रियाणां प्रवृत्तिः स्वा-भाविकी, तत्र यो मुमुक्षुर् भवति स ताभ्यां वियुक्तैः श्रोत्रादिभिर् इन्द्रियैः विषयान् अवर्जनीयांश् चरन्न् उपलभमान, आत्म-वश्यैर् आत्मनो वश्यानि वशी-भूतानि तैर् आत्म-वश्यैर् विधेयात्मा इच्छातो विधेय आत्मा अन्तः-करणं यस्य सोऽयं प्रसादम् अधिगच्छति। प्रसादः प्रसन्नता स्वा-स्थ्यम्॥
prasāda, sarva-duḥkha, hāni, idam, upa-√jan;
prasanna-cetas, hi, āśu, buddhi, pari-ava-√sthā.

प्रसादे [सति] अस्य सर्व-दुःखानां हानिः उपजायते, प्रसन्न-चेतसः हि (=यस्मात्) बुद्धिः आशु पर्यवतिष्ठते॥
When there is clarity, there comes the destruction of all one’s sorrows in the form of guilt and hurt, because, for the one whose mind is clear, the self-knowledge which destroys the sorrow quickly becomes firm.
1. प्रसादे [सति]
when [there is] clarity
fr. प्रसाद m. sg. loc. (SG.7.14.1.a:)
4. अस्य सर्व-दुःखानां
of all one’s sorrows
fr. इदम् prn. m. sg. gen.; सर्व-दुःख n. pl. gen.
3. हानिः
abandonment, destruction
fr. हानि f. sg. nom.
2. उपजायते
[there] arises, comes
fr. उप + √जन् 4.Ā. pr. 3rd sg.
7. प्रसन्न-
is clear
6. -चेतसः
for the one whose mind
fr. प्रसन्न-चेतस् a. m. sg. gen.
5. हि (=यस्मात्)
because
fr. हि in.
8. बुद्धिः
[self‑]knowledge
fr. बुद्धि f. sg. nom.
9. आशु
quickly
fr. आशु in.
10. पर्यवतिष्ठते
becomes firm
fr. परि + अव + √स्था 1.Ā. pr. 3rd sg. (SG.5.15.4:)

प्रसादे सति किं स्वाद्, इत्य् उच्यते –
प्रसाद इति। प्रसादे सर्व-दुःखानाम् आध्यात्मिकादीनां हानिर् विनाशोऽस्य यतेर् उपजायते
किं-च प्रसन्न-चेतसः स्व-स्थान्तः-करणस्य हि यस्माद् आशु शीघ्रं बुद्धिः पर्यवतिष्ठत आकाशम् इव परि समन्ताद् अवतिष्ठते। आत्म-स्व-रूपेणैव निश्चली-भवतीत्य् अर्थः।
एवं प्रसन्न-चेतसोऽवस्थित-बुद्धेः कृत-कृत्यता यतस्, तस्माद् राग-द्वेष-वियुक्तैर् इन्द्रियैः शास्त्राविरुद्धेष्व् अवर्जनीयेषु युक्तः समाचरेद् इति वाक्यार्थः॥
na, √as, buddhi, a-yukta, na, ca, a-yukta, bhāvanā;
na, ca, a-bhāvayat, śānti, a-śānti, kutas, sukha.

अ-युक्तस्य बुद्धिः न अस्ति, न च अ-युक्तस्य भावना (=धारणम्)। न च अ-भावयतः शान्तिः। अ-शान्तस्य कुतः सुखम्॥
For the one who is not disciplined, knowledge is not there, nor contemplation. For the noncontemplative, there is no clarity. For the nonclear, how can there be the appreciation of the sukha (fulfillment that is the nature of the limitless self, known as I)?
1. अ-युक्तस्य
for the one who is not disciplined
fr. अयुक्त pp. of √युज् a. m. sg. gen. (SG.2.81:)
2. बुद्धिः
knowledge
fr. बुद्धि f. sg. nom.
3. न अस्ति
is not [there]
fr. न in.; √अस् 2.P. pr. 3rd sg.
4. न च
nor
fr. न in.; च in.
5. अ-युक्तस्य
[for the one who is not disciplined]
fr. अयुक्त pp. of √युज् a. m. sg. gen. (SG.2.81:)
6. भावना (=धारणम्)
contemplation
fr. भावना f. sg. nom.
8. न च
nor, there is no
fr. न in.; च in.
7. अ-भावयतः
for the non‑contemplative
fr. अभावयत् pr. pt. of cs. √भू 1.P. m. sg. gen. (SG.5.40:)
9. शान्तिः
clarity
fr. शान्ति f. sg. nom.
10. अ-शान्तस्य
for the non‑clear
fr. अशान्त pp. of √शम् a. m. sg. gen. (SG.6.6: irreg. & SG.2.55:)
11. कुतः
how [can there be]?
fr. कुतस् in. (SG.6.19:)
12. सुखम्
[the appreciation of the] fulfillment
fr. सुख n. sg. nom.

सेयं प्रसन्नता स्तूयते –
नास्तीति। नास्ति न विद्यते। न भवतीत्य् अर्थः। बुद्धिर् आत्म-स्व-रूप-विषया अयुक्तस्य असमाहितान्तः-करणस्य। न च अस्त्य् अयुक्तस्य भावना आत्म-ज्ञानाभिनिवेशः।
तथा न च अस्त्य् अभावयत आत्म-ज्ञानाभिनिवेशम् अकुर्वतः शान्तिर् उपशमः।
अशान्तस्य कुतः सुखम्? इन्द्रियाणां हि विषय-सेवा-तृष्णातो निवृत्तिर् या तत् सुखं, न विषय-विषया तृष्णा, दुःखम् एव हि सा।
न तृष्णायां सत्यां सुखस्य गन्धमात्रम् अपि उपपद्यत इत्यर्थः॥
indriya, hi, carat, yad, manas, anu-vi-√dhā;
tad, idam, √hṛ, prajñā, vāyu, nau, iva, ambhas.

यद् मनः हि (=यस्मात्) चरताम् इन्द्रियाणाम् अनुविधीयते, तद् [मनः] अस्य प्रज्ञां हरति, वायुः अम्भसि नावम् इव [हरति]॥
Because, that very mind, which follows after the roaming senses, takes away one’s wisdom, like a small boat on the water, which follows after the wind.
3. यद् मनः
[very same] mind which
fr. यद् prn. n. sg. nom.; मनस् n. sg. nom.
1. हि (=यस्मात्)
because
fr. हि in.
5. चरताम्
[of] the roaming
fr. चरत् pr. pt. of √चर् 1.P. a. n. pl. gen.
6. इन्द्रियाणाम्
senses
fr. इन्द्रिय n. pl. gen.
4. अनुविधीयते
does the following, follows after
fr. अनु + वि + √धा ps. pr. 3rd sg. (SG.5.37.1:)
2. तद् [मनः]
that
fr. तद् prn. n. sg. nom.
8. अस्य प्रज्ञां
one’s wisdom
fr. इदम् prn. m. sg. gen. (SG.4.8:); प्रज्ञा f. sg. acc.
7. हरति
takes away
fr. √हृ 1.P. pr. 3rd sg.
10. वायुः
the wind [takes away]
fr. वायु m. sg. nom.
12. अम्भसि
on the water
fr. अम्भस् n. sg. loc.
11. नावम्
a small boat
fr. नौ f. sg. acc.
9. इव
like, similar to
fr. इव in.

अयुक्तस्य कस्माद् बुद्धिर् नास्तीत्य् उच्यते –
इन्द्रियाणाम् इति। इन्द्रियाणां हि यस्माच् चरतां स्व-स्व-विषयेषु प्रवर्तमानानां यन् मनोऽनुविधीयतेऽनुप्रवर्तते तद् इन्द्रिय-विषय-विकल्पने प्रवृत्तं मनोऽस्य यतेर् हरति प्रज्ञाम् आत्मानात्म-विवेक-जां नाशयति।
कथम्? वायुर् नावम् इवाम्भस्य् उदके जिगमिषतां मार्गाद् उद्धृत्योन्मार्गे यथा वायुर् नावं प्रवर्तयत्य्, एवम् आत्म-विषयां प्रज्ञां हृत्या मनो विषय-विषयां करोति॥
tasmāt, yad, mahā-bāhu, nigṛhīta, sarvaśas;
indriya, indriya-artha, tad, prajñā, pratiṣṭhitā.

महा-बाहो, तस्मात् यस्य इन्द्रियाणि इन्द्रिय-अर्थेभ्यः सर्वशः निगृहीतानि [निगृहीतुम् अर्ह्यन्ते इत्यर्थः], तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥
Therefore, O Arjuna, the one whose senses under authority of the intellect are, or rather, are capable of being, completely withdrawn from the sense pursuits – that one has wisdom that is firm.
2. महा-बाहो
(अर्जुन) O Mighty Armed One
fr. महा-बाहु m. sg. voc.
1. तस्मात्
therefore
fr. तस्मात् in.
3. यस्य इन्द्रियाणि
the one whose senses [are]
fr. यद् prn. m. sg. gen.; इन्द्रिय n. pl. nom.
6. इन्द्रिय-अर्थेभ्यः
from the sense pursuits
fr. इन्द्रिय-अर्थ m. pl. abl. (SG.2.7:)
4. सर्वशः
completely
fr. सर्वशस् in.
5. निगृहीतानि [निगृहीतुम् अर्ह्यन्ते इत्यर्थः]
withdrawn [i.e., are able to be withdrawn]
fr. निगृहीता pp. of नि + √ग्रह् a. n. pl. nom. (SG.6.6:)
7. तस्य प्रज्ञा
that one has wisdom
fr. तद् prn. m. sg. gen.; प्रज्ञा f. sg. nom.
8. प्रतिष्ठिता
[that] is firm
fr. प्रतिष्ठिता pp. of प्रति + √स्था a. f. sg. nom. (SG.6.6: & SG.2.101:)

“यततो ह्य् अपि” इत्य् (BhG.2.60) उपन्यस्तस्यार्थस्यानेकधोपपत्तिम् उक्त्वा तं चार्थम् उपपाद्योपसंहरति –
तस्माद् इति। इन्द्रियाणां प्रवृत्तौ दोष उपपादितो यस्मात् – तस्माद् यस्य यतेः, हे महा-बाहो, निगृहीतानि सर्वशः सर्व-प्रकारैर् मानसादि-भेदैर् इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यः शब्दादिभ्यस् तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता
yad, niśā, sarva-bhūta, tad, √jāgṛ, saṃyamin;
yad, √jāgṛ, bhūta, tad, niśā, paśyat, muni.

या सर्व-भूतानां निशा [इव], तस्यां संयमी [मुनिः] जागर्ति। यस्यां भूतानि जाग्रति, सा [सद्-वस्तु] पश्यतः मुनेः निशा [इव]॥
What is like night for all beings – in that, the wise who is disciplined is awake. In what it is that beings are awake to, that is like night for the wise one who sees clearly. [The wise are awake to reality (sat), and others are only awake to what they believe is reality, but is unreal (a-sat).]
1. या
what [the truth, विद्या]
fr. यद् prn. f. sg. nom. (SG.4.11:)
3. सर्व-भूतानां
for all beings
fr. सर्व-भूत pp. of √भू n. pl. gen.
2. निशा [इव]
is [like] night
fr. निशा f. sg. nom.
4. तस्यां
in that
fr. तद् prn. f. sg. loc.
5. संयमी [मुनिः]
the [wise one who is] disciplined
fr. संयमिन् a. m. sg. nom.
6. जागर्ति
is awake
fr. √जागृ 2.P. pr. 3rd sg.
7. यस्यां
in what [the untruth, अविद्या]
fr. यद् prn. f. sg. loc.
8. भूतानि
beings
fr. भूत pp. of √भू n. pl. nom.
9. जाग्रति
are awake
fr. √जागृ 2.P. pr. 3rd pl. (SG.5.19.10:)
10. सा
that
fr. तद् prn. f. sg. nom. (SG.4.6:)
13. [सद्-वस्तु] पश्यतः
who sees clearly [the real]
fr. पश्यत् pr. pt. of √दृश् 1.P. a. m. sg. gen. (SG.5.15.6:)
12. मुनेः
for the wise one
fr. मुनि m. sg. gen.
11. निशा [इव]
[is] [like] night
fr. निशा f. sg. nom.

योऽयं लौकिको वैदिकश् च व्यवहारः स उत्पन्न-विवेक-ज्ञानस्य स्थित-प्रज्ञस्याविद्या-कार्यत्वाद् अविद्या-निवृत्तै निवर्तते। अविद्यायाश् च विद्या-विरोधान् निवृत्तिर् इत्य् एतम् अर्थं स्फुटी-कुर्वन्न् आह –
या निशेति। या निशा रात्रिः सर्व-पदार्थानाम् अ-विवेक-करी तमः-स्व-भावत्वान् सर्वेषां भूतानां सर्व-भूतानाम्। किं तत्? परमार्थ-तत्त्वं स्थित-प्रज्ञस्य विषयः। यथा नक्तं-चराणाम् अहर् एव सद् अन्येषां निशा भवति, तद्वन् नक्तं-चर-स्थानीयानाम् अ-ज्ञानां सर्व-भूतानां निशा इव निशा परमार्थ-तत्त्वम्, अ-गोचरत्वाद् अ-तद्-बुद्धीनाम्।
तस्यां परमार्थ-तत्त्व-लक्षणायाम् अ-ज्ञान-निद्रायाः(-निशायाः) प्रवृद्धो जागर्ति संयमी संयमवान् जितेन्द्रियो योगीत्य् अर्थः।
यस्यां ग्राह्य-ग्राहक-भेद-लक्षणायाम् अ-विद्या-निद्रायां(-निशायां) प्रसुप्तान्य् एव भूतानिजाग्रति’ इत्य् उच्यते यस्यां निशायां प्रसुप्ता इव स्वप्न-दृशः सा निशा अ-विद्या-रूपत्वात् परमार्थ-तत्त्वं पश्यतो मुनेः
अतः कर्माण्य् अ-विद्यावस्थायाम् एव चोद्यन्ते, न विद्यावस्थायाम्। विद्यायां हि सत्याम्, उदिते सवितरि शार्वरम् इव तमः, प्रणाशम् उपगच्छत्य् अ-विद्या।
प्राग् विद्योत्पत्तेर् अ-विद्या प्रमाण-बुद्ध्या गृह्यमाणा क्रिया-कारक-फल-भेद-रूपा सती सर्व-कर्म-हेतुत्वं प्रतिपद्यते, न अ-प्रमाण-बुद्ध्या गृह्यमाणायाः कर्म-हेतुत्वोपपत्तिः।
प्रमाण-भूतेन वेदेन ‘मम चोदितं कर्तव्यं कर्म’ इति हि कर्मणि कर्ता प्रवर्तते, न अ-विद्यामात्रम् इदं सर्वं ‘निशा इव’ इति।
यस्य पुनर् ‘निशा इव अ-विद्यामात्रम् इदं सर्वं भेद-जातम्’ इति ज्ञानं तस्यात्म-ज्ञस्य सर्व-कर्म-सन्न्यास एवाधिकारो न प्रवृत्तौ।
तथा च दर्वयिष्यति – “तद्-बुद्धयस् तद्-आत्मानः” इत्य्-आदिना (BhG.5.17), ज्ञान-निष्ठायाम् एव तस्याधिकारम्।
तत्रापि प्रवर्तक-प्रमाणाभावे प्रवृत्त्य्-अनुपपत्तिर् इति चेत्।
न, स्वात्म-विषयत्वाद् आत्म-विज्ञानस्य। न ह्य् आत्मनः स्वात्मनि प्रवर्तक-प्रमाणापेक्षता आत्मत्वाद् एव, तद्-अन्तत्वाच् च सर्व-प्रमाणानां प्रमाणत्वस्य। न ह्य् आत्म-स्व-रूपाधिगमे सति पुनः प्रमाण-प्रमेय-व्यवहारः संभवति।
प्रमातृत्वं ह्य् आत्मनो निवर्तयत्य् अन्त्यं प्रमाणम्। निवर्तयद् एव चाप्रमाणी-भवति, स्वप्न-काल-प्रमाणम् इव प्रबोधे।
लोके च वस्त्व्-अधिगमे प्रवृत्ति-हेतुत्वादर्शनात् प्रमाणस्य।
तस्मान् नात्म-विदः कर्मण्य् अधिकार (cf. BhG.2.47) इति सिद्धम्॥
āpūryamāṇa, a-cala-pratiṣṭha, samudra, ap, pra-√viś, yadvat;
tadvat, kāma, yad, pra-√viś, sarva, tad, śānti, √āp, na, kāma-kāmin.

यद्वत् आपः आपूर्यमाणं [स्वरूपतः] अ-चल-प्रतिष्ठं समुद्रं प्रविशन्ति, तद्वत् सर्वे कामाः यं प्रविशन्ति – सः शान्तिम् आप्नोति, न काम-कामी॥ [cf. KathU.2.2.12
Like the full and unmoved ocean into which the waters enter, their source being the ocean, yet its nature being unaffected by their variations, the one whom all objects of desire enter yet remains the same in nature – that one gains peace. Not so the one who requires/anticipates these objects, like a small pond requires its streams.]

1. यद्वत्
like
fr. यद्वत् in.
5. आपः
the waters
fr. अप् f. pl. nom. (SG.3.16:)
2. आपूर्यमाणं
being completely filled, the full
fr. आपूर्यमाण pr. ps. pt. of आ + √पॄ a. m. sg. acc. (SG.5.37.4:)
3. अ-चल-प्रतिष्ठं
[and] unmoved
fr. अचल-प्रतिष्ठ a. m. sg. acc.
4. समुद्रं
ocean [into which]
fr. समुद्र m. sg. acc.
6. प्रविशन्ति
enter
fr. प्र + √विश् 6.P. pr. 3rd pl.
7. तद्वत्
similarly [remaining the same in nature]
fr. तद्वत् in.
9. सर्वे कामाः
all objects of desire
fr. सर्व prn. a. m. pl. nom. (SG.4.16.2:); काम m. pl. nom.
8. यं
the one [into] whom
fr. यद् prn. m. sg. acc.
10. प्रविशन्ति
enter [without disturbing]
fr. प्र + √विश् 6.P. pr. 3rd pl.
11. सः
that one
fr. तद् prn. m. sg. nom.
13. शान्तिम्
peace
fr. शान्ति f. sg. acc.
12. आप्नोति
gains
fr. √आप् 5.P. pr. 3rd sg.
14. न
not
fr. न in.
16. काम-
objects [of desire]
15. -कामी
the one who requires/anticipates
fr. काम-कामिन् a. m. sg. nom.

विदुषस् त्यक्तैषणस्य स्थित-प्रज्ञस्य यतेर् एव मोक्ष-प्राप्तिर् न त्व् अ-सन्न्यासिनः काम-कामिन इत्य् एतम् अर्थं दृष्टान्तेन प्रतिपादयिषन्न् आह –
आपूर्येति। आपूर्यमाणम् अद्भिर् अ-चल-प्रतिष्ठम् अ-चलतया प्रतिष्ठा अवस्थितिर् यस्य तम् अ-चल-प्रतिष्ठं समुद्रम् आपः सर्वतो गताः प्रविशन्ति स्वात्म-स्थम् अ-विक्रियम् एव सन्तं यद्वत्,
तद्वत् कामा विषय-संनिधाव् अपि सर्वत इच्छा-विशेषा यं पुरुषं समुद्रम् इव आपोऽविकुर्वन्तः प्रविशन्ति सर्वे आत्मन्य् एव प्रलीयन्ते न स्वात्म-वशं कुर्वन्ति।
स शान्तिं मोक्षम् आप्नोति, इतरः काम-कामी – काम्यन्त इति कामा विषयास् तान् कामयितुं शीलं यस्य स काम-कामी नैव प्राप्नोतीत्य् अर्थः॥
vihāya, kāma, yad, sarva, pumaṃs, √car, nis-spṛha;
nis-manas, nis-aham-kāra, tad, śānti, adhi-√gam.

सर्वान् कामान् विहाय, यः पुमान् निः-स्पृहः निर्-ममः निर्-अहङ्कारः चरति, सः शान्तिम् अधिगच्छति॥
Giving up all binding desires, requirements/anticipations, the person who moves about free from longing, free from the judgment “this is mine” and free from the judgment “I am only this much” – that person attains peace.
2. सर्वान् कामान्
all [binding] desires
fr. सर्व prn. a. m. pl. acc. (SG.4.16.2:); काम m. pl. acc.
1. विहाय
giving up
fr. विहाय in. pt. of वि + √हा
3. यः पुमान्
the person who
fr. यद् prn. m. sg. nom.; पुमंस् m. sg. nom. (SG.3.26:)
5. निः-स्पृहः
free from longing
fr. निस्-स्पृह a. m. sg. nom. (SG.2.24: & SG.2.28:)
6. निर्-ममः
free from [the judgment] “this is mine”
fr. निस्-मम a. m. sg. nom. (SG.2.29:)
7. निर्-अहङ्कारः
free from [the judgment] “I [am only this much]”
fr. निस्-अहङ्कार a. m. sg. nom. (SG.2.29:)
4. चरति
moves about
fr. √चर् 1.P. pr. 3rd sg.
8. सः
that [person]
fr. तद् prn. m. sg. nom.
10. शान्तिम्
peace
fr. शान्ति f. sg. acc.
9. अधिगच्छति
attains
fr. अधि + √गम् 1.P. pr. 3rd sg. (SG.5.15.6:)

यस्माद् एवं तस्मात् –
विहायेति। विहाय परित्यज्य कामान् यः सन्न्यासी पुमान् सर्वान् अ-शेषतः कार्त्स्नेयेन चरति। जीवनमात्र-चेष्टा-शेषः पर्यटतीत्य् अर्थः।
निः-स्पृहः शरीर-जीवनमात्रेऽपि निर्गता स्पृहा यस्य स निः-स्पृहः सन्।
निर्-मम इति ममत्व-वर्जितः शरीर-जीवनमात्राक्षिप्त-परिग्रहेऽपि ‘मम इदम्’ इत्य् अभिनिवेश-वर्जितः।
निर्-अहंकारो विद्यावत्त्वादि-निमित्तात्म-संभावना-रहित इत्यर्थः।
एवं-भूतः स्थित-प्रज्ञो ब्रह्म-विच् छान्तिं सर्व-संसार-दुःखोपरम-लक्षणां निर्वाणाख्याम् अधिगच्छति प्राप्नोति। ब्रह्म-भूतो भवतीत्य् अर्थः॥
etad, brāhmī, sthiti, pārtha, na, enad, prāpya, vi-√muh;
sthitvā, idam, anta-kāla, api, brahma-nirvāṇa, √ṛ.

एषा ब्राह्मी (=ब्रह्मणि अधिष्ठिता) स्थितिः, पार्थ। प्राप्य एनां, न विमुह्यति। अन्त-काले अपि अस्यां स्थित्वा ब्रह्म-निर्वाणम् ऋच्छति॥
This is being firm in/as reality (brahman, sat), O Arjuna. Attaining this, one is not any longer deluded. Being firm in this, even just at the moment of death, one attains liberation in/as brahman.
1. एषा
this
fr. एतद् prn. f. sg. nom. (SG.4.7:)
3. ब्राह्मी (=ब्रह्मणि अधिष्ठिता)
in/as ब्रह्मन् (reality, सत्)
fr. ब्राह्मी a. f. sg. nom.
2. स्थितिः
[is] being firm
fr. स्थिति f. sg. nom.
4. पार्थ
(अर्जुन) O Son of पृथा
fr. पार्थ m. sg. voc.
5. प्राप्य एनां
attaining this [reality]
fr. प्राप्य in. pt. of प्र + √आप्; एनद् prn. f. sg. acc. (SG.4.10:)
6. न विमुह्यति
one is not [any longer] deluded
fr. न in.; वि + √मुह् 4.P. pr. 3rd sg.
11. अन्त-
of the end [i.e., death]
10. -काले
at the moment
fr. अन्त-काल m. sg. loc.
9. अपि
even [just]
fr. अपि in.
8. अस्यां
in this [reality]
fr. इदम् prn. f. sg. loc. (SG.4.8:)
7. स्थित्वा
being firm
fr. स्थित्वा in. pt. of √स्था (SG.6.9: & SG.6.6:)
14. ब्रह्म-
in/as ब्रह्मन् (reality)
13. -निर्वाणम्
liberation
fr. ब्रह्म-निर्वाण n. sg. acc.
12. ऋच्छति
one goes to, one attains
fr. √ऋ 6.P. pr. 3rd sg. (SG.5.17.3:)

सैषा ज्ञान-निष्ठा स्तूयते –
एषा ब्राह्मीति। एषा यथोक्ता ब्राह्मी ब्रह्मणि भवा इयं स्थितिः सर्वं कर्म संन्यस्य ब्रह्म-रूपेणैवावस्थानम् इत्य् एतत्।
हे पार्थ, नैनां स्थितिं प्राप्य लब्धा विमुह्यति मोहं प्राप्नोति।
स्थित्वा अस्यां स्थितौ ब्राह्म्यां यथोक्तायाम् अन्त-कालेऽन्ते वयस्य् अपि ब्रह्म-निर्वाणं ब्रह्म-निर्वृतिं मोक्षम् ऋच्छति गच्छति, किम्-उ वक्तव्यं ब्रह्म-चर्याद् एव संन्यस्य यावज्-जीवं यो ब्रह्मण्य् एवावतिष्ठते स ब्रह्म-निर्वाणम् ऋच्छतीति॥

इति श्रीमत्-परम-हंस-परिव्राजकाचार्य-गोविन्द-भगवत्-पूज्य-पाद-शिष्य-श्रीमच्-छङ्कर-भगवतः कृतौ श्री-भगवद्-गीता-भाष्ये साङ्ख्य-योगो नाम द्वितीयोऽध्यायः॥२॥
om, tad, sat. iti, śrīmat-bhagavat-gītā, upaniṣad, brahma-vidyā, yoga-śāstra, śrī-kṛṣṇa-arjuna-saṃvāda, sāṅkhya-yoga, nāma, dvitīya, adhyāya.
Om (brahman, the witness of all) is that (only) reality (sat). Thus ends the second chapter, called ‘The Topic of Knowledge,’ of the (eighteen chapters of) Songs of the Glorious Lord, which is (looked upon as) sacred teaching (Upaniṣad) and (whose teaching is) in (the form of) a dialogue between Śrī Kṛṣṇa and Arjuna, (the subject matter being) knowledge of brahman and yoga.
1. ओं
ओम् (ब्रह्मन्, the witness of all,)
fr. ओम् in.
2. तद् सत्
[is] that [only] reality
fr. तद् prn. n. sg. nom.; सत् n. sg. nom.
3. इति
(quote-end quote), thus ends
fr. इति in.
10. श्रीमद्-
of the venerable, the glorious
11. -भगवद्-
one having [limitless] glories, Lord
9. -गीतासु
in [i.e., of] songs
fr. श्रीमद्-भगवद्-गीता f. pl. loc. (SG.2.43:)
12. उपनिषत्सु
[which are/is looked upon as] उपनिषद्, sacred scripture
fr. उपनिषद् f. pl. loc. (SG.6.24:)
17. ब्रह्म-
of ब्रह्मन् (reality/सत्)
16. -विद्यायां
[and] a knowledge
fr. ब्रह्म-विद्या f. sg. loc.
18. योग-शास्त्रे
[and instruction of] योग (means, discipline, etc.)
fr. योग-शास्त्र n. sg. loc.
14. श्री-कृष्ण-
between Lord कृष्ण
15. -अर्जुन-
and अर्जुन
13. -संवादे
in [the form of] a dialogue
fr. श्री-कृष्ण-अर्जुन-संवाद n. sg. loc. (SG.2.7:)
8. साङ्ख्य-
of knowledge
7. -योगः
the topic
fr. साङ्ख्य-योग a. m. sg. nom.
6. नाम
by the name, called
fr. नाम in.
4. द्वितीयः
the second
fr. द्वितीय ordinal a. m. sg. nom.
5. अध्यायः
chapter
fr. अध्याय m. sg. nom.

Go to Top ('Home' key on many Windows browsers)

Karma-yogaḥ English Intro

vs.01 vs.02 vs.03 vs.04 vs.05 vs.06 vs.07 vs.08 vs.09 vs.10 vs.11 vs.12 vs.13 vs.14 vs.15 vs.16 vs.17 vs.18 vs.19 vs.20 vs.21 vs.22 vs.23 vs.24 vs.25 vs.26 vs.27 vs.28 vs.29 vs.30 vs.31 vs.32 vs.33 vs.34 vs.35 vs.36 vs.37 vs.38 vs.39 vs.40 vs.41 vs.42 vs.43

शास्त्रस्य प्रवृत्ति-निवृत्ति-विषय-भूते द्वे बुद्धी भगवता निर्दिष्टे, “साङ्ख्ये बुद्धिः योगे बुद्धिः” (BhG.2.39) इति च।
तत्र “प्रजहाति यदा कामान्” (BhG.2.55) इत्यारभ्य आ अध्याय-परिसमाप्तेः साङ्ख्य-बुद्ध्य्-आश्रितानां सन्न्यासं कर्तव्यम् उक्त्वा तेषां तन्-निष्ठतयैव च कृतार्थता उक्ता – “एषा ब्राह्मी स्थितिः” (BhG.2.72) इति।
अर्जुनाय च “कर्मण्येवाधिकारस्ते … मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि” (BhG.2.47) इति कर्मैव कर्तव्यम् उक्तवान् योग-बुद्धिम् आश्रित्य, न तत एव श्रेयः-प्राप्तिम् उक्तवान्।
तद् एतद् आलक्ष्य पर्याकुली-कृत-बुद्धिः अर्जुनः उवाच।
कथं भक्ताय श्रेयोर्थिने यत् साक्षात् श्रेयः-साधनं साङ्ख्य-बुद्धि-निष्ठां श्रावयित्वा मां कर्मणि दृष्टानेकानर्थ-युक्ते पारंपर्येणापि अनेकान्तिक-श्रेयः-प्राप्ति-फले नियुञ्ज्यात् इति युक्तः पर्याकुली-भावः अर्जुनस्य।
तद्-अनुरूपश् च प्रश्नः “ज्यायसी चेद्” (BhG.3.1) इत्यादिः।
प्रश्नापाकरण-वाक्यं च भगवता उक्तं यथोक्त-विभाग-विषये शास्त्रे।
केचित् तु – अर्जुनस्य प्रश्नार्थम् अन्यथा कल्पयित्वा तत्-प्रतिकूलं भगवतः प्रतिवचनं वर्णयन्ति, यथा च आत्मना सम्बन्ध-ग्रन्थे गीतार्थो निरूपितः तत्-प्रतिकूलं च इह पुनः प्रश्न-प्रतिवचनयोः अर्थं निरूपयन्ति।
कथम्? तत्र सम्बन्ध-ग्रन्थे तावत् – सर्वेषाम् आश्रमिणां ज्ञान-कर्मणोः समुच्चयः गीता-शास्त्रे निरूपितः अर्थः इत्युक्तम्; पुनर् विशेषितं च “यावज्-जीव”-श्रुति-चोदितानि कर्माणि परित्यज्य केवलाद् एव ज्ञानात् मोक्षः प्राप्यते इत्येतत् एकान्तेनैव प्रतिषिद्धम् इति।
इह तु आश्रम-विकल्पं दर्शयता “यावज्-जीव”-श्रुति-चोदितानाम् एव कर्मणां परित्याग उक्तः।
तत् कथम् ईदृशं विरुद्धम् अर्थम् अर्जुनाय ब्रूयात् भगवान्, श्रोता वा कथं विरुद्धम् अर्थम् अवधारयेत्?
तत्रैतत् स्यात् – गृहस्थानाम् एव श्रौत-कर्म-परित्यागेन केवलाद् एव ज्ञानात् मोक्षः प्रतिषिध्यते, न तु आश्रमान्तराणाम् इति।
एतद् अपि पूर्वोत्तर-विरुद्धम् एव। कथम्? सर्वाश्रमिणां ज्ञान-कर्मणोः समुच्चयो गीता-शास्त्रे निश्चितः अर्थः इति प्रतिज्ञाय इह कथं तद्-विरुद्धं केवलाद् एव ज्ञानात् मोक्षं ब्रूयात् आश्रमान्तराणाम्?
अथ मतं श्रौत-कर्मापेक्षया एतद् वचनम् “केवलाद् एव ज्ञानात् श्रौतकर्मरहितात् गृहस्थानां मोक्षः प्रतिषिध्यते” इति; तत्र गृहस्थानां विद्यमानम् अपि स्मार्तं कर्म अ-विद्यमानवत् उपेक्ष्य ‘ज्ञानादेव केवलात् न मोक्षः’ इत्युच्यते इति।
एतद् अपि विरुद्धम्। कथम्? गृहस्थस्यैव स्मार्त-कर्मणा समुच्चितात् ज्ञानात् मोक्षः प्रतिषिध्यते न तु आश्रमान्तराणाम् इति कथं विवेकिभिः शक्यम् अवधारयितुम्?
किञ्च – यदि मोक्ष-साधनत्वेन स्मार्तानि कर्माणि ऊर्ध्व-रेतसां समुच्चीयन्ते, तथा गृहस्थस्यापि इष्यतां स्मार्तैर् एव समुच्चयो न श्रौतैः। अथ श्रौतैः स्मार्तैश् च गृहस्थस्यैव समुच्चयः मोक्षाय, ऊर्ध्व-रेतसां तु स्मार्त-कर्ममात्र-समुच्चितात् ज्ञानात् मोक्ष इति।
तत्रैवं सति गृहस्थस्य आयास-बाहुल्यात् श्रौतं स्मार्तं च बहु-दुःख-रूपं कर्म शिरसि आरोपितं स्यात्।
अथ गृहस्थस्यैव आयास-बाहुल्य-कारणात् मोक्षः स्यात्, न आश्रमान्तराणां श्रौत-नित्य-कर्म-रहितत्वात् इति।
तद् अप्य् अ-सत्, सर्वोपनिषत्सु इतिहास-पुराण-योग-शास्त्रेषु च ज्ञानाङ्गत्वेन मुमुक्षोः सर्व-कर्म-सन्न्यास-विधानात्, आश्रम-विकल्प-समुच्चय-विधानाच् च श्रुति-स्मृत्योः।
सिद्धस् तर्हि सर्वाश्रमिणां ज्ञान-कर्मणोः समुच्चयः।
न, मुमुक्षोः सर्व-कर्म-सन्न्यास-विधानात्।
“(पुत्रैषणाया वित्तैषणायाश् च लोकैषणायाश् च) व्युत्थाय अथ भिक्षा-चर्यं चरन्ति” (BrhU.3.5.1) “तस्मात् न्यासम् एषां तपसाम् अतिरिक्तम् आहुः” (MNārU.2.79) “न्यास एवात्यरेचयत्” (MNārU.2.78) इति, “न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैके अमृतत्वम् आनशुः” (MNārU.2.12) इति च। “ब्रह्म-चर्याद् एव प्रव्रजेत्” (JābU.4) इत्याद्याः श्रुतयः।
“त्यज धर्मम् अ-धर्मं च उभे सत्यानृते त्यज। उभे सत्यानृते त्यक्त्वा येन त्यजसि तत् त्यज।” (MBhSant.329.40) “संसारम् एव निःसारं दृष्ट्वा सार-दिदृक्षया। प्रव्रजन्त्य् अ-कृतोद्वाहाः परं वैराग्यम् आश्रिताः” (some Smṛti and NārParU.3.15) इति बृहस्पतिः। “कर्मणा बध्यते जन्तुर् विद्यया च विमुच्यते। तस्मात् कर्म न कुर्वन्ति यतयः पार-दर्शिनः” (MBhSant.241.7) इति शुकानुशासनम्।
इहापि च “सर्व-कर्माणि मनसा संन्यस्य” (BhG.5.13) इत्यादि।
मोक्षस्य च अ-कार्यत्वात् मुमुक्षोः कर्मानर्थक्यम्।
नित्यानि प्रत्यवाय-परिहारार्थम् अनुष्ठेयानि इति चेत्।
न; अ-सन्न्यासि-विषयत्वात् प्रत्यवाय-प्राप्तेः। न हि अग्नि-कार्याद्य्-अकरणात् सन्न्यासिनः प्रत्यवायः कल्पयितुं शक्यः, यथा ब्रह्म-चारिणाम् अ-सन्न्यासिनाम् अपि कर्मिणाम्।
न तावत् नित्यानां कर्मणाम् अ-भावाद् एव भाव-रूपस्य प्रत्यवायस्य उत्पत्तिः कल्पयितुं शक्या (युक्ता च), “कथम् अ-सतः सज् जायेत?” (ChanU.6.2.2) इति अ-सतः सज्-जन्मासम्भव-श्रुतेः।
यदि विहिताकरणात् अ-सम्भाव्यम् अपि प्रत्यवायं ब्रूयात् वेदः, तदा अन्-अर्थकरः वेदः अ-प्रमाणम् इत्युक्तं स्यात्।
विहितस्य करणाकरणयोः दुःखमात्र-फलत्वात्।
तथा च ‘कारकं शास्त्रं, न ज्ञापकम्’ इत्य् अन्-उपपन्नार्थं कल्पितं स्यात्। न चैतद् इष्टम्।
तस्मात् न सन्न्यासिनां कर्माणि। अतो ज्ञान-कर्मणोः समुच्चयानुपपत्तिः।
“ज्यायसी चेत् कर्मणस् ते मता बुद्धिः” (BhG.3.1) इति अर्जुनस्य प्रश्नानुपपत्तेश् च।
यदि हि भगवता द्वितीयाध्याये ज्ञानं कर्म च समुच्चयेन त्वया अनुष्ठेयम् इत्युक्तं स्यात्, ततः अर्जुनस्य प्रश्नः अन्-उपपन्नः “ज्यायसी चेत् कर्मणस् ते मता बुद्धिः” (BhG.3.1) इति।
अर्जुनाय चेत् बुद्धि-कर्मणी त्वया अनुष्ठेय इत्युक्ते, या कर्मणो ज्यायसी बुद्धिः सापि उक्तैव इति “तत् किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव” (BhG.3.1) इति प्रश्नो न कथंचन उपपद्यते।
न च ‘अर्जुनस्यैव ज्यायसी बुद्धिः न अनुष्ठेया इति भगवता उक्तं पूर्वम्’ इति कल्पयितुं युक्तम्, येन “ज्यायसी चेत्” इति प्रश्नः स्यात्।
यदि पुनः एकस्य पुरुषस्य ज्ञान-कर्मणोर् विरोधात् युगपद् अनुष्ठानं न सम्भवतीति भिन्न-पुरुषानुष्ठेयत्वं भगवता पूर्वम् उक्तं स्यात्, ततोऽयं प्रश्न उपपन्नः ‘ज्यायसी चेद्’ इत्यादिः।
अ-विवेकतः प्रश्न-कल्पनायाम् अपि भिन्न-पुरुषानुष्ठेयत्वेन भगवतः प्रतिवचनं नोपपद्यते।
न च अ-ज्ञान-निमित्तं भगवत्-प्रतिवचनं कल्प्यम्।
अस्माच् च भिन्न-पुरुषानुष्ठेयत्वेन ज्ञान-कर्म-निष्ठयोः भगवतः प्रतिवचन-दर्शनात्, ज्ञान-कर्मणोः समुच्चयानुपपत्तिः।
तस्मात् केवलाद् एव ज्ञानात् मोक्ष इत्य् एषोऽर्थो निश्चितो गीतासु सर्वोपनिषत्सु च।
ज्ञान-कर्मणोः “एकं वद निश्चित्य” (BhG.3.2) इति च एक-विषयैव प्रार्थना अन्-उपपन्ना, उभयोः समुच्चय-सम्भवे।
“कुरु कर्मैव तस्मात् त्वम्” (BhG.4.15) इति च ज्ञान-निष्ठासम्भवम् अर्जुनस्य अवधारणेन दर्शयिष्यति॥
arjuna, √vac:
jyāyasī, ced, karman, yuṣmad, matā, buddhi, jana-ardana;
tad, kim, karman, ghora, asmad, ni-√yuj, keśava.

अर्जुनः उवाच। जन-अर्दन, कर्मणः चेद् ज्यायसी बुद्धिः ते (=तव) मता, तद् किं घोरे कर्मणि मां नियोजयसि, केशव॥
Arjuna said: O Kṛṣṇa, if it is Your contention that knowledge is better than action, then why do You compel me into this gruesome action, O Kṛṣṇa?
1. अर्जुनः उवाच
अर्जुन said
fr. अर्जुन m. sg. nom.; √वच् P. perf. 3rd sg. (SG.5.10.3:)
2. जन-अर्दन
(कृष्ण) O One Who is Prayed to by People
fr. जन-अर्दन m. sg. voc.
8. कर्मणः
than action
fr. कर्मन् n. sg. abl. (SG.3.22.c: & SG.2.92:)
3. चेद्
if
fr. चेद् in.
7. ज्यायसी
[is] better
fr. ज्यायसी cpv. a. f. sg. nom. (SG.6.25: & SG.3.9:)
6. बुद्धिः
knowledge
fr. बुद्धि f. sg. nom.
4. ते (=तव)
by You, [it is] Your
fr. त्वम् prn. sg. gen. (SG.7.12:)
5. मता
[is] considered, contention [that]
fr. मता pp. of √मन् a. f. sg. nom. (SG.6.6:)
9. तद्
then
fr. तद् in.
10. किं
why?
fr. किम् interrogative pcl. in. (SG.6.20:)
12. घोरे कर्मणि
into [this] gruesome action
fr. घोर a. n. sg. loc.; कर्मन् n. sg. loc. (SG.3.22.c: & SG.2.92:)
11. मां नियोजयसि
do You compel me
fr. अहम् prn. sg. acc.; नि + √युज् P. cs. ps. pr. 2nd sg. (SG.5.40:)
13. केशव
(कृष्ण) O Destroyer of the Demon केशिन्
fr. केशव m. sg. voc.

ज्यायसी श्रेयसी चद् यदि कर्मणः सकाशात् ते तव मता अभिप्रेता बुद्धिः ज्ञानं, हे जनार्दन
यदि बुद्धि-कर्मणी समुच्चिते इष्टे, तदा ‘एकं श्रेयः-साधनम्’ इति, ‘कर्मणो ज्यायसी बुद्धिः’ इति कर्मणः अतिरिक्त-करणं बुद्धेर् अनुपपन्नम् अर्जुनेन कृतं स्यात्।
न हि ‘तद् एव तस्मात्’ फलतोऽतिरिक्तं स्यात्।
तथा च कर्मणः श्रेयस्करी भगवतोक्ता बुद्धिः, ‘अ-श्रेयस्करं कर्म कुरु’ इति मां प्रतिपादयति, तत् – किं नु कारणम्? इति भगवत उपालम्भम् इव कुर्वन् ‘तत् किं कस्मात् कर्मणि घोरे क्रूरे हिंसा-लक्षणे मां नियोजयसि केशव?’ इति च यद् आह तच् च नोपपद्यते।
अथ च स्मार्तेनैव कर्मणा समुच्चयः सर्वेषां भगवता उक्तः अर्जुनेन च अवधारितश् चेत्, “तत् किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि” इत्यादि कथं युक्तं वचनम्॥
vyāmiśra, iva, vākya, buddhi, √muh, iva, asmad;
tad, eka, √vad, niścitya, yad, śrayas, asmad, √āp.

व्यामिश्रेण इव वाक्येन मे बुद्धिं मोहयसि इव। तद् एकं निश्चित्य वद, येन अहं श्रेयः आप्नुयाम्॥
With apparently contradictory words, You seem to confuse my mind. Please decide on just one and tell me that one by which I may gain complete freedom (śreyas).
1. व्यामिश्रेण इव
with apparently contradictory
fr. व्यामिश्र a. n. sg. inst.; इव in.
2. वाक्येन
word(s)
fr. वाक्य n. sg. inst.
4. मे बुद्धिं
my mind
fr. अहम् prn. sg. gen.; बुद्धि f. sg. acc.
3. मोहयसि इव
You seem to confuse
fr. √मुह् P. cs. ps. pr. 2nd sg. (SG.5.40:); इव in.
8. तद्
that [one]
fr. तद् prn. n. sg. acc.
6. एकं
[just] one
fr. एक num. a. n. sg. acc.
5. निश्चित्य
[please] decide on
fr. निश्चित्य in. pt. of निस् + √चि (SG.2.24: & SG.2.27:)
7. वद
[and] please tell
fr. √वद् 1.P. impv. 2nd sg.
9. येन
by which
fr. यद् prn. n. sg. inst.
10. अहं
I
fr. अहम् prn. sg. nom.
12. श्रेयः
श्रेयस् (complete freedom)
fr. श्रेयस् cpv. n. sg. acc. (SG.6.25: & SG.3.14:)
11. आप्नुयाम्
may gain
fr. √आप् 5.P. pot. 1st sg.

किञ्च –
व्यामिश्रेणेव, यद्यपि विविक्ताभिधायी भगवान्, तथापि मम मन्द-बुद्धेः व्यामिश्रम् इव भगवद्-वाक्यं प्रतिभाति। तेन मम बुद्धिं मोहयसि इव।
मम बुद्धि-व्यामोहापनयाय हि प्रवृत्तः त्वं तु कथं मोहयसि? अतः ब्रवीमि “बुद्धिं मोहयसि इव मे” मम इति।
त्वं तु भिन्न-कर्तृकयोः ज्ञान-कर्मणोः एक-पुरुषानुष्ठानासम्भवं यदि मन्यसे, तत्रैवं सति तत् तयोः एकं बुद्धिं कर्म वा ‘इदम् एव अर्जुनस्य योग्यं बुद्धि-शक्त्यवस्थानुरूपम्’ इति निश्चित्य वद ब्रूहि, येन ज्ञानेन कर्मणा वा अन्यतरेण श्रेयः अहम् आप्नुयां प्राप्नुयाम्।
यदि हि कर्मिष्ठायां गुण-भूतम् अपि ज्ञानं भगवता उक्तं स्यात्, तत् कथं तयोः “एकं वद” इति एक-विषयैव अर्जुनस्य शुश्रूषा स्यात्।
न हि भगवता पूर्वम् उक्तम् ‘अन्यतरद् एव ज्ञान-कर्मणोः वक्ष्यामि, नैव द्वयम्’ इति, येन उभय-प्राप्त्यसम्भवम् आत्मनो मन्यमानः एकम् एव प्रार्थयेत्॥
śrī-bhagavat, √vac:
loka, idam, dvi-vidhā, niṣṭhā, purā, proktā, asmad, an-agha;
jñāna-yoga, sāṅkhya, karma-yoga, yogin.

श्री-भगवान् उवाच। अन्-अघ, अस्मिन् लोके पुरा मया द्वि-विधा निष्ठा प्रोक्ता – ज्ञान-योगेन साङ्ख्यानां कर्म-योगेन योगिनाम्॥
The Lord said: O Arjuna, long ago in this world I taught (in the Upaniṣads) two different lifestyles – one through the means that is knowledge (jñāna-yoga) for those dedicated to knowledge, and the other through the means that is duty (karma-yoga) for yogīs, (those dedicated to duty as a means).
1. श्री-भगवान् उवाच
the Lord said
fr. श्री-भगवत् m. sg. nom.; √वच् P. perf. 3rd sg. (SG.5.10.3:)
2. अन्-अघ
(अर्जुन) O One Without Vice
fr. अनघ m. sg. voc.
4. अस्मिन् लोके
in this world
fr. इदम् prn. m. sg. loc.; लोक m. sg. loc.
3. पुरा
long ago
fr. पुरा in.
5. मया
by me, I
fr. अहम् prn. sg. inst. (SG.7.7:)
7. द्वि-विधा
two different
fr. द्वि-विधा a. f. sg. nom.
8. निष्ठा
lifestyles
fr. निष्ठा f. sg. nom.
6. प्रोक्ता
taught
fr. प्रोक्ता pp. of प्र + √वच् pt. f. sg. nom. (SG.6.6: & SG.2.3.a: & SG.2.80:)
10. ज्ञान-
that is knowledge
9. -योगेन
through the means
fr. ज्ञान-योग m. sg. inst.
11. साङ्ख्यानां
for those dedicated to knowledge
fr. साङ्ख्य m. pl. gen.
13. कर्म-
that is duty
12. -योगेन
through the means
fr. कर्म-योग m. sg. inst.
14. योगिनाम्
for those dedicated to [duty as] a means
fr. योगिन् m. pl. gen.

प्रश्नानुरूपम् एव प्रतिवचनं (श्री-भगवान् उवाच) –
लोके अस्मिन् शास्त्रार्थानुष्ठानाधिकृतानां त्रै-वर्णिकानां द्वि-विधा द्वि-प्रकारा निष्ठा स्थितिः अनुष्ठेय-तात्पर्यं पुरा पूर्वं सर्गादौ प्रजाः सृष्ट्वा तासाम् अभ्युदय-निःश्रेयस-प्राप्ति-साधनं वेदार्थ-सम्प्रदायम् आविष्कुर्वता प्रोक्ता मया सर्वज्ञेन ईश्वरेण हे अनघ अपाप।
तत्र का सा द्वि-विधा निष्ठा? इत्याह – ज्ञान-योगेन ज्ञानम् एव योगः तेन सांख्यानाम् आत्मानात्म-विषय-विवेक-विज्ञानवतां ब्रह्मचर्याश्रमाद् एव कृत-सन्न्यासानां वेदान्त-विज्ञान-सुनिश्चितार्थानां (KaivU.4) परम-हंस-परिव्राजकानां ब्रह्मण्येव अवस्थितानां निष्ठा प्रोक्ता।
कर्म-योगेन कर्मैव योगः कर्म-योगः तेन कर्म-योगेन योगिनां कर्मिणां निष्ठा प्रोक्ता इत्यर्थः।
यदि च एकेन पुरुषेण एकस्मै पुरुषार्थाय ज्ञानं कर्म च समुच्चित्य अनुष्ठेयं भगवता इष्टम् उक्तं वक्ष्यमाणं वा गीतासु वेदेषु चोक्तम्, कथम् इह अर्जुनाय उपसन्नाय प्रियाय विशिष्ट-भिन्न-पुरुष-कर्तृके एव ज्ञान-कर्म-निष्ठे ब्रूयात्?
यदि पुनः ‘अर्जुनः ज्ञानं कर्म च द्वयं श्रुत्वा स्वयम् एवानुष्ठास्यति अन्येषां तु भिन्न-पुरुषानुष्ठेयतां वक्ष्यामि’ इति मतं भगवतः कल्प्येत, तदा राग-द्वेषवान् अप्रमाण-भूतो भगवान् कल्पितः स्यात्। तच् च अयुक्तम्।
तस्मात् कयापि युक्त्या न समुच्चयो ज्ञान-कर्मणोः।
यत् अर्जुनेन उक्तं कर्मणो ज्यायस्त्वं बुद्धेः, तच्च स्थितम्, अनिराकरणात्।
तस्याश्च ज्ञान-निष्ठायाः सन्न्यासिनाम् एवानुष्ठेयत्वम्, भिन्न-पुरुषानुष्ठेयत्व-वचनात्, भगवतः एवम् एव अनुमतम् इति गम्यते॥
na, karman, an-ārambha, naiṣ-karmya, puruṣa, √aś;
na, ca, sannyasana, eva, siddhi, sam-adhi-√gam.

पुरुषः कर्मणाम् अन्-आरम्भात् नैष्कर्म्यं न अश्नुते, [ज्ञान-ज्ञानयोग्य-रहितात्] सन्न्यसनात् एव च सिद्धिं न समधिगच्छति॥
A person does not gain actionlessness, (complete freedom), by not undertaking action, nor does one gain this success, complete freedom, merely by (taking the vow of) renunciation (sannyāsa).
1. पुरुषः
a person
fr. पुरुष m. sg. nom.
5. कर्मणाम्
[of] action
fr. कर्मन् n. pl. gen. (SG.3.22.c: & SG.2.92:)
4. अन्-आरम्भात्
by not undertaking
fr. अनारम्भ m. sg. abl. (SG.7.11.1:)
3. नैष्कर्म्यं
actionlessness [i.e., complete freedom]
fr. नैष्कर्म्य n. sg. acc.
2. न अश्नुते
does not gain
fr. न in.; √अश् 5.Ā. pr. 3rd sg.
8. सन्न्यसनात् एव च
merely by renunciation [i.e., taking the vow of सन्न्यसन]
fr. सन्न्यसन n. sg. abl.; एव in.; च in.
7. सिद्धिं
[this] success [i.e., complete freedom]
fr. सिद्धि f. sg. acc.
6. न समधिगच्छति
nor does one gain
fr. न in.; सम् + अधि + √गम् 1.P. pr. 3rd sg. (SG.5.15.6:)

‘मां च बन्ध-कारणे कर्मण्येव नियोजयसि’ इति विषण्ण-मनसम् अर्जुनम् ‘कर्म न आरभे’ इत्येवं मन्वानम् आलक्ष्य आह भगवान् – “न कर्मणाम् अनारम्भात्” इति।
अथवा – ज्ञान-कर्म-निष्ठयोः परस्पर-विरोधात् एकेन पुरुषेण युगपत् अनुष्ठातुम् अशक्त्यत्वे सति इतरेतरानपेक्षयोर् एव पुरुषार्थ-हेतुत्वे प्राप्ते – कर्म-निष्ठाया ज्ञान-निष्ठा-प्राप्ति-हेतुत्वेन पुरुषार्थ-हेतुत्वम्, न स्वा-तन्त्र्येण; ज्ञान-निष्ठा तु कर्म-निष्ठोपाय-लब्धात्मिका सती स्वा-तन्त्र्येण पुरुषार्थ-हेतुः अन्यानपेक्षा, इत्येतम् अर्थं प्रदर्शयिष्यन् आह भगवान् –

न कर्मणाम् अनारम्भाद् अप्रारम्भात् कर्मणां क्रियाणां यज्ञादीनाम् इह जन्मनि जन्मान्तरे वा अनुष्ठितानाम् उपात्त-दुरित-क्षय-हेतुत्वेन सत्त्व-शुद्धि-कारणानां तत्कारणत्वेन च ज्ञानोत्पत्ति-द्वारेण ज्ञान-निष्ठा-हेतूनाम्, “ज्ञानम् उत्पद्यते पुंसां क्षयात् पापस्य कर्मणः। (यथादर्श-तले प्रख्ये पश्यत्यात्मानम् आत्मनि)” (MBhSant.204.8) इत्यादिस्मरणात्, अनारम्भात् अननुष्ठानात्।
नैष्कर्म्यं निष्कर्म-भावं कर्म-शून्यतां ज्ञान-योगेन निष्ठां निष्क्रियात्म-स्वरूपेणैव अवस्थानम् इति यावत्। पुरुषःअश्नुते न प्राप्नोतीत्यर्थः।
“कर्मणाम् अनारम्भान् नैष्कर्म्यं नाश्नुते” इति वचनात् तद्विपर्ययात् ‘तेषाम् आरम्भात् नैष्कर्म्यम् अश्नुते’ इति गम्यते। कस्मात् पुनः कारणात् कर्मणाम् अनारम्भान् नैष्कर्म्यं नाश्नुते इति?
उच्यते, कर्मारम्भस्यैव नैष्कर्म्योपायत्वात्। न ह्युपायम् अन्तरेण उपेय-प्राप्तिर् अस्ति।
कर्म-योगोपायत्वं च नैष्कर्म्य-लक्षणस्य ज्ञान-योगस्य, श्रुतौ इह च प्रतिपादनात्।
श्रुतौ तावत् प्रकृतस्य आत्म-लोकस्य वेद्यस्य वेदनोपायत्वेन “तम् एतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन” (BrhU.4.4.22) इत्यादिना कर्म-योगस्य ज्ञान-योगोपायत्वं प्रतिपादितम्।
इहापि च –
“सन्न्यासस्तु महा-बाहो दुःखम् आप्तुम् अयोगतः” (BhG.5.6)
“योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वात्म-शुद्धये” (BhG.5.11)
“यज्ञो दानं तपश् चैव पावनानि मनीषिणाम्” (BhG.18.5) इत्यादि प्रतिपादयिष्यति।
ननु च “अभयं सर्व-भूतेभ्यो दत्त्वा नैष्कर्म्यम् आचरेद्” (MBhAsv.46.18) इत्यादौ कर्तव्य-कर्म-सन्न्यासाद् अपि नैष्कर्म्य-प्राप्तिं दर्शयति। लोके च कर्मणाम् अनारम्भान् ‘नैष्कर्म्यम्’ इति प्रसिद्धतरम्। अतश्च नैष्कर्म्यार्थिनः किं कर्मारम्भेण? इति प्राप्तम्। अत आह – न च संन्यसनाद् एव इति। नापि संन्यसनाद् एव केवलात् कर्म-परित्यागमात्राद् एव ज्ञान-रहितात् सिद्धिं नैष्कर्म्य-लक्षणां ज्ञान-योगेन निष्ठां समधिगच्छति न प्राप्नोति॥
na, hi, ka-cid, kṣaṇam, api, jātu, √sthā, a-karma-kṛt;
√kṛ, hi, a-vaśa, karman, sarva, prakṛti-ja, guṇa.

न हि (=यस्मात्) कश्-चिद् क्षणम् अपि जातु अ-कर्म-कृत् तिष्ठति। सर्वः हि (=यस्मात्) अ-वशः प्रकृति-जैः गुणैः कर्म कार्यते॥
Because nobody ever remains, even for a second, without performing action. Because everybody, being helpless, is made to perform action by the modifications of the three constituent principles of the universe (guṇas) born of nature (prakṛti).
1. न हि कश्-चिद्
because nobody
fr. न in.; हि in.; क-चिद् prn. cmpd. m. sg. nom.
4. क्षणम् अपि
even for a second
fr. क्षणम् in.; अपि in.
2. जातु
ever
fr. जातु in.
5. अ-कर्म-कृत्
without performing action
fr. अकर्म-कृत् a. m. sg. nom. (SG.6.24.2:)
3. तिष्ठति
remains
fr. √स्था 1.P. pr. 3rd sg. (SG.5.15.4:)
6. सर्वः हि (=यस्मात्)
because everybody
fr. सर्व prn. a. m. sg. nom. (SG.4.16.2:); हि in.
7. अ-वशः
being helpless
fr. अवश a. m. sg. nom.
10. प्रकृति-जैः
born of प्रकृति (nature)
fr. प्रकृति-ज a. m. pl. inst. (SG.6.24.3:)
9. गुणैः
by the [modifications of the] three गुण-s
fr. गुण m. pl. inst.
8. कर्म कार्यते
is made to perform action
fr. कर्मन् n. sg. acc. (SG.3.22:); √कृ cs. ps. pr. 3rd sg. (SG.5.37.7:)

कस्मात् पुनः कारणात् कर्म-सन्न्यासमात्राद् एव ज्ञान-रहितात् सिद्धिं नैष्कर्म्य-लक्षणां पुरुषो नाधिगच्छति? इति हेत्वाकाङ्क्षायाम् आह –
न हि यस्मात् क्षणम् अपि कालं जातु कदाचित् कश्चित् तिष्ठति अकर्म-कृत् सन्। कस्मात्? कार्यते प्रवर्त्यते हि यस्मात् अवश एव कर्म सर्वः प्राणी प्रकृति-जैः प्रकृतितो जातैः सत्व-रजस्-तमोभिः गुणैः
‘अज्ञ’ इति वाक्यशेषः, यतो वक्ष्यति “गुणैर्यो न विचाल्यते” (BhG.14.23) इति। साङ्ख्यानां पृथक्-करणात् अज्ञानाम् एव हि कर्म-योगः, न ज्ञानिनाम्।
ज्ञानिनां तु गुणैर् अचाल्यमानानां स्वतश् चलनाभावात् कर्म-योगो नोपपद्यते।
तथा च व्याख्यातम् “वेदाविनाशिनम्” (BhG.2.21) इत्यत्र॥
karma-indriya, saṃyamya, yad, √ās, manas, smarat;
indriya-artha, vimūḍha-ātman, mithyā-ācāra, tad, √vac.

यः कर्म-इन्द्रियाणि संयम्य मनसा इन्द्रिय-अर्थान् स्मरन् आस्ते, सः विमूढ-आत्मा मिथ्या-आचारः उच्यते॥
The one who sits, restraining the organs of action, yet contemplating the sense objects with the mind – that one is called one whose mind is deluded and whose conduct is useless. (Such is the predicament of a renunciate not prepared for a contemplative lifestyle.)
1. यः
the one who
fr. यद् prn. m. sg. nom.
4. कर्म-इन्द्रियाणि
the organs of action
fr. कर्म-इन्द्रिय n. pl. acc.
3. संयम्य
restraining
fr. संयम्य in. pt. of सम् + √यम् (SG.6.9: & SG.2.54:)
7. मनसा
with the mind
fr. मनस् n. sg. inst. (SG.3.6:)
6. इन्द्रिय-अर्थान्
the sense objects
fr. इन्द्रिय-अर्थ m. pl. acc.
5. स्मरन्
[yet] contemplating
fr. स्मरत् pr. pt. of √स्मृ a. m. sg. nom. (SG.6.4:) (SG.7.7.1:)
2. आस्ते
sits
fr. √आस् 2.Ā. pr. 3rd sg.
8. सः
that one
fr. तद् prn. m. sg. nom.
11. विमूढ-
is deluded
10. -आत्मा
[one] whose mind
fr. विमूढ-आत्मन् a. m. sg. nom.
13. मिथ्या-
is useless
12. -आचारः
[and] whose conduct
fr. मिथ्या-आचार a. m. sg. nom.
9. उच्यते
is called
fr. √वच् ps. pr. 3rd sg. (SG.5.37.6: & SG.2.3.a:)

यत् तु अनात्म-ज्ञः चोदितं कर्म नारभते इति तद् असद् एवेत्याह –
कर्मेन्द्रियाणि हस्तादीनि संयम्य संहृत्य यः आस्ते तिष्ठति मनसा स्मरन् चिन्तयन् इन्द्रियार्थान् विषयान् विमूढात्मा विमूढान्तःकरणः मिथ्याचारो मृषाचारः पापाचारः सः उच्यते
yad, tu, indriya, manas, niyamya, ā-√rabh, arjuna;
karma-indriya, karma-yoga, a-sakta, tad, vi-√śiṣ.

अर्जुन, यः तु इन्द्रियाणि मनसा नियम्य अ-सक्तः कर्म-इन्द्रियैः कर्म-योगम् आरभते, सः विशिष्यते॥
However, O Arjuna, the one who rules the senses with the mind, is unattached, (not anticipating results), who through the organs of action undertakes action as a yajña, (means for preparing for knowledge) – that one is better (than the deluded of useless conduct).
2. अर्जुन
O अर्जुन
fr. अर्जुन m. sg. voc.
1. यः तु
however the one who
fr. यद् prn. m. sg. nom.; तु in.
4. इन्द्रियाणि
the senses
fr. इन्द्रिय n. pl. acc.
5. मनसा
with the mind
fr. मनस् n. sg. inst. (SG.3.6:)
3. नियम्य
rules
fr. नियम्य in. pt. of नि + √यम् (SG.6.9:)
6. अ-सक्तः
is unattached
fr. असक्त pp. of √सज् a. m. sg. nom. (SG.6.6: & SG.2.81:)
7. कर्म-इन्द्रियैः
through the organs of action
fr. कर्म-इन्द्रिय n. pl. inst.
9. कर्म-योगम्
action as a योग
fr. कर्म-योग m. sg. acc.
8. आरभते
[who] undertakes
fr. आ + √रभ् 1.Ā. pr. 3rd sg.
10. सः
that one
fr. तद् prn.m. sg. nom.
11. विशिष्यते
is better
fr. वि + √शिष् ps. pr. 3rd sg.

यस् तु पुनः कर्मण्यधिकृतः अज्ञः बुद्धि-इन्द्रियाणि मनसा नियम्य आरभते अर्जुन कर्मेन्द्रियैः वाक्-पाण्यादिभिः।
किम् आरभते? इत्याह – कर्म-योगम् असक्तः सन् (फलाभिसंधि-वर्जितः) सः विशिष्यते इतरस्मात् मिथ्याचारात्॥
niyata, √kṛ, karman, yuṣmad, karman, jyāyas, hi, a-karman;
śarīra-yātrā, api, ca, yuṣmad, na, pra-√sidh, a-karman.

त्वं नियतं कर्म कुरु, कर्म हि अ-कर्मणः ज्यायः, अ-कर्मणः च ते शरीर-यात्रा अपि न प्रसिद्ध्येत्॥
You Arjuna, (personally), should do your enjoined duty (rather than do nothing or try to take to a contemplative life of sannyāsa), since duty is superior to inaction and, through inaction, even the maintenance of your body would be impossible.
1. त्वं
you [Arjuna - personally]
fr. त्वम् prn. sg. nom.
3. नियतं कर्म
[your] enjoined duty
fr. नियत pp. of. नि + √यम् n. sg. acc. (SG.6.6:); कर्मन् n. sg. acc.
2. कुरु
should do
fr. √कृ 8.P. impv. 2nd sg. (SG.5.22.1:)
4. कर्म हि
since duty
fr. कर्मन् n. sg. nom. (SG.3.22:); हि in.
6. अ-कर्मणः
to inaction
fr. अकर्मन् n. sg. abl. (SG.7.11.2.a:)
5. ज्यायः
[is] superior
fr. ज्यायस् cpv. a. n. sg. nom. (SG.6.25: & SG.3.14:)
7. अ-कर्मणः च
and through inaction
fr. अकर्मन् n. sg. abl. (SG.7.11.1:); च in.
9. ते शरीर-यात्रा
the maintenance of your body
fr. त्वम् prn. sg. gen.; शरीर-यात्रा f. sg. nom.
8. अपि
even
fr. अपि in.
10. न प्रसिद्ध्येत्
would be impossible
fr. न in.; प्र + √सिध् 4.P. pot. 3rd sg.

यतः एवम् अतः –
नियतं नित्यं शास्त्रोपदिष्टं, यो यस्मिन् कर्मणि अधिकृतः फलाय च अश्रुतं तत् नियतं कर्म, तत् कुरु त्वं हे अर्जुन, यतः कर्म ज्यायः अदिकतरं फलतः, हि यस्मात् अकर्मणः अकरणात् अनारम्भात्।
कथम्? शरीर-यात्रा शरीर-स्थितिः अपि च ते तव न प्रसिध्येत् प्रसिद्धिं न गच्छेत् अकर्मणः अकरणात्। अतः दृष्टः कर्माकर्मणोर् विशेषो लोके॥
yajña-artha, karman, anyatra, loka, idam, karma-bandhana;
tad-artham, karman, kaunteya, mukta-saṅga, sam-ā-√car.

यज्ञ-अर्थात् कर्मणः अन्यत्र अयं लोकः कर्म-बन्धनः। कौन्तेय, मुक्त-सङ्गः तद्-अर्थं कर्म समाचर॥
A person is one whose actions bind, apart from duty/action performed as a yajña (act of worship). O Arjuna, free from attachment (to the results of action), perform action for the sake of that yajña.
4. यज्ञ-अर्थात्
[performed] as a यज्ञ, for the sake of यज्ञ
fr. यज्ञ-अर्थ m. sg. abl.
3. कर्मणः अन्यत्र
apart from duty/action
fr. कर्मन् n. sg. abl. (SG.2.92:); अन्यत्र in. (SG.6.19:)
1. अयं लोकः
a person [is]
fr. इदम् prn. m. sg. nom.; लोक m. sg. nom.
2. कर्म-बन्धनः
one whose actions bind
fr. कर्म-बन्धन a. m. sg. nom.
5. कौन्तेय
(अर्जुन) O Son of कुन्ती
fr. कौन्तेय m. sg. voc.
6. मुक्त-सङ्गः
free from attachment
fr. मुक्त-सङ्ग a. m. sg. nom.
8. तद्-अर्थं
for the sake of that [यज्ञ]
fr. तद्-अर्थम् in. (SG.2.24: & SG.2.43: & SG.2.32:)
7. कर्म समाचर
perform action
fr. कर्मन् n. sg. acc.; सम् + आ + √चर् 1.P. impv. 2nd sg.

यच् च मन्यसे ‘बन्धार्थत्वात् कर्म न कर्तव्यम्’ इति तद् अप्यसत्। कथम्? –
“यज्ञो वै विष्णुः” (TaitSamh.1.7.4) इति श्रुतेः यज्ञः ईश्वरः, तद्-अर्थं यत् क्रियते तत् यज्ञार्थं कर्म। तस्मात् यज्ञार्थात् कर्मणः अन्यत्र अन्येन कर्मणा लोकः अयम् अधिकृतः कर्मकृत् कर्म-बन्धनः कर्म बन्धनं यस्य सोऽयं कर्म-बन्धनः लोकः, न तु यज्ञार्थात्। अतः तद्-अर्थं यज्ञार्थं कर्म कौन्तेय, मुक्त-सङ्गः कर्म-फल-सङ्ग-वर्जितः सन् समाचर निर्वर्तय॥
saha-yajñā, prajā, sṛṣṭvā, purā, √vac, prajā-pati;
idam, pra-√su, etad, yuṣmad, √as, iṣṭa-kāma-dūh.

पुरा प्रजा-पतिः सह-यज्ञाः [सह-यज्ञ-ज्ञान-रूप-वेदाः इत्यर्थः] प्रजाः सृष्ट्वा उवाच – ‘अनेन प्रसविष्यध्वम्, एषः वः इष्ट-काम-धुक् अस्तु’॥
In the beginning, the Lord of the universe manifested the people along with yajña and said (through the Vedas), ‘With this yajña may all of you multiply. Let this yajña be what yields all your desired results.’
1. पुरा
in the beginning
fr. पुरा in.
2. प्रजा-पतिः
the Lord of the universe
fr. प्रजा-पति m. sg. nom.
5. सह-
along with
6. -यज्ञाः
यज्ञ (worship)
fr. सह-यज्ञा a. f. pl. acc. (SG.6.39:)
4. प्रजाः
the people
fr. प्रजा f. pl. acc. (SG.6.24.3:)
3. सृष्ट्वा
manifested
fr. सृष्ट्वा in. pt. of √सृज् (SG.2.81: & SG.2.88:)
7. उवाच
[and] said
fr. √वच् P. perf. 3rd sg. (SG.5.10.3:)
8. अनेन
with this [यज्ञ]
fr. इदम् prn. m. sg. inst.
9. प्रसविष्यध्वम्
may all of you multiply
fr. प्र + √सृ Ā. fut. impv. 2nd sg. (SG.5.33:)
11. एषः
this [यज्ञ]
fr. एतद् prn. m. sg. nom.
13. वः
your
fr. त्वम् prn. pl. gen.
14. इष्ट-काम-
[all] desired results
12. -धुक्
what yields
fr. इष्ट-काम-दुह् f. sg. nom. (SG.6.24: & SG.3.6.m:)
10. अस्तु
let be
fr. √अस् 2.P. impv. 3rd sg. (SG.5.10.3:)

इतश् च अधिकृतेन कर्म कर्तव्यम् –
सह-यज्ञाः यज्ञ-सहिताः प्रजाः त्रयो वर्णाः ताः सृष्ट्वा उत्पाद्य पुरा पूर्वं सर्गादौ उवाच उक्तवान् प्रजा-पतिः प्रजानां स्रष्टा। अनेन यज्ञेन प्रसविष्यध्वं प्रसवः वृद्धिः उत्पत्तिः तं कुरुध्वम्। एष यज्ञः वः युष्माकम् अस्तु भवतु इष्ट-काम-धुक् इष्टान् अभिप्रेतान् कामान् फल-विशेषान् दोग्धीति इष्ट-काम-धुक्॥
deva, √bhū, idam, tad, deva, √bhū, yuṣmad;
paras-para, bhāvayat, śreyas, para, ava-√āp.

देवान् अनेन भावयत, ते देवाः वः भावयन्तु, परस्-परं भावयन्तः परं श्रेयः अवाप्स्यथ॥
Support the deities, (the Lord viewed through all the various aspects of nature), with this yajña. May those deities support all of you. Supporting one another, all of you will attain limitless śreyas (complete freedom), (or heaven if this is your ultimate goal).
2. देवान्
the deities [i.e., the forces of nature viewed as the Lord]
fr. देव m. pl. acc.
3. अनेन
with this [यज्ञ]
fr. इदम् prn. m. sg. inst.
1. भावयत
support
fr. √भू P. cs. impv. 2nd pl. (SG.5.40:)
5. ते देवाः
[may] those deities
fr. तद् prn. m. pl. nom.; देव m. pl. nom.
6. वः
all of you
fr. त्वम् prn. pl. acc.
4. भावयन्तु
[may] support
fr. √भू P. cs. impv. 3rd pl. (SG.5.40:)
8. परस्-परं
one another
fr. पर-स्-पर prn. a. m. sg. acc. (SG.2.24: & SG.2.26:)
7. भावयन्तः
supporting
fr. भावयत् pr. pt. of cs. √भू pt. m. pl. nom. (SG.5.40:)
10. परं श्रेयः
limitless श्रेयस् [i.e., complete freedom]
fr. पर prn. a. n. sg. acc.; श्रेयस् cpv. n. sg. acc. (SG.6.25: & SG.3.14:)
9. अवाप्स्यथ
all of you will attain
fr. अव + √आप् P. fut. 2nd pl.

कथम्? –
देवान् इन्द्रादीन् भावयत वर्धयत अनेन यज्ञेन। ते देवा भावयन्तु आप्याययन्तु वृष्ट्यादिना वः युष्मान्। एवं परस्-परम् अन्योन्यं भावयन्तः श्रेयः परम् मोक्ष-लक्षणं ज्ञान-प्राप्ति-क्रमेण अवाप्स्यथ। स्वर्गं वा परं श्रेयोऽवाप्स्यथ॥
iṣṭa, bhoga, hi, yuṣmad, deva, √dā, yajña-bhāvita;
tad, datta, a-pradāya, idam, yad,√bhuj, stena, eva, tad.

यज्ञ-भाविताः देवाः वः इष्टान् भोगान् हि दास्यन्ते। यः तैः दत्तान् एभ्यः अ-प्रदाय भुङ्क्ते, सः स्तेनः एव॥
Supported through yajña, the deities will give to all of you desired objects indeed. One who consumes the objects given by those deities, (the forces of nature), without offering to these deities is but a thief.
1. यज्ञ-भाविताः
supported through यज्ञ
fr. यज्ञ-भावित a. m. pl. nom.
2. देवाः
the deities
fr. देव m. pl. nom.
4. वः
to all of you
fr. त्वम् prn. pl. dat.
5. इष्टान्
desired
fr. इष्ट pp. of √इष् a. m. pl. acc. (SG.2.88:)
6. भोगान् हि
objects indeed
fr. भोग m. pl. acc.; हि in.
3. दास्यन्ते
will give
fr. √दा Ā. fut. 3rd pl.
8. यः
who
fr. यद् prn. m. sg. nom.
11. तैः
by those [deities, the forces of nature]
fr. तद् prn. m. pl. inst.
10. दत्तान्
[the objects] given
fr. दत्त pp. of √दा a. m. pl. acc. (SG.6.6: irreg.)
13. एभ्यः
to these [deities]
fr. इदम् prn. m. pl. dat.
12. अ-प्रदाय
without offering
fr. अप्रदाय in. pt. of प्र + √दा (SG.6.9:)
9. भुङ्क्ते
consumes
fr. √भुज् 7.Ā. pr. 3rd sg. (SG.2.81:)
7. सः
the one
fr. तद् prn. m. sg. nom.
14. स्तेनः एव
[is] but a thief
fr. स्तेन m. sg. nom.; एव in.

किञ्च –
इष्टान् अभिप्रेतान् भोगान् हि वः युष्मभ्यं देवाः दास्यन्ते वितरिष्यन्ति स्त्री-पशु-पुत्रादीन् यज्ञ-भाविताः यज्ञैः वर्धिताः तोषिताः इत्यर्थः।
तैः देवैः दत्तान् भोगान् अप्रदाय अदत्त्वा, आनृण्यम् अकृत्वा इत्यर्थः, एभ्यः देवेभ्यः, यः भुङ्क्ते स्व-देहेन्द्रियाण्येव तर्पयति स्तेन एव तस्कर एव सः देवादि-स्वापहारी॥
yajña-śiṣṭa-aśin, sat, √muc, sarva-kilbiṣa;
√bhuj, tad, tu, agha, pāpa, yad, √pac, ātma-kāraṇa.

यज्ञ-शिष्ट-अशिनः सन्तः सर्व-किल्बिषैः मुच्यन्ते। ये तु आत्म-कारणात् पचन्ति, ते पापाः अघं भुञ्जते॥
Those who eat the food left after first offering to the Lord are freed from all transgressions; whereas those who cook only for themselves, those sinners, eat sin, (karmic demerit).
3. यज्ञ-शिष्ट-
left after यज्ञ [i.e., first offering to the Lord]
2. -अशिनः
who eat the food
fr. यज्ञ-शिष्ट-अशिन् a. m. pl. nom.
1. सन्तः
being [those]
fr. सत् pr. pt. of √अस् pt. m. pl. nom. (SG.6.4: & SG.5.19.4:)
5. सर्व-किल्बिषैः
from all transgressions
fr. सर्व-किल्बिष n. pl. inst. (SG.7.9.11:)
4. मुच्यन्ते
are freed
fr. √मुच् ps. pr. 3rd pl.
6. ये तु
whereas those who
fr. यद् prn. m. pl. nom.; तु in.
8. आत्म-कारणात्
[only] for themselves
fr. आत्म-कारण n. sg. abl. (SG.4.14:)
7. पचन्ति
cook
fr. √पच् 1.P. pr. 3rd pl.
9. ते पापाः
those sinners
fr. तद् prn. m. pl. nom.; पाप m. pl. nom.
11. अघं
sin [i.e., karmic demerit]
fr. अघ n. sg. acc.
10. भुञ्जते
eat
fr. √भुज् 7.Ā . pr. 3rd pl. (SG.5.3: & SG.5.6.b:)

ये पुनः –
देव-यज्ञादीन् निर्वर्त्य तच्-छिष्टम् अशनम् अमृताख्यम् अशितुं शीलं येषां ते यज्ञ-शिष्टाशिनः सन्तः मुच्यन्ते सर्व-किल्बिषैः सर्व-पापैः चुल्ल्यादि-पञ्च-सूनाकृतैः प्रमाद-कृत-हिंसादि-जनितैश्च अन्यैः।
ये तु आत्म-संभरयः, भुञ्जते ते तु अघं पापं स्वयम् अपि पापाःये पचन्ति पाकं निर्वर्तयन्ति आत्म-कारणात् आत्म-हेतोः॥
anna, √bhū, bhūta, parjanya, anna-sambhava;
yajña, √bhū, parjanya, yajña, karma-samudbhava.

अन्नात् भूतानि भवन्ति। पर्जन्यात् अन्न-सम्भवः। यज्ञात् पर्जन्यः भवति। कर्म-समुद्भवः यज्ञः॥
All creatures are born from food. Food is born from rain. Rain is born from (the cyclic karma results of) ritual (yajña). That yajña is born from karma (action – ritual, prayer, duty, etcetera).
3. अन्नात्
from food
fr. अन्न n. sg. abl.
1. भूतानि
[all] creatures
fr. भूत pp. of √भू n. pl. nom.
2. भवन्ति
are born
fr. √भू 1.P. pr. 3rd pl.
5. पर्जन्यात्
from rain
fr. पर्जन्य m. sg. abl.
4. अन्न-सम्भवः
the birth of food [is], food is born
fr. अन्न-सम्भव m. sg. nom.
8. यज्ञात्
from यज्ञ [i.e., the karmic result of यज्ञ]
fr. यज्ञ m. sg. abl.
6. पर्जन्यः
rain
fr. पर्जन्य m. sg. nom.
7. भवति
is born
fr. √भू 1.P. pr. 3rd sg.
10. कर्म-समुद्भवः
[is] born from कर्मन् (action - ritual, prayer, duty, etc.)
fr. कर्म-समुद्भव a. m. sg. nom.
9. यज्ञः
[that] यज्ञ
fr. यज्ञ m. sg. nom.

इतश् च अधिकृतेन कर्म कर्तव्यम् जगच्-चक्र-प्रवृत्ति-हेतुर् हि कर्म। कथम्? इति उच्यते –
अन्नात् भुक्तात् लोहित-रेतः-परिणतात् प्रत्यक्षं भवन्ति जायन्ते भूतानिपर्जन्यात् वृष्टेः अन्नस्य सम्भवः अन्न-सम्भवःयज्ञात् भवति पर्जन्यः
“अग्नौ प्रास्ताहुतिः सम्यग् आदित्यम् उपतिष्ठते।
आदित्याज् जायते वृष्टिर् वृष्टेर् अन्नं ततः प्रजाः” (ManSmrt.3.76) इति स्मृतेः।
यज्ञः अपूर्वम्। स च यज्ञः कर्म-समुद्भवः ऋत्विग्-यजमानयोश् च व्यापारः कर्म, ततः समुद्भवः यस्य यज्ञस्य अपूर्वस्य स यज्ञः कर्म-समुद्भवः॥
karman, brahma-udbhava, √vid, brahman, a-kṣara-samudbhava;
tasmāt, sarva-gata, brahman, nityam, yajña, prati-sthā.

कर्म ब्रह्म-उद्भवं विद्धि, ब्रह्म (=वेद-शास्त्रम्) अ-क्षर-समुद्भवं [विद्धि]। तस्मात् सर्व-गतं ब्रह्म, नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम्॥
Know that karma is born from the Brahman (the Veda, the scriptures), and the Veda comes from the imperishable Lord. Therefore, (being given by the all-knowing Lord for all humankind), the Veda is all encompassing and is ever established in yajña (ritual and duty).
2. कर्म
कर्मन्
fr. कर्मन् n. sg. acc.
3. ब्रह्म-उद्भवं
is born from ब्रह्मन् (वेद)
fr. ब्रह्म-उद्भव a. n. sg. acc.
1. विद्धि
know [that]
fr. √विद् 2.P. impv. 2nd sg. (SG.5.6.a:)
4. ब्रह्म
[and] the Veda
fr. ब्रह्मन् n. sg. acc.
5. अ-क्षर-समुद्भवं
comes from the imperishable [Lord]
fr. अक्षर-समुद्भव a. n. sg. acc.
6. तस्मात्
therefore
fr. तस्मात् in.
8. सर्व-गतं
[is] all‑encompassing
fr. सर्व-गत a. n. sg. nom.
7. ब्रह्म
the Veda
fr. ब्रह्मन् n. sg. nom.
10. नित्यं
ever
fr. नित्य in.
11. यज्ञे
in यज्ञ
fr. यज्ञ m. sg. loc.
9. प्रतिष्ठितम्
[and] is established
fr. प्रतिष्ठित pp. of प्रति + √स्था pt. n. sg. nom. (SG.6.6: & SG.2.101:)

तच् चैवंविधं कर्म कुतो जातम्? इत्याह –
कर्म ब्रह्मोद्भवं ब्रह्म वेदः सः उद्भवः कारणं प्रकाशको यस्य तत् कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि विजानीहि। ब्रह्म पुनः वेदाख्यम् अक्षर-समुद्भवम् अक्षरं ब्रह्म परमात्मा समुद्भवो यस्य तत् अक्षर-समुद्भवं ब्रह्म वेद इत्यर्थः।
यस्मात् साक्षात् परमात्माख्यात् अक्षरात् पुरुष-निःश्वासवत् समुद्भूतं ब्रह्म तस्मात् सर्वार्थ-प्रकाशकत्वात् सर्वगतम्
सर्व-गतम् अपि सत् नित्यं सदा यज्ञ-विधि-प्रधानत्वात् यज्ञे प्रतिष्ठितम्
evam, pravartita, cakra, na, anu-√vṛt, iha, yad;
agha-āyus, indriya-ārāma, mogham, pārtha, tad, √jīv.

पार्थ, यः एवं प्रवर्तितं चक्रम् इह न अनुवर्तयति, अघ-आयुः इन्द्रिय-आरामः [च], सः मोघं जीवति॥
O Arjuna, the one who does not cause oneself to follow in this life the cosmic wheel thus set in motion, whose life is (thus mostly of) karma demerit, and whose pleasure is through the senses – that one lives in vain.
1. पार्थ
(अर्जुन) O Son of पृथा
fr. पार्थ m. sg. voc.
2. यः
the one who
fr. यद् prn. m. sg. nom.
6. एवं प्रवर्तितं
thus set in motion
fr. एवम् in.; प्रवर्तित pp. of प्र + cs. √वृत् a. n. sg. acc. (SG.6.6:)
5. चक्रम्
the [cosmic] wheel
fr. चक्र n. sg. acc.
4. इह
in this life
fr. इह in.
3. न अनुवर्तयति
does not cause [oneself] to follow
fr. न in.; अनु + √वृत् P. cs. pr. 3rd sg. (SG.5.40:)
8. अघ-
[thus mostly] of karmic demerit
7. -आयुः
whose life is
fr. अघ-आयुस् a. m. sg. nom.
10. इन्द्रिय-
is through the senses
9. -आरामः [च]
[and] whose pleasure
fr. इन्द्रिय-आराम a. m. sg. nom.
11. सः
[then] that one
fr. तद् prn. m. sg. nom.
13. मोघं
in vain
fr. मोघम् in.
12. जीवति
lives
fr. √जीव् 1.P. pr. 3rd sg.

एवम् इत्थम् ईश्वरेण वेद-यज्ञ-पूर्वकं जगच्-चक्रं प्रवर्तितं न अनुवर्तयति इह लोके यः कर्मणि अधिकृतः सन् अघायुः अघं पापम् आयुः जीवनं यस्य सः अघायुः, पाप-जीवनः इति यावत्। इन्द्रियारामः इन्द्रियैः आरामः आरमणम् आक्रीडा विषयेषु यस्य सः इन्द्रियारामः मोघं वृथा, हे पार्थ, स जीवति
तस्मात् अज्ञेन अधिकृतेन कर्तव्यम् एव कर्मेति प्रकरणार्थः।
प्राग् आत्म-ज्ञान-निष्ठा-योग्यता-प्राप्तेः तादर्थ्येन कर्म-योगानुष्ठानम् अधिकृतेन अनात्मज्ञेन कर्तव्यम् एवेत्येतत् “न कर्मणाम् अनारम्भात्” (BhG.3.4) इत्यत आरभ्य “शरीर-यात्रापि च ते न प्रसिध्येद् अकर्मणः” (BhG.3.8) इत्येवम् अन्तेन प्रतिपाद्य, “यज्ञार्थात् कर्मणोऽन्यत्र” (BhG.3.9) इत्यादिना “मोघं पार्थ स जीवति” इत्येवम् अन्तेनापि ग्रन्थेन प्रासङ्गिकम् अधिकृतस्य अनात्म-विदः कर्मानुष्ठाने बहु-कारणम् उक्तम्। (तद् अकरणे च दोष-संकीर्तनं कृतम्)॥
yad, tu, ātma-rati, eva, √as, ātma-tṛpta, ca, mānava;
ātman, eva, ca, santuṣṭa, tad, kārya, na, √vid.

यः तु मानवः आत्म-रतिः एव, आत्म-तृप्तः च, आत्मनि एव च सन्तुष्टः स्यात्, तस्य कार्यं न विद्यते॥
Whereas, the person who would find pleasure within the self alone, be satisfied with the self, and be contented in the self alone – that one has nothing yet to be done.
1. यः तु मानवः
whereas the person who
fr. यद् prn. m. sg. nom.; तु in.; मानव m. sg. nom.
3. आत्म-रतिः एव
[find] pleasure within oneself alone
fr. आत्म-रति m. sg. nom.; एव in.
4. आत्म-तृप्तः च
be satisfied with oneself
fr. आत्म-तृप्त a. m. sg. nom.; च in.
6. आत्मनि एव
in oneself alone
fr. आत्मन् m. sg. loc.; एव in.
5. च सन्तुष्टः
and be contented
fr. च in.; सन्तुष्ट pp. of सम् + √तुष् a. m. sg. nom. (SG.2.88: & SG.2.55:)
2. स्यात्
would
fr. √अस् 2.P. pot. 3rd sg. (SG.5.19.4:)
7. तस्य
[then] that one has
fr. तद् prn. m. sg. gen.
9. कार्यं
[yet] to be done
fr. कार्य pot. ps. pt. of √कृ a. n. sg. nom. (SG.6.8:)
8. न विद्यते
nothing
fr. न in.; √विद् ps. pr. 3rd sg. (SG.7.12.1.a:)

एवं स्थिते किम् एवं प्रवर्तितं चक्रं सर्वेणानुवर्तनीयम्? आहोस्वित् पूर्वोक्त-कर्म-योगानुष्ठानोपाय-प्राप्याम् अनात्म-विदः ज्ञान-योगेनैव निष्ठाम् आत्म-विद्भिः सांख्यैः अनुष्ठेयाम् अप्राप्तेनैव, इत्येवम् अर्थम् अर्जुनस्य प्रश्नम् आशङ्क्य; स्वयम् एव वा शास्त्रार्थस्य विवेक-प्रतिपत्त्यर्थम् ‘एतं वै तम् आत्मानं विदित्वा निवृत्त-मिथ्या-ज्ञानाः सन्तः ब्राह्मणाः मिथ्या-ज्ञानवद्भिः अवश्यं कर्तव्येभ्यः पुत्रैषणादिभ्यो व्युत्थाय अथ भिक्षाचर्यं शरीर-स्थितिमात्र-प्रयुक्तं चरन्ति न तेषाम् आत्म-ज्ञान-निष्ठा-व्यतिरेकेण अन्यत् कार्यम् अस्ति’ (BrhU.3.5.1) इत्येवं श्रुत्यर्थम् इह गीता-शास्त्रे प्रतिपिपादयिषितम् आविष्कुर्वन् आह भगवान् –
यस् तु सांख्यः आत्म-ज्ञान-निष्ठः आत्म-रतिः आत्मनि एव रतिः न विषयेषु यस्य सः आत्म-रतिर् एव स्यात् भवेत्, आत्म-तृप्तश् च आत्मनैव तृप्तः न अन्न-रसादिना सः मानवः मनुष्यः सन्न्यासी। आत्मन्येव च सन्तुष्टः संतोषो हि बाह्यार्थ-लाभे सर्वस्य भवति – तम् अनपेक्ष्य आत्मन्येव सन्तुष्टः सर्वतो वीत-तृष्ण इत्येतत्। यः ईदृशः आत्म-वित् तस्य कार्यं करणीयं न विद्यते नास्ति इत्यर्थः॥
na, eva, tad, kṛta, artha, na, a-kṛta, iha, kaścana;
na, ca, idam, sarva-bhūta, ka-cid, artha-vyapāśraya.

तस्य इह न एव कश्चन अर्थः कृतेन, न [वा अनर्थः] अ-कृतेन। न च अस्य सर्व-भूतेषु कश्-चिद् अर्थ-व्यपाश्रयः॥
For that one in this world, there is, indeed, no goal by doing, nor by not doing. Nor for that one is there any dependence for any-thing toward any being.
1. तस्य
for that [person]
fr. तद् prn. m. sg. gen.
2. इह
in this world
fr. इह in.
3. न एव कश्-चन
there is indeed no
fr. न in.; एव in.; क-चन prn. cmpd. m. sg. nom. (SG.4.20:)
4. अर्थः
goal
fr. अर्थ m. sg. nom.
5. कृतेन
by doing
fr. कृत pp. of √कृ pt. n. sg. inst.
6. न अ-कृतेन [वा]
nor by not doing
fr. न in.; अकृत pp. of √कृ pt. n. sg. inst.
7. न च अस्य
nor for that one
fr. न in.; च in.; इदम् prn. m. sg. gen.
10. सर्व-भूतेषु
towards any being
fr. सर्व-भूत n. pl. loc.
8. कश्-चिद्
[is there] any
fr. क-चिद् prn. cmpd. m. sg. nom. (SG.4.20: & SG.2.27:)
9. अर्थ-व्यपाश्रयः
dependence for [any] thing
fr. अर्थ-व्यपाश्रय m. sg. nom.

किञ् च –
नैव तस्य परमात्म-रतेः कृतेन कर्मणा अर्थः प्रयोजनम् अस्ति।
अस्तु तर्हि अकृतेन अकरणेन प्रत्यवायाख्यः अनर्थः।
न, अकृतेन इह लोके कश्चन कश्चिदपि प्रत्यवाय-प्राप्ति-रूपः आत्म-हानि-लक्षणो वा एव अस्ति। न च अस्य सर्व-भूतेषु ब्रह्मादि-स्थावरान्तेषु भूतेषु कश्चित् अर्थ-व्यपाश्रयः प्रयोजन-निमित्त-क्रिया-साध्यः व्यपाश्रयः व्यपाश्रयणम्।
आलम्बनं कंचिद् भूत-विशेषम् आश्रित्य न साध्यः कश्चिद् अर्थः अस्ति, येन तद्-अर्था क्रिया अनुष्ठेया स्यात्॥
tasmāt, a-sakta, sa-tatam, kārya, karman, sam-ā-√car;
hi, ācarat, karman, para, √āp, pūruṣa.

तस्मात् अ-सक्तः कार्यं कर्म सततं समाचर, अ-सक्तः हि (=यस्मात्) पूरुषः कर्म आचरन् परम् आप्नोति॥
Therefore, unattached, please always perform what is to be done, because the person who is unattached (in attitude, then eventually in knowledge, while) performing action attains the limitless.
1. तस्मात्
therefore
fr. तस्मात् in.
2. अ-सक्तः
unattached
fr. असक्त pp. of √सज् a. m. sg. nom. (SG.6.6: & SG.2.81:)
5. कार्यं कर्म
what is to be done
fr. कार्य pot. ps. pt. of √कृ a. n. sg. acc. (SG.6.8:); कर्मन् n. sg. acc.
4. सततं
always
fr. स-ततम् in.
3. समाचर
you please perform
fr. सम् + आ + √चर् 1.P. impv. 2nd sg.
8. अ-सक्तः
who is unattached
fr. असक्त pp. of √सज् a. m. sg. nom. (SG.6.6: & SG.2.81:)
6. हि (=यस्मात्)
because
fr. हि in.
7. पूरुषः
the person
fr. पुरुष m. sg. nom.
9. कर्म आचरन्
[while] performing action
fr. कर्मन् n. sg. acc.; आचरत् pr. pt. of आ + √चर् pt. m. sg. nom.
11. परम्
the limitless
fr. पर prn. a. n. sg. acc. (SG.4.16.3:)
10. आप्नोति
attains
fr. √आप् 5.P. pr. 3rd sg. (SG.5.3:)

न त्वम् एतस्मिन् सर्वतः सम्प्लुतोदक-स्थानीये (BhG.2.46) सम्यग्दर्शने वर्तसे। यतः एवम् –
तस्मात् असक्तः सङ्ग-वर्जितः सततं सर्वदा कार्यं कर्तव्यं नित्यं कर्म समाचर निर्वर्तय। असक्तो हि यस्मात् सम्-आचरन् ईश्वरार्थं कर्म कुर्वन् परं मोक्षम् आप्नोति पूरुषः सत्त्व-शुद्धि-द्वारेण इत्यर्थः॥
karman, eva, hi, saṃsiddhi, āsthita, janaka-ādi; loka-saṅgraha, eva, api, sampaśyat, kartum, √arh.
कर्मणा [सह] एव हि जनक-आदयः संसिद्धिम् आस्थिताः। लोक-सङ्ग्रहम् एव सम्पश्यन् अपि कर्तुम् अर्हसि॥
Indeed, along with performing their duties, King Janaka and others attained complete freedom. Even considering just the rallying of the people (to the path of dharma, i.e., not leading others astray), you ought to act (approriately).
2. कर्मणा [सह]
[along] with [performing] [their] duties
fr. कर्मन् n. sg. inst. (SG.7.9.9:)
1. एव हि
indeed
fr. एव in.; हि in.
3. जनक-
[King] जनक
4. -आदयः
etcetera, and others
fr. जनक-आदि a. m. pl. nom. (SG.6.39:)
6. संसिद्धिम्
complete freedom
fr. संसिद्धि f. sg. acc. (SG.2.54:)
5. आस्थिताः
attained
fr. आस्थित pp. of आ + √स्था pt. m. pl. nom. (SG.6.6:)
10. लोक-
of the people [to the path of धर्म]
9. -सङ्ग्रहम्
the rallying
fr. लोक-सङ्ग्रह m. sg. acc.
7. एव सम्पश्यन्
even considering
fr. एव in.; सम्पश्यत् pr. pt. of सम् + √दृश् pt. m. sg. nom. (SG.5.15.6:)
8. अपि
just
fr. अपि in.
11. कर्तुम् अर्हसि
you ought to act
fr. कर्तुम् inf. of √कृ in.; √अर्ह् 1.P. pr. 2nd sg. (SG.7.20.1:)

यस्माच् च –
कर्मणैव हि यस्मात् पूर्वे च क्षत्रियाः विद्वांसः संसिद्धिं मोक्षं गन्तुम् आस्थिताः प्रवृत्ताः जनकादयः जनकाश्वपति-प्रभृतयः।
यदि ते प्राप्त-सम्यग्दर्शनाः, ततः लोक-सङ्ग्रहार्थं प्रारब्ध-कर्मत्वात् (-कर्म-बलात्) कर्मणा सहैव अ-संन्यस्यैव कर्म संसिद्धिम् आस्थिता इत्यर्थः। अथ अप्राप्त-सम्यग्दर्शनाः जनकादयः, तदा कर्मणा सत्त्व-शुद्धि-साधन-भूतेन क्रमेण संसिद्धिम् आस्थिता इति व्याख्येयः श्लोकः।
अथ मन्यसे ‘पूर्वैर् अपि जनकादिभिः अपि अ-जानद्भिर् एव कर्तव्यं कर्म कृतम्, तावता नावश्यम् अन्येन कर्तव्यं सम्यग्दर्शनवता कृतार्थेन’ इति।
तथापि प्रारब्ध-कर्मायत्तः त्वं लोक-सङ्ग्रहम् एव अपि लोकस्य उन्मार्ग-प्रवृत्ति-निवारणं लोक-सङ्ग्रहः तम् एवापि प्रयोजनं सम्पश्यन् कर्तुम् अर्हसि
yad, yad, ā-√car, śreṣṭha, tad, tad, eva, itara, jana;
tad, yad, pramāṇa, √kṝ, loka, tad, anu-√vṛt.

यद् यद् श्रेष्ठः आचरति तद् तद् एव इतरः जनः [आचरति]। यद् प्रमाणं सः कुरुते, तद् लोकः अनुवर्तते॥
Whatever an important person does, that alone the other people do. The authority which that one accepts, that the people accept.
1. यद् यद्
whatever
fr. यद् prn. n. sg. nom. (SG.7.6.B.2.e:)
2. श्रेष्ठः
an important person
fr. श्रेष्ठ spv. m. sg. nom. (SG.6.25:)
3. आचरति
follows
fr. आ + √चर् 1.P. pr. 3rd sg.
4. तद् तद् एव
that alone
fr. तद् prn. n. sg. nom. (SG.7.6.B.2.e:); एव in.
5. इतरः जनः
the other people [follow]
fr. इतर prn. a. m. sg. nom. (SG.4.16.1:); जन m. sg. nom.
6. यद् प्रमाणं
which example
fr. यद् prn. n. sg. acc.; प्रमाण n. sg. acc.
7. सः
that one
fr. तद् prn. m. sg. nom.
8. कुरुते
sets
fr. √कृ 8.Ā. pr. 3rd sg. (SG.5.22.1:)
9. तद्
that
fr. तद् prn. n. sg. acc.
10. लोकः
the people
fr. लोक m. sg. nom.
11. अनुवर्तते
follow
fr. अनु + √वृत् 1.Ā. pr. 3rd sg.

लोक-सङ्ग्रहः किमर्थं कर्तव्य (लोक-सङ्ग्रहं कः कर्तुम् अर्हति कथं च) इत्युच्यते –
यद् यत् कर्म आचरति करोति श्रेष्ठः प्रधानः, तत् तद् एव कर्म आचरति इतरः अन्यः जनः तद्-अनुगतः।
किञ्च सः श्रेष्ठः यत् प्रमाणं कुरुते लौकिकं वैदिकं वा लोकः तत् अनुवर्तते तद् एव प्रमाणी-करोति इत्यर्थः॥
na, asmad, pārtha, √as, kartavya, tri, loka, kiñcana;
na, an-avāpta, avāptavya, √vṛt, eva, ca, karman.

पार्थ, मे त्रिषु लोकेषु न किञ्-चन कर्तव्यम् अस्ति, न [किञ्-चन] अवाप्तव्यम् अन्-अवाप्तं, कर्मणि एव च वर्ते॥
O Arjuna, for me (as an individual who has this knowledge) there is nothing in the three worlds (earth, sky, and heaven) that must be done, nothing to be attained that has not been attained; yet I indeed engage in action.
1. पार्थ
(अर्जुन) O Son of पृथा
fr. पार्थ m. sg. voc.
2. मे
for me
fr. अहम् prn. sg. gen.
5. त्रिषु लोकेषु
in the three worlds (earth, sky, and heaven)
fr. त्रि num. a. m. pl. loc. (SG.4.25:); लोक m. pl. loc.
4. न किञ्-चन
nothing
fr. न in.; क-चन prn. n. sg. nom. (SG.4.20: & SG.2.55:)
6. कर्तव्यम्
that must be done
fr. कर्तव्य pot. ps. pt. of √कृ a. n. sg. nom. (SG.6.8:)
3. अस्ति
there is
fr. √अस् 2.P. pr. 3rd sg.
7. न [किञ्-चन]
nothing
fr. न in.
8. अवाप्तव्यम्
to be attained
fr. अवाप्तव्य pot. ps. pt. of अव + √आप् a. n. sg. nom.
9. अन्-अवाप्तं
that has not been attained
fr. अनवाप्त pp. of अव + √आप् a. n. sg. nom.
11. कर्मणि
in action
fr. कर्मन् n. sg. loc.
10. एव च वर्ते
[yet] I indeed engage
fr. एव in.; च in.; √वृत् 1.Ā. pr. 1st sg. (SG.5.5:)

यदि अत्र ते लोक-सङ्ग्रह-कर्तव्यतायां विप्रतिपत्तिः तर्हि मां किं न पश्यसि? –
न मे मम पार्थ अस्ति न विद्यते कर्तव्यं त्रिषु अपि लोकेषु किञ्चन किञ्चिद् अपि। कस्मात्? न अनवाप्तम् अप्राप्तम् अवाप्तव्यं प्रापणीयम्, तथापि वर्ते एव च कर्मणि अहम्॥
yadi, hi, asmad, na, √vṛt, jātu, karman, a-tandrita; asmad, varman, anu-√vṛt, manuṣya, pārtha, sarvaśas.
पार्थ, यदि हि अहम् अ-तन्द्रितः कर्मणि जातु न वर्तेयं, मनुष्याः मम वर्त्म सर्वशः अनुवर्तन्ते॥
O Arjuna, if indeed I (as Kṛṣṇa, as an incarnation of the Lord and as leader of the province of Dvārakā, thus an important person,) were ever to not engage in action unwearied, then the people would follow my path in every way (including into lazy inaction).
1. पार्थ
(अर्जुन) O Son of पृथा
fr. पार्थ m. sg. voc.
2. यदि हि
if indeed
fr. यदि in.; हि in.
3. अहम्
I [as कृष्ण, king of द्वारका]
fr. अहम् prn. sg. nom.
6. अ-तन्द्रितः
unwearied
fr. अ-तन्द्रित pp. of den. √तन्द्रय a. m. sg. nom. (SG.5.43: & SG.6.6:)
5. कर्मणि
in action
fr. कर्मन् n. sg. loc.
4. जातु न वर्तेयं
were ever to not engage
fr. जातु in.; न in.; √वृत् 1.P. pot. 1st sg.
7. मनुष्याः
[then] the people
fr. मनुष्य m. pl. nom.
9. मम वर्त्म
my path
fr. अहम् prn. sg. gen.; वर्त्मन् n. sg. acc.
10. सर्वशः
in every way
fr. सर्वशस् in. (SG.6.19:)
8. अनुवर्तन्ते
[would] follow
fr. अनु + √वृत् 1.Ā. pr. 3rd pl. (SG.7.21.3:)

यदि हि पुनः अहं न वर्तेय जातु कदाचित् कर्मणि अ-तन्द्रितः अन्-अलसः सन् मम श्रेष्ठस्य सतः वर्त्म मार्गम् अनुवर्तन्ते मनुष्याः हे पार्थ, सर्वशः सर्व-प्रकारैः॥
ud-√sad, idam, loka, na, √kṛ, karman, ced, asmad;
saṅkara, ca, kartṛ, √as, upa-√han, idam, praja.

अहं चेद् कर्म न कुर्याम् इमे लोकाः उत्सीदेयुः। सङ्करस्य कर्ता स्याम्, इमाः प्रजाः च उपहन्याम्॥
If I were not to perform action, these people would perish. I would become the author of social confusion, and I would thus destroy these people.
1. अहं चेद्
if I
fr. अहम् prn. sg. nom.; चेद् in.
2. कर्म न कुर्याम्
were not to perform action
fr. कर्मन् n. sg. acc.; न in.; √कृ 8.P. pot. 1st sg.
3. इमे लोकाः
these people
fr. इदम् prn. m. pl. nom.; लोक m. pl. nom.
4. उत्सीदेयुः
would perish
fr. उद् + √सद् 1.P. pot. 3rd pl. (SG.5.15.3: & SG.2.24:)
7. सङ्करस्य
of [social] confusion
fr. सङ्कर m. sg. gen.
6. कर्ता
the author
fr. कर्तृ m. sg. nom. (SG.3.38:)
5. स्याम्
I would become
fr. √अस् 2.P. pot. 1st sg. (SG.5.19.4:)
9. इमाः प्रजाः
these people
fr. इदम् prn. f. pl. acc.; प्रजा f. pl. acc.
8. च उपहन्याम्
and I would [thus] destroy
fr. च in.; उप + √हन् 2.P. pot. 1st sg.

उत्सीदेयुः विनश्येयुः इमे सर्वे लोकाः लोक-स्थिति-निमित्तस्य कर्मणः अभावात् न कुर्यां कर्म चेत् अहम्। किञ्च, सङ्करस्य च कर्ता स्याम्। तेन कारणेन उपहन्याम् इमाः प्रजाः। ‘प्रजानाम् अनुग्रहाय प्रवृत्तः उपहतिम् उपहननं कुर्याम्’ इत्यर्थः। ‘मम ईश्वरस्य अन्-अनुरूपम् आपद्येत’॥
sakta, karman, a-vidvas, yathā, √kṛ, bhārata;
√kṛ, vidvas, tathā, a-sakta, cikīrṣu, loka-saṅgraha.

भारत, कर्मणि सक्ताः अ-विद्वांसः यथा कुर्वन्ति, लोक-सङ्ग्रहं चिकीर्षुः अ-सक्तः विद्वान् तथा कुर्यात्॥
O Arjuna, as (dedicatedly as) the unwise, who are bound (to the results of) action, engage in action, so the wise – unattached, (not requiring/anticipating results), and desirous for rallying the people (to dharma) – would likewise engage in action.
1. भारत
(अर्जुन) O Descendant of Emperor भरत, (Brilliant) Son of India
fr. भारत m. sg. voc.
5. कर्मणि
to [the results of] action
fr. कर्मन् n. sg. loc.
4. सक्ताः
who are bound
fr. सक्त pp. of √सज् a. m. pl. nom. (SG.6.6: & SG.2.81:)
3. अ-विद्वांसः
the unwise
fr. अविद्वस् redup. perf. pt. of √विद् a. m. pl. nom. (SG.5.28: & SG.6.4: & SG.3.19:)
2. यथा
as
fr. यथा in. (SG.6.19:)
6. कुर्वन्ति
engage in action
fr. √कृ 8.P. pr. 3rd pl. (SG.5.22.1: & SG.2.67:)
10. लोक-सङ्ग्रहं
for rallying the people [to धर्म]
fr. लोक-सङ्ग्रह m. sg. acc. (SG.7.8.4:)
9. चिकीर्षुः
[and] desirous
fr. चिकीर्षुः a. m. sg. nom. (SG.5.41:)
8. अ-सक्तः
unattached
fr. असक्त pp. of √सज् a. m. sg. nom. (SG.6.6: & SG.2.81:)
7. विद्वान्
[so] the wise
fr. विद्वस् redup. perf. pt. of √विद् a. m. sg. nom. (SG.5.28: & SG.6.4: & SG.3.19:)
11. तथा कुर्यात्
would likewise engage in action
fr. तथा in. (SG.6.19:); √कृ 8.P. pot. 3rd sg.

यदि पुनः अहम् इव त्वं च कृतार्थ-बुद्धिः, आत्म-वित् अन्यो वा, तस्यापि आत्मनः कर्तव्याभावेऽपि परानुग्रह एव कर्तव्य इत्याह –
सक्ताः कर्मणि ‘अस्य कर्मणः फलं मम भविष्यति’ इति केचित् अ-विद्वांसः यथा कुर्वन्ति भारत, कुर्याद् विद्वान् आत्म-वित् तथा अ-सक्तः सन्।
तद्वत् किम् अर्थं करोति? तत् शृणु – चिकीर्षुः कर्तुम् इच्छुः लोक-सङ्ग्रहम्
na, buddhi-bheda, √jan, a-jña, karma-saṅgin;
√juṣ, sarva-karman, vidvas, yukta, samācarat.

अ-ज्ञानां कर्म-सङ्गिनां बुद्धि-भेदं न जनयेत्, विद्वान् युक्तः सर्व-कर्माणि समाचरन् [तान् अ-विदुषः] जोषयेत्॥
One should not sow dissension in the understanding of the unwise who are bound to (the results of) action. The wise one, who is committed (to dharma) and to performing all duties (appropriate to one’s status), should encourage (the others).
4. अ-ज्ञानां
of the unwise
fr. अ-ज्ञ a. m. pl. gen. (SG.6.24.1:)
5. कर्म-सङ्गिनां
who are bound to [the results of] action
fr. कर्म-सङ्गिन् a. m. pl. gen.
3. बुद्धि-
in the understanding
2. -भेदं
dissension
fr. बुद्धि-भेद m. sg. acc.
1. न जनयेत्
one should not sow
fr. न in.; √जन् P. cs. pot. 3rd sg. (SG.5.40:)
6. विद्वान्
the wise one
fr. विद्वस् redup. perf. pt. of √विद् a. m. sg. nom. (SG.5.28: & SG.6.4: & SG.3.19:)
7. युक्तः
who is committed [to धर्म]
fr. युक्त pp. of √युज् a. m. sg. nom. (SG.2.81:)
9. सर्व-कर्माणि
all duties
fr. सर्व-कर्मन् n. pl. acc.
8. समाचरन्
[and] [himself or herself] performing
fr. समाचरत् pr. pt. of सम् + आ + √चर् pt. m. sg. nom.
10. जोषयेत्
should encourage [the others]
fr. √जुष् P. cs. pot. 3rd sg. (SG.5.40:)

एवं लोक-सङ्ग्रहं चिकीर्षोः मम आत्म-विदः न कर्तव्यम् अस्ति अन्यस्य वा लोक-सङ्ग्रहं मुक्त्वा। ततः तस्य आत्म-विदः इदम् उपदिश्यते –
बुद्धेर् भेदः बुद्धि-भेदः ‘मया इदं कर्तव्यं भोक्तव्यं चास्य कर्मणः फलम्’ इति निश्चय-रूपाया बुद्धेः भेदनं चालनं बुद्धि-भेदः तं बुद्धि-भेदं न जनयेत् न उत्पादयेत् अ-ज्ञानाम् अ-विवेकिनां कर्म-सङ्गिनां कर्मणि आसक्तानाम् आसङ्गवताम्।
किं तु कुर्यात्? जोषयेत् कारयेत् सर्व-कर्माणि विद्वान् स्वयं तद् एव अ-विदुषां कर्म युक्तः अभियुक्तः समाचरन्
prakṛti, kriyamāṇa, guṇa, karman, sarvaśas;
aham-kāra-vimūḍha-ātman, kartṛ, asmad, iti, √man.

प्रकृतेः गुणैः कर्माणि सर्वशः क्रियमाणानि। अहङ्कार-विमूढ-आत्मा ‘अहं कर्ता’ इति मन्यते॥
Actions are in all ways done by the constituent principles (guṇas, i.e., products) of nature (prakṛti). But one whose mind is confused – (in many and various ways) by a notion about ‘I’ – thinks ‘I am the doer.’
5. प्रकृतेः
of प्रकृति (nature)
fr. प्रकृति f. sg. gen.
4. गुणैः
by the गुण-s (constituent principles)
fr. गुण m. pl. inst.
1. कर्माणि
actions
fr. कर्मन् n. pl. nom.
3. सर्वशः
in all ways
fr. सर्वशस् in. (SG.6.19:)
2. क्रियमाणानि
are done
fr. क्रियमाण pr. ps. pt. of √कृ n. pl. nom. (SG.6.5: & SG.5.37.3:)
7. अहङ्-कार-
by a notion about “I”
6. -विमूढ-आत्मा
[but] one whose mind is confused
fr. अहम्-कार-विमूढ-आत्मन् a. m. sg. nom. (SG.2.55: & SG.3.22:)
9. अहं कर्ता इति
“I am the doer”
fr. अहम् prn. sg. nom.; कर्तृ m. sg. nom.; इति in.
8. मन्यते
thinks
fr. √मन् 4.Ā. pr. 3rd sg.

अविद्वान् अज्ञः कथं कर्मसु सज्जते? इत्याह –
प्रकृतेः प्रकृतिः प्रधानं सत्त्व-रजस्-तमसां गुणानां साम्यावस्था तस्याः प्रकृतेः गुणैः विकारैः कार्य-करण-रूपैः क्रियमाणानि कर्माणि लौकिकानि शास्त्रीयाणि च सर्वशः सर्व-प्रकारैः। अहङ्कार-विमूढात्मा कार्य-करण-सङ्घाते आत्म-प्रत्ययः अहङ्कारः, तेन विविधं नाना-विधं मूढः आत्मा अन्तःकरणं यस्य सः अयं, कार्य-करण-धर्मा कार्य-करणाभिमानी – अ-विद्यया कर्माणि आत्मनि मन्यमानः तत्-तत्-कर्मणाम् ‘अहं कर्ता’ इति मन्यते
tattva-vid, tu, mahā-bāhu, guṇa-karma-vibhāga;
guṇa, guṇa, √vṛt, iti, matvā, na,√sañj.

महा-बाहो, गुण-कर्म-विभागयोः तत्त्व-विद् तु ‘गुणाः गुणेषु वर्त्तन्ते’ इति मत्वा न सज्जते॥
Whereas, O Arjuna, the one who knows the truth of the distinction of the guṇas (from ‘I’) and of their actions (from ‘I’), thinking, ‘the guṇas (as the body and mind) engage amongst the guṇas (as the objects: physical and mental),’ that one is not bound.
2. महा-बाहो
(अर्जुन) O Mighty Armed One
fr. महा-बाहु m. sg. voc.
5. गुण-कर्म-
of the गुण-s [from “I”] and of [their] actions [from “I”]
4. -विभागयोः
of the distinction
fr. गुण-कर्म-विभाग m. du. gen.
3. तत्त्व-विद्
the one who knows the truth
fr. तत्त्व-विद् m. sg. nom. (SG.6.24: & SG.3.6:)
1. तु
whereas
fr. तु in.
7. गुणाः
the गुण-s [i.e., the body and mind]
fr. गुण m. pl. nom.
9. गुणेषु
amongst the गुण-s [i.e., the objects - physical and mental]
fr. गुण m. pl. loc.
8. वर्त्तन्ते
engage
fr. √वृत् 1.Ā. pr.3rd pl.
6. इति मत्वा
thinking [that]
fr. इति in. (SG.6.20:); मत्वा in. pt. of √मन् (SG.6.9: & SG.6.6:)
10. न सज्जते
[that one] is not bound
fr. न in.; √सञ्ज् ps. pr. 3rd sg. (assimilation [back?] from Prākṛta)

यः पुनर् विद्वान् –
तत्त्व-वित् तु महा-बाहो। कस्य तत्त्व-वित्? गुण-कर्म-विभागयोः गुण-विभागस्य कर्म-विभागस्य च तत्त्व-विद् इत्यर्थः। गुणाः करणात्मकाः गुणेषु विषयात्मकेषु वर्तन्ते न आत्मा इति मत्वा न सज्जते सक्तिं न करोति॥
prakṛti, guṇa-sammūḍha, √sañj, guṇa-karman;
tad, a-kṛtsna-vid, manda, kṛtsna-vid, na, vi-√cal.

प्रकृतेः गुण-सम्मूढाः गुण-कर्मसु सज्जन्ते। तान् अ-कृत्स्न-विदः मन्दान् कृत्स्न-विद् न विचालयेत्॥
Those who confuse themselves with the guṇas of nature are bound in the guṇas and their actions (or the actions of the guṇas). Lacking this discernment and of incomplete knowledge, they are the ones that one who has complete knowledge should not disturb.
2. प्रकृतेः
of nature
fr. प्रकृति f. sg. gen.
1. गुण-सम्मूढाः
those who confuse [themselves] with the गुण-s
fr. गुण-सम्मूढ a. m. pl. nom.
4. गुण-कर्मसु
in the गुण-s and [their] actions
fr. गुण-कर्मन् n. pl. loc. (SG.5.28:)
3. सज्जन्ते
are bound
fr. √सञ्ज् ps. pr. 3rd pl. (assimilation [back?] from Prākṛta)
7. तान्
they [are the ones that]
fr. तद् prn. m. pl. acc.
6. अ-कृत्स्न-विदः
[and] of incomplete knowledge
fr. अकृत्स्न-विद् a.m. pl. acc. (SG.6.24: & SG.3.6:)
5. मन्दान्
lacking [this] discernment
fr. मन्द a. m. pl. acc.
8. कृत्स्न-विद्
one who has complete knowledge
fr. कृत्स्न-विद् a.m. sg. nom.
9. न विचालयेत्
should not disturb
fr. न in.; वि + √चल् P. cs. pot. 3rd sg. (SG.5.40:)

ये पुनः –
प्रकृतेः गुणैः समयक् मूढाः संमोहिताः सन्तः सज्जन्ते गुणानां कर्मसु गुण-कर्मसु ‘वयं कर्म कुर्मः फलाय’ इति। तान् कर्म-सङ्गिनः अ-कृत्स्न-विदः कर्म-फलमात्र-दर्शिनः मन्दान् मन्द-प्रज्ञान् कृत्स्न-विद् आत्म-वित् स्वयं न विचालयेत्। बुद्धि-भेद-करणम् एव चालनं, तद् न कुर्याद् इत्यर्थः॥
asmad, sarva, karman, sannyasya, adhi-ātma-cetas;
nis-āśīs, nis-mama, bhūtvā, √yudh, vigata-jvara.

अधि-आत्म-चेतसा सर्वाणि कर्माणि मयि सन्न्यस्य निर्-आशीः निर्-ममः भूत्वा विगत-ज्वरः युध्यस्व॥
With a mind centered on oneself (in relation to the Lord, to reality), offering all action in Me, (the Lord – as prakṛti, nature, the cosmic order, the wielder of this order), being free from anticipations, free from the judgment ‘this is mine,’ and without anguish, O Arjuna, fight.
2. अधि-आत्म-
centered on oneself [as the Lord]
1. -चेतसा
with a mind
fr. अध्यात्म-चेतस् n. sg. inst. (SG.3.6:)
4. सर्वाणि कर्माणि
all action
fr. सर्व prn. a. n. pl. acc. (SG.4.16.2:); कर्मन् n. pl. acc.
5. मयि
in Me [the Lord—as प्रकृति/nature, the cosmic order]
fr. अहम् prn. sg. loc.
3. सन्न्यस्य
renouncing
fr. सन्न्यस्य in. pt. of सम् + नि + √अस् (SG.6.9: & SG.2.55:)
7. निर्-आशीः
free from anticipations
fr. निस्-आशिस् a. m. sg. nom. (SG.2.24: & SG.2.29: & SG.6.36: & SG.3.6.l:)
8. निर्-ममः
[and] free from [the judgment] “this is mine”
fr. निस्-मम a. m. sg. nom. (SG.2.29: & SG.3.9:)
6. भूत्वा
being
fr. भूत्वा in. pt. of √भू (SG.6.9:)
9. विगत-
[and] without
10. -ज्वरः
anguish
fr. विगत-ज्वर a. m. sg. nom.
11. युध्यस्व
[O अर्जुन,] fight
fr. √युध् 4.Ā. impv. 2nd sg.

कथं पुनः कर्मण्य् अधिकृतेन अज्ञेन मुमुक्षुणा कर्म कर्तव्यम्? इति उच्यते –
मयि वासु-देवे परमेश्वरे सर्व-ज्ञे सर्वात्मनि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्य निक्षिप्य अध्यात्म-चेतसा विवेक-बुद्ध्या ‘अहं कर्ता ईश्वराय भृत्यवत् करोमि’ इत्य् अनया बुद्ध्या। किञ्च, निराशीः त्यक्ताशीः निर्ममः मम-भावश् च निर्गतः यस्य तव स त्वं निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगत-ज्वरः विगत-संतापः विगत-शोकः सन्न् इत्यर्थः॥
yad, asmad, mata, idam, nityam, anu-√sthā, mānava;
śrad-dhāvat, an-asūyat, √muc, tad, api, karman.

ये मानवाः श्रद्धावन्तः अन्-असूयन्तः मे इदं मतं नित्यम् अनुतिष्ठन्ति, ते अपि कर्मभिः मुच्यन्ते॥
Those people who have trust (in My teaching), who are not cynical and who constantly follow this, My teaching – they also, (whether karma-yogīs or sannyāsīs (who pursue this teaching while engaged in duties or as renunciates),) are freed from (the bond that is) karma.
1. ये मानवाः
those people who
fr. यद् prn. m. pl. nom.; मानव m. pl. nom.
2. श्रद्धावन्तः
have trust [in My teaching]
fr. श्रद्धावत् a. m. pl. nom. (SG.3.13:)
3. अन्-असूयन्तः
who are not cynical
fr. अनसूयत् pr. pt. of den. √असूय a. m. pl. nom. (SG.5.43: & SG.3.12:)
6. मे इदं
this My
fr. अहम् prn. sg. gen.; इदम् prn. n. sg. acc.
7. मतं
teaching
fr. मत pp. of √मन् n. sg. acc. (SG.6.6:)
5. नित्य
constantly
fr. नित्य in.
4. अनुतिष्ठन्ति
[and] [who] follow
fr. अनु + √स्था 1.P. pr. 3rd pl. (SG.5.15.4:)
8. ते अपि
they also
fr. तद् prn. m. pl. nom.; अपि in.
10. कर्मभिः
from [the bond that is] कर्मन्
fr. कर्मन् n. pl. inst. (SG.3.22:)
9. मुच्यन्ते
are freed
fr. √मुच् ps. pr. 3rd pl.

यद् एतन् मम मतं ‘कर्म कर्तव्यम्’ इति स-प्रमाणम् उक्तं तत् तथा –
ये मे मदीयम् इदं मतं नित्यम् अनुतिष्ठन्ति अनुवर्तन्ते मानवाः मनुष्याः श्रद्धावन्तः श्रद्दधानाः अनसूयन्तः असूयां च मयि परम-गुरौ वासु-देवे अकुर्वन्तः, मुच्यन्ते तेऽपि एवं भूताः कर्मभिः धर्माधर्माख्यैः॥
yad, tu, etad, abhyasūyat, na, anu-√sthā, asmad, mata;
sarva-jñāna-vimūḍha, tad, √vid, naṣṭa, a-cetas.

ये तु अभ्यसूयन्तः, मे एतद् मतं न अनुतिष्ठन्ति, तान् सर्व-ज्ञान-विमूढान् अ-चेतसः [च] नष्टान् विद्धि॥
Whereas, those who are cynical, who do not follow this, My teaching, know them – who are thus variously confused in all other areas of knowledge (because they do not know who the ‘I’ is) and lacking discernment – as lost.
1. ये तु
whereas those who
fr. यद् prn. m. pl. nom.; तु in.
2. अभ्यसूयन्तः
[are] cynical
fr. अभ्यसूयत् pr. pt. of अभि + den. √असूय a. m. pl. nom. (SG.5.43: & SG.3.12:)
4. मे एतद् मतं
this My teaching
fr. अहम् prn. sg. gen.; एतद् prn. n. sg. acc.; मत n. sg. acc.
3. न अनुतिष्ठन्ति
[who] do not follow
fr. न in.; अनु + √स्था 1.P. pr. 3rd pl. (SG.5.15.4:)
6. तान्
them
fr. तद् prn. m. pl. acc.
8. सर्व-ज्ञान-
in all [other areas of] knowledge
7. -विमूढान्
who are [thus] variously confused
fr. सर्व-ज्ञान-विमूढ a. m. pl. acc.
9. अ-चेतसः [च]
[and] lacking discernment
fr. अचेतस् a. m. pl. acc. (SG.3.6:)
10. नष्टान्
[as] lost
fr. नष्ट pp. of √नश् a. m. pl. acc. (SG.2.85:)
5. विद्धि
know
fr. √विद् 2.P. impv. 2nd sg. (SG.5.6.a:) (SG.7.8.A.1:)

ये तु तद्-विपरीताः एतत् मम मतम् अभ्यसूयन्तः निन्दन्तः न अनुतिष्ठन्ति नानुवर्तन्ते मे मतम्, सर्वेषु ज्ञानेषु विविधं मूढाः ते। सर्व-ज्ञान-विमूढान् तान् विद्धि नष्टान् नाशं गतान् अचेतसः अविवेकिनः॥
sa-dṛśam, √ceṣṭ, svā, prakṛti, jñānavat, api;
prakṛti, √yā, bhūta, nigraha, kim, √kṛ.

ज्ञानवान् अपि स्वस्याः प्रकृतेः स-दृशं चेष्टते। भूतानि प्रकृतिं यान्ति – निग्रहः किं करिष्यति॥
Even a wise person acts in keeping with his or her own nature. Creatures go (with their own) nature. What will (external behavioral) restraint accomplish?
1. ज्ञानवान् अपि
even a wise person
fr. ज्ञानवत् a. m. sg. nom. (SG.3.13.a:); अपि in.
4. स्वस्याः
with his [or her] own
fr. स्वा prn. a. f. sg. abl. (SG.4.15: & SG.4.16.3:)
5. प्रकृतेः
nature
fr. प्रकृति f. sg. abl.
3. स-दृशं
in keeping
fr. सदृशम् in. (SG.4.17.2: & SG.7.8.8:)
2. चेष्टते
acts
fr. √चेष्ट् 1.Ā. pr. 3rd sg.
6. भूतानि
creatures
fr. भूत pp. of √भू n. pl. nom.
7. प्रकृतिं यान्ति
go [with their own] nature
fr. प्रकृति f. sg. acc.; √या 2.P. pr. 3rd pl. (SG.7.8.2:)
9. निग्रहः
restraint
fr. निग्रह m. sg. nom.
8. किं
what?
fr. किम् prn. n. sg. acc.
10. करिष्यति
will accomplish
fr. √कृ P. fut. 3rd sg.

कस्मात् पुनः कारणात् त्वदीयं मतं नानुतिष्ठन्ति, पर-धर्मान् अनुतिष्ठन्ति, स्व-धर्मं च नानुवर्तन्ते, त्वत्-प्रतिकूलाः कथं न बिभ्यति त्वच्-छासनातिक्रम-दोषात्? तत्राह –
स-दृशम् अनुरूपं चेष्टते (चेष्टां करोति), कस्य? स्वस्याः स्वकीयायाः प्रकृतेः। प्रकृतिर् नाम पूर्व-कृत-धर्माधर्मादि-संस्कारः वर्तमान-जन्मादौ अभिव्यक्तः, सा प्रकृतिः। तस्याः स-दृशम् एव सर्वो जन्तुः ज्ञानवान् अपि चेष्टते, किं पुनर् मूर्खः।
तस्मात् प्रकृतिं यान्ति अनुगच्छन्ति भूतानि (प्राणिनः)। निग्रहः निषेध-रूपः किं करिष्यति मम वा अन्यस्य वा॥
indriya, indriya, artha, rāga-dveṣa, vyavasthita;
tad na vaśa, ā-√gam, tad, hi, idam, paripanthin.

इन्द्रियस्य इन्द्रियस्य अर्थे राग-द्वेषौ व्यवस्थितौ, तयोः वशं न आगच्छेत्, तौ हि (=यस्मात्) अस्य परिपन्थिनौ॥
Attraction and repulsion (rāga and dveṣa) are (naturally) there toward the object of each of the senses. One should not come under their control, because those two are one’s enemies, (not the object, nor the resulting, natural behavior).
5. इन्द्रियस्य इन्द्रियस्य
of each of the senses
fr. इन्द्रिय n. sg. gen. (SG.7.6.B.2.e:)
4. अर्थे
towards the object
fr. अर्थ m. sg. loc.
1. राग-
attraction
2. -द्वेषौ
and repulsion
fr. राग-द्वेष m. du. nom. (SG.6.40:)
3. व्यवस्थितौ
are [naturally] there
fr. व्यवस्थित pp. of वि + अव + √स्था pt. m. du. nom. (SG.6.6:)
7. तयोः वशं
[under] their control
fr. तद् prn. m. du. gen.; वश m. sg. acc.
6. न आगच्छेत्
one should not come
fr. न in.; आ + √गम् 1.P. pot. 3rd sg. (SG.5.15.6:)
8. तौ हि (=यस्मात्)
because those [two]
fr. तद् prn. m. du. nom.; हि in.
9. अस्य परिपन्थिनौ
[are] one’s enemies
fr. इदम् prn. m. sg. gen.; परिपन्थिन् a. m. du. nom. (SG.3.21:)

यदि सर्वो जन्तुः आत्मनः प्रकृति-सदृशम् एव चेष्टते, न च प्रकृति-शून्यः कश्चिद् अस्ति, ततः पुरुष-कारस्य विषयानुपपत्तेः शास्त्रानर्थक्य-प्राप्तौ इदम् उच्यते –
इन्द्रियस्येन्द्रियस्य अर्थे सर्वेन्द्रियाणाम् अर्थे शब्दादि-विषये इष्टे रागः अन्-इष्टे द्वेषः इत्येवं प्रतीन्द्रियार्थे राग-द्वेषौ [व्यवस्थितौ] अवश्यं-भाविनौ।
तत्र अयं पुरुष-कारस्य शास्त्रार्थस्य च विषय उच्यते – शास्त्रार्थे प्रवृत्तः पूर्वम् एव राग-द्वेषयोर् वशं नागच्छेत्।
या हि पुरुषस्य प्रकृतिः सा राग-द्वेष-पुरःसरैव स्व-कार्ये पुरुषं प्रवर्तयति। तदा स्व-धर्म-परित्यागः पर-धर्मानुष्ठानं च भवति।
यदा पुनः राग-द्वेषौ तत्-प्रतिपक्षेण नियमयति तदा शास्त्र-दृष्टिर् एव पुरुषः भवति, न प्रकृति-वशः। तस्मात् तयोः राग-द्वेषयोः वशं न आगच्छेत्। यतः तौ हि अस्य पुरुषस्य परिपन्थिनौ श्रेयो-मार्गस्य विघ्न-कर्तारौ तस्करौ इव पथीत्यर्थः॥
śreyas, sva-dharma, vi-guṇa, para-dharma, su-anuṣṭhita;
sva-dharma, nidhana, śreyas, para-dharma, bhaya-āvaha.

सु-अनुष्ठितात् पर-धर्मात् स्व-धर्मः वि-गुणः [अपि] श्रेयान्। स्व-धर्मे निधनं श्रेयः, [यस्मात्] पर-धर्मः भय-आवहः॥
One’s own duty, (though sometimes) lacking virtue, is better than a different duty, (even though) well performed (or more enjoyable). Death in one’s own duty is better; as a different duty brings fear (in the forms of conflict, regret, and retribution).
6. सु-
[even though] well [or more enjoyably]
7. -अनुष्ठितात्
performed
fr. स्वनुष्ठित pp. of अनु + √स्था a. m. sg. abl. (SG.6.6:) (SG.6.36:)
5. पर-धर्मात्
than a different duty
fr. पर-धर्म m. sg. abl.
1. स्व-धर्मः
one’s own duty
fr. स्व-धर्म m. sg. nom.
2. वि-
[though] [sometimes] lacking
3. -गुणः [अपि]
virtue
fr. विगुण a. m. sg. nom. (SG.6.36:)
4. श्रेयान्
[is] better
fr. श्रेयस् cpv. a. m. sg. nom. (SG.6.25: & SG.3.14:)
9. स्व-धर्मे
in one’s own duty
fr. स्व-धर्म m. sg. loc.
8. निधनं
death
fr. निधन n. sg. nom.
10. श्रेयः
[is] better
fr. श्रेयस् cpv. a. sg. nom. (SG.6.25: & SG.3.14:)
13. भय-
fear
12. -आवहः
brings
fr. भय-आवह a. m. sg. nom.
11. पर-धर्मः
[as] a different duty
fr. पर-धर्म m. sg. nom.

तत्र राग-द्वेष-प्रयुक्तो मन्यते शास्त्रार्थम् अप्यन्यथा ‘पर-धर्मोऽपि धर्मत्वात् अनुष्ठेय एव’ इति, तद् असत् –
श्रेयान् प्रशस्यतरः स्वो धर्मः स्व-धर्मः वि-गुणः अपि विगत-गुणोऽपि अनुष्ठीयमानः पर-धर्मात् स्वनुष्ठितात् साद्गुण्येन सम्पादिताद् अपि।
स्व-धर्मे स्थितस्य निधनं मरणम् अपि श्रेयः पर-धर्मे स्थितस्य जीवितात्। कस्मात्? पर-धर्मः भयावहः नरकादि-लक्षणं भयम् आवहति यतः॥
arjuna, √vac:
atha, kim, prayukta, idam, pāpa, √car, pūruṣa;
an-icchat, api, vārṣṇeya, bala, iva, niyojita.

अर्जुनः उवाच। वार्ष्णेय, अथ केन प्रयुक्तः अयं पूरुषः अन्-इच्छन् अपि पापं चरति, बलात् इव नियोजितः॥
Arjuna said: O Kṛṣṇa, now what compels a person – even though not choosing – to commit prohibited acts, as if pushed by force?
1. अर्जुनः उवाच
अर्जुन said
fr. अर्जुन m. sg. nom.; √वच् P. perf. 3rd sg. (SG.5.10.3:)
2. वार्ष्णेय
(कृष्ण) O One From the वृष्णि Clan
fr. वार्ष्णेय m. sg. voc.
3. अथ
now
fr. अथ in. (SG.6.19:)
4. केन प्रयुक्तः
compelled by what?
fr. किम् prn. m. sg. inst.; प्रयुक्त pp. of प्र + √युज् pt. m. sg. nom. (SG.2.81:)
5. अयं पूरुषः
a person
fr. इदम् prn. sg. nom.; पुरुष m. sg. nom.
7. अन्-इच्छन्
not choosing
fr. अनिच्छत् pr. pt. of √इष् pt. a. sg. nom. (SG.5.17.3:)
6. अपि
even though
fr. अपि in.
9. पापं
prohibited acts
fr. पाप n. sg. acc.
8. चरति
does commit
fr. √चर् 1.P. pr. 3rd sg.
11. बलात्
by force
fr. बलात् in.
10. इव नियोजितः
as if pushed
fr. इव in.; नियोजित pp. of नि + cs. √युज् pt. m. sg. nom. (SG.6.6:)

यद्यपि अनर्थ-मूलम् “ध्यायतो विषयान् पुंसः” (BhG.2.62) “राग-द्वेषौ ह्यस्य परिपन्थिनौ” (BhG.3.34) इति च उक्तम्, विक्षिप्तम् अनवधारितं च तद् उक्तम्। तत् संक्षिप्तं निश्चितं च ‘इदम् एव’ इति ज्ञातुम् इच्छन् अर्जुनः उवाच ‘ज्ञाते हि तस्मिन् तद्-उच्छेदाय यत्नं कुर्याम्’ इति –
अथ केन हेतु-भूतेन प्रयुक्तः सन् राज्ञा इव भृत्यः अयं पापं कर्म चरति आचरति पूरुषः (पुरुषः) स्वयम् अनिच्छन् अपि हे वार्ष्णेय वृष्णि-कुल-प्रसूत, बलात् इव नियोजितः राज्ञा इव इत्युक्तो दृष्टान्तः॥
śrī-bhagavat, √vac:
kāma, etad, krodha, etad, rajas-guṇa-samudbhava;
mahā-aśana, mahā-pāpman, √vid, enad, iha, vairin.

श्री-भगवान् उवाच। एषः कामः एषः क्रोधः [च]। [एषः] रजो-गुण-समुद्भवः महा-अशनः महा-पाप्मा। इह एनं वैरिणं विद्धि॥
The Lord said: (That seeming force is) this binding desire (kāma – whether positive or negative, empowered attraction or repulsion) (and when thwarted) this anger. It, kāma, is born of the agitation principle (rajas guṇa), is a glutton, and accumulates a lot of karma demerit. Know it to be the enemy here.
1. श्री-भगवान् उवाच
the Lord said
fr. श्री-भगवत् m. sg. nom.; √वच् P. perf. 3rd sg. (SG.5.10.3:)
2. एषः कामः
[that seeming force is] this काम
fr. एतद् prn. m. sg. nom.; काम m. sg. nom.
3. एषः क्रोधः
[and] [when thwarted] this anger
fr. एतद् prn. m. sg. nom.; क्रोध m. sg. nom.
5. रजस्-गुण-
of the रजस् गुण
4. -समुद्भवः
[it is] born
fr. रजस्-गुण-समुद्भव a. m. sg. nom. (SG.2.24: & SG.2.33:)
6. महा-अशनः
[is] a glutton
fr. महा-अशन a. m. sg. nom.
7. महा-पाप्मा
[and] accumulates a lot of karmic demerit
fr. महा-पाप्मन् a. m. sg. nom. (SG.3.22:)
10. इह
here
fr. इह in. (SG.6.19:)
9. एनं वैरिणं
it [to be] the enemy
fr. एतद् prn. m. sg. acc. (SG.4.10:); वैरिन् m. sg. nom. (SG.3.15: & SG.2.92:)
8. विद्धि
know
fr. √विद् 1.P. impv. 2nd sg. (SG.5.6.a:) (SG.7.8.A.1:)

शृणु त्वं तं वैरिणं सर्वानर्थ-करं यं त्वं पृच्छसि –
(भगवान् उवाच)
“ऐश्वर्यस्य समग्रस्य धर्मस्य यशसः श्रियः।
वैराग्यस्याथ मोक्षस्य षण्णां भग इतीङ्गना॥” (VisPur.6.5.74) ऐश्वर्यादि-षट्कं यस्मिन् वासु-देवे नित्यम् अ-प्रतिबद्धत्वेन सामस्त्येन च वर्तते,
“उत्पत्तिं प्रलयं चैव भूतानाम् आगतिं गतिम्।
वेत्ति विद्याम् अविद्यां च स वाच्यो भगवान् इति॥” (VisPur.6.5.78) उत्पत्त्यादि-विषयं च विज्ञानं यस्य स वासु-देवः वाच्यः भगवान् इति।
काम एषः सर्व-लोक-शत्रुः यन्-निमित्ता सर्वानर्थ-प्राप्तिः प्राणिनाम्। स एष कामः प्रतिहतः केनचित् क्रोधत्वेन परिणमते। अतः क्रोधः अपि एष एव।
रजो-गुण-समुद्भवः रजश् च तद् गुणश् च रजो-गुणः सः समुद्भवः यस्य सः कामः रजो-गुण-समुद्भवः। रजो-गुणस्य वा समुद्भवः, कामः हि उद्भूतः रजः प्रवर्तयन् पुरुषं प्रवर्तयति। ‘तृष्णया हि अहं कारितः’ इति दुःखिनां रजः-कार्ये सेवादौ प्रवृत्तानां प्रलापः श्रूयते।
महाशनः महत् अशनं अस्य इति महाशनः। अत एव महा-पाप्मा, कामेन हि प्रेरितः जन्तुः पापं करोति। अतः विद्धि एनं कामम् इह संसारे वैरिणम्
dhūma, ā-√vṛ, vahni, yathā, ādarśa, mala, ca;
yathā, ulba, āvṛta, garbha, tathā, tad, idam, āvṛta.

यथा धूमेन वह्निः आव्रियते, यथा मलेन आदर्शः [आव्रियते], यथा च उल्बेन गर्भः आवृतः, तथा तेन इदम् [ज्ञानम्] आवृतम्॥
Like fire is covered by smoke, like a mirror covered by dirt, and like a fetus covered by the womb, similarly, by that (kāma) this (knowledge) is covered. (And that covering is removed by the breath of teaching, by the action of dharma (duty and justice), and by time, respectively).
1. यथा
like
fr. यथा in. (SG.6.19:)
4. धूमेन
by smoke
fr. धूम m. sg. inst.
2. वह्निः
fire
fr. वह्नि m. sg. nom.
3. आव्रियते
is covered
fr. आ + √वृ ps. pr. 3rd sg. (SG.5.37.3:)
6. मलेन
by dirt
fr. मल n. sg. inst.
5. आदर्शः [आव्रियते]
[like] a mirror [covered]
fr. आदर्श m. sg. nom.
7. यथा च
and like
fr. यथा in. (SG.6.19:); च in.
10. उल्बेन
by the womb
fr. उल्ब n. sg. inst.
8. गर्भः
a fetus
fr. गर्भ m. sg. nom.
9. आवृतः
covered
fr. आवृत pp. of आ + √वृ pt. m. sg. nom.
11. तथा
similarly
fr. तथा in. (SG.6.19:)
12. तेन इदम् [ज्ञानम्]
by that [काम] this [knowledge]
fr. तद् prn. m. sg. inst.; इदम् prn. n. sg. nom.
13. आवृतम्
is covered
fr. आवृत pp. of आ + √वृ pt. n. sg. nom.

कथं वैरी? इति दृष्टान्तैः प्रत्याययति –
धूमेन सह-जेन आव्रियते वह्निः प्रकाशात्मकः अप्रकाशात्मकेन, यथा वा आदर्शो मलेन च, यथा उल्बेन च जरायुणा गर्भ-वेष्टनेन आवृतः आच्छादितः गर्भः तथा तेन इदम् आवृतम्
āvṛta, jñāna, etad, jñānin, nitya-vairin;
kāma-rūpa, kaunteya, dus-pūra, an-ala, ca.

कौन्तेय, एतेन नित्य-वैरिणा काम-रूपेण दुष्-पूरेण अन्-अलेन च ज्ञानिनः ज्ञानम् आवृतम्॥
O Arjuna, by this constant enemy in the form of binding desire, insatiable like fire, the knowledge of the (one who is yet to be) wise is covered.
1. कौन्तेय
(अर्जुन) O Son of कुन्ती
fr. कौन्तेय m. sg. voc.
2. एतेन
by this
fr. एतद् prn. m. sg. inst.
3. नित्य-वैरिणा
constant enemy
fr. नित्य-वैरिन् a. m. sg. inst. (SG.3.15: & SG.2.92:)
5. काम-
of binding desire
4. -रूपेण
in the form
fr. काम-रूप a. m. sg. inst.
6. दुष्-पूरेण
insatiable
fr. दुस्-पूर a. m. sg. inst. (दुष्॰ before क् प्) (SG.2.92:)
7. अन्-अलेन च
[like] fire
fr. अनल m. sg. inst.; च in.
9. ज्ञानिनः
of the [one who is yet to be] wise
fr. ज्ञानिन् a. m. sg. gen. (SG.3.15:)
8. ज्ञानम्
the knowledge
fr. ज्ञान n. sg. nom.
10. आवृतम्
is covered
fr. आवृत pp. of आ + √वृ pt. n. sg. nom.

किं पुनस् तद् इदं-शब्द-वाच्यं यत् कामेनावृतम्? इत्युच्यते –
आवृतम् एतेन ज्ञानं ज्ञानिनः नित्य-वैरिणा, ज्ञानी हि जानाति ‘अनेन अहम् अनर्थे प्रयुक्तः’ पूर्वम् एव इति। दुःखी च भवति नित्यम् एव। अतः असौ ज्ञानिनो नित्य-वैरी, न तु मूर्खस्य। स हि कामं तृष्णा-काले मित्रम् इव पश्यन् तत्-कार्ये दुःखे प्राप्ते जानाति – ‘तृष्णया अहं दुःखित्वम् आपादितः’ इति, न पूर्वम् एव। अतः असौ ज्ञानिन एव नित्य-वैरी।
किं-रूपेण? काम-रूपेण कामः इच्छैव रूपम् अस्य इति काम-रूपः तेन दुष्पूरेण दुःखेन पूरणम् अस्य इति दुष्पूरः तेन अन्-अलेन न अस्य अलं पर्याप्तिः विद्यते इत्यनलः तेन
indriya, manas, buddhi, idam, adhiṣṭhāna, √vac;
etad, vi-√muh, etad, jñāna, āvṛtya, dehin.

अस्य अधिष्ठानम् इन्द्रियाणि मनः बुद्धिः [च] उच्यते। एषः [कामः] एतैः ज्ञानम् आवृत्य देहिनं विमोहयति॥
Its, (desire’s), abode is said to be the senses, the mind, and the intellect. Covering knowledge through (misdirecting) these, it variously deludes the individual, (the one identified with one’s body).
1. अस्य अधिष्ठानम्
its [काम-’s] abode
fr. इदम् prn. m. sg. gen.; अधिष्ठान n. sg. nom.
3. इन्द्रियाणि
the senses
fr. इन्द्रिय n. pl. nom.
4. मनः
the mind
fr. मनस् n. sg. nom. (SG.3.6:)
5. बुद्धिः
[and] the intellect
fr. बुद्धि f. sg. nom.
2. उच्यते
is said to be
fr. √वच् ps. pr. 3rd sg. (SG.5.37.6: & SG.2.3.a:) (SG.7.7.1:)
8. एषः [कामः]
this [काम]
fr. एतद् prn. m. sg. nom.
7. एतैः
through [misdirecting] these
fr. एतद् prn. n. pl. inst. (SG.7.5.2.a:)
6. ज्ञानम् आवृत्य
covering knowledge
fr. ज्ञान n. sg. acc.; आवृत्य in. pt. of आ + √वृ (SG.6.9:)
10. देहिनं
the individual
fr. देहिन् a. m. sg. acc.
9. विमोहयति
deludes
fr. वि + √मुह् P. cs. pr. 3rd sg. (SG.5.40:)

किम्-अधिष्ठानः पुनः कामः ज्ञानस्य आवरणत्वेन वैरी सर्वस्य? इत्यपेक्षायाम् आह। ज्ञाते हि शत्रोर् अधिष्ठाने सुखेन शत्रु-निबर्हणं कर्तुं शक्यत इति –
इन्द्रियाणि मनः बुद्धिश् च अस्य कामस्य अधिष्ठानम् आश्रयः उच्यतेएतैः इन्द्रियादिभिः आश्रयैः विमोहयति विविधं मोहयति एष कामः ज्ञानम् आवृत्य आच्छाद्य देहिनं शरीरिणम्॥
tasmāt, yuṣmad, indriya, ādi, niyamya, bharata-ṛṣabha;
pāpman, pra-√hā (pra-√han, hi), enad, jñāna-vijñāna-nāśana.

भरत-ऋषभ, तस्मात् त्वम् आदौ इन्द्रियाणि नियम्य, प्रजहिहि (प्रजहि हि) एनं पाप्मानं ज्ञान-विज्ञान-नाशनम्॥
Therefore, O Arjuna, exercising authority over the senses at their source, please indeed destroy this sinful destroyer of knowledge and of the assimilation (of that knowledge).
2. भरत-ऋषभ
(अर्जुन) O Prominent Among the Descendants of भरत
fr. भरत-ऋषभ m. sg. voc.
1. तस्मात्
therefore
fr. तस्मात् in.
6. त्वम्
you
fr. त्वम् prn. sg. nom.
5. आदौ
at [their] source
fr. आदि m. sg. loc. (SG.3.29.c:)
4. इन्द्रियाणि
the senses
fr. इन्द्रिय n. pl. acc.
3. नियम्य
exercising authority over
fr. नियम्य in. pt. of नि + √यम् (SG.6.9:)
7. प्रजहिहि
please destroy
fr. प्र + √हा 3.P. impv. 2nd sg. (= प्रजहीहि, SG.5.20.4: & SG.5.6.a:)
or 7. प्रजहि हि
please indeed destroy
fr. प्र + √हन् 2.P. impv. 2nd sg. (SG.5.19.5: & SG.5.6.a:); हि in.
8. एनं पाप्मानं
this sinful
fr. एनद् prn. m. sg. acc. (SG.4.10:); पाप्मन् a. m. sg. acc. (SG.3.22:)
10. ज्ञान-
of knowledge
11. -विज्ञान-
and of the assimilation [of that knowledge]
9. -नाशनम्
destroyer
fr. ज्ञान-विज्ञान-नाशन a. m. sg. acc.

यतः एवम् –
तस्मात् त्वम् इन्द्रियाणि आदौ पूर्वम् एव नियम्य वशी-कृत्य भरतर्षभ पाप्मानं पापाचारं कामं प्रजहिहि परित्यज एनं प्रकृतं वैरिणं ज्ञान-विज्ञान-नाशनम्
ज्ञानं शास्त्रतः आचार्यतश् च आत्मादीनाम् अवबोधः, विज्ञानं विशेषतः तद्-अनुभवः, तयोः ज्ञान-विज्ञानयोः श्रेयः-प्राप्ति-हेत्वोः नाशनं नाश-करं प्रजहिहि आत्मनः परित्यज इत्यर्थः॥
indriya, para, √ah, indriya, para, manas;
manas, tu, parā, buddhi, yad, buddhi, paratas, tu, tad.

[अर्थेभ्यः] पराणि इन्द्रियाणि, इन्द्रियेभ्यः परं मनः, मनसः तु परा बुद्धिः, यः तु बुद्धेः परतः सः [परः आत्मा] [इति] आहुः॥
They say that the senses are superior (to the body and all other objects), the mind is superior to the senses, the intellect is superior to the mind; whereas the one who is superior to the intellect is that (limitless self).
3. पराणि
are superior [to the body and all other objects]
fr. पर prn. a. n. pl. nom. (SG.4.16.3:)
2. इन्द्रियाणि
the senses
fr. इन्द्रिय n. pl. nom.
6. इन्द्रियेभ्यः
to the senses
fr. इन्द्रिय n. pl. abl. (SG.7.11.2.a:)
5. परं
[is] superior
fr. पर prn. a. n. sg. nom. (SG.4.16.3:)
4. मनः
the mind
fr. मनस् n. sg. nom. (SG.3.6:)
9. मनसः तु
to the mind [whereas]
fr. मनस् n. sg. abl. (SG.3.6:); तु in.
8. परा
is superior
fr. परा prn. a. f. sg. nom. (SG.4.16.3:)
7. बुद्धिः
the intellect
fr. बुद्धि f. sg. nom.
10. यः तु
whereas the one who [is]
fr. यद् prn. m. sg. nom.; तु in.
12. बुद्धेः
to the intellect
fr. बुद्धि f. sg. abl.
11. परतः
superior
fr. परतस् in. (SG.6.19:)
13. सः [परः आत्मा]
[is] that [limitless self]
fr. तद् prn. m. sg. nom.
1. [इति] आहुः
they say [cf. KathU.1.3.10] [that]
fr. √अह् P. perf. 3rd pl. (SG.5.8.5:)

इन्द्रियाण्य्-आदौ नियम्य कामं शत्रुं जहिहि इत्य् उक्तम्, तत्र किम्-आश्रयः कामं जह्यात्? इत्य् उच्यते –
इन्द्रियाणि श्रोत्रादीनि पञ्च देहं स्थूलं बाह्यं परिच्छिन्नं च अपेक्ष्य सौक्ष्म्यान्तरस्थत्व-व्यापित्वाद्य्-अपेक्षया पराणि प्रकृष्टानि आहुः पण्डिताः।
तथा इन्द्रियेभ्यः परं मनः सङ्कल्प-विकल्पात्मकम्। तथा मनसः तु परा बुद्धिः निश्चयात्मिका।
तथा यः सर्व-दृश्येभ्यः बुद्ध्यन्तेभ्यः अभ्यन्तरः, यं देहिनम् इन्द्रियादिभिः आश्रयैः युक्तः कामः ज्ञानावरण-द्वारेण मोहयति इत्युक्तम्, बुद्धेः परतस् तु सः। सः बुद्धेः द्रष्टा पर आत्मा॥
evam, buddhi, para, buddhvā, saṃstabhya, ātman, ātman;
√han, śatru, mahā-bāhu, kāma-rūpa, dus-āsada.

महा-बाहो, एवं बुद्धेः परं [आत्मानं] बुद्ध्वा, आत्मानम् आत्मना संस्तभ्य, काम-रूपं दुर्-आसदं शत्रुं जहि॥
O Arjuna, in this way of knowing (oneself) as superior to the intellect, steadying the one by the other one, (steadying the senses by the mind, the mind by the intellect, and the intellect by self-knowledge), destroy the enemy in the form of kāma, (otherwise so) difficult to get a fix on.
1. महा-बाहो
(अर्जुन) O Mighty Armed One
fr. महा-बाहु m. sg. voc.
2. एवं
in this way
fr. एवम् in. (SG.6.19:)
5. बुद्धेः
to the intellect
fr. बुद्धि f. sg. abl.
4. परं
[oneself as] superior
fr. पर prn. a. m. acc. (SG.4.16.3:)
3. बुद्ध्वा
knowing
fr. बुद्ध्वा in. pt. of √बुध् (SG.6.9: & SG.2.76: & SG.2.78:)
7. आत्मानम्
the one
fr. आत्मन् reflex. prn. a. sg. acc.
8. आत्मना
by the other one
fr. आत्मन् reflex. prn. a. sg. inst.
6. संस्तभ्य
steadying
fr. संस्तभ्य in. pt. of सम् + √स्तभ् (SG.6.9: & SG.2.54:)
11. काम-रूपं
in the form of काम
fr. काम-रूप a. m. sg. acc.
12. दुर्-
[otherwise so] difficult
13. -आसदं
to get a fix on
fr. दुस्-आसद a. m. sg. acc. (SG.2.24: & SG.2.29:)
10. शत्रुं
the enemy
fr. शत्रु m. sg. acc.
9. जहि
destroy
fr. √हन् 2.P. impv. 2nd sg. (SG.5.19.5: & SG.5.6.a:)

ततः किम्?
एवं बुद्धेः परम् आत्मानं बुद्ध्वा ज्ञात्वा संस्तभ्य सम्यक् स्तम्भनं कृत्वा (आत्मानं) स्वेन एव आत्मना संस्कृतेन मनसा, सम्यक् समाधाय इत्यर्थः।
जहि एनं शत्रुं हे महा-बाहो काम-रूपं दुर्-आसदं दुःखेन आसदः आसादनं प्राप्तिः यस्य तं दुर्-आसदं दुर्-विज्ञेयानेक-विशेषम् इति॥

इति श्रीमत्-परम-हंस-परिव्राजकाचार्य-गोविन्द-भगवत्-पूज्य-पाद-शिष्य-श्रीमच्-छङ्कर-भगवतः कृतौ श्री-भगवद्-गीता-भाष्ये कर्म-प्रशंसा-योगो नाम तृतीयोऽध्यायः॥३॥
om, tad, sat. iti, śrīmat-bhagavat-gītā, upaniṣad, brahma-vidyā, yoga-śāstra, śrī-kṛṣṇa-arjuna-saṃvāda, karma-yoga, nāma, tṛtīya, adhyāya.
Om (brahman, the witness of all) is that (only) reality. Thus ends the third chapter, called ‘The Topic of Action,’ of the (eighteen chapters of) Songs of the Glorious Lord, which is (looked upon as) sacred teaching (Upaniṣad) and (whose teaching is) in (the form of) a dialogue between Śrī Kṛṣṇa and Arjuna, (the subject matter being) knowledge of brahman and yoga.
1. ओं
ओम् (ब्रह्मन्, the witness of all,)
fr. ओम् in.
2. तद् सत्
[is] that [only] reality
fr. तद् prn. n. sg. nom.; सत् n. sg. nom.
3. इति
(quote-end quote), thus ends
fr. इति in.
10. श्रीमद्-
of the venerable, the glorious
11. -भगवद्-
one having [limitless] glories, Lord
9. -गीतासु
in [i.e., of] songs
fr. श्रीमद्-भगवद्-गीता f. pl. loc. (SG.2.43:)
12. उपनिषत्सु
[which are/is looked upon as] उपनिषद्, sacred scripture
fr. उपनिषद् f. pl. loc. (SG.6.24:)
17. ब्रह्म-
of ब्रह्मन् (reality/सत्))
16. -विद्यायां
[and] a knowledge
fr. ब्रह्म-विद्या f. sg. loc.
18. योग-शास्त्रे
[and instruction of] योग (means, discipline, etc.)
fr. योग-शास्त्र n. sg. loc.
14. श्री-कृष्ण-
between Lord कृष्ण
15. -अर्जुन-
and अर्जुन
13. -संवादे
in [the form of] a dialogue
fr. श्री-कृष्ण-अर्जुन-संवाद n. sg. loc.
8. कर्म-
of action
7. -योगः
the topic
fr. कर्म-योग a. m. sg. nom.
6. नाम
by the name, called
fr. नाम in.
4. तृतीयः
the third
fr. तृतीय ordinal a. m. sg. nom.
5. अध्यायः
chapter
fr. अध्याय m. sg. nom.

Go to Top ('Home' key on many Windows browsers)

Jñāna-karma-sannyāsa-yogaḥ English Intro

vs.01 vs.02 vs.03 vs.04 vs.05 vs.06 vs.07 vs.08 vs.09 vs.10 vs.11 vs.12 vs.13 vs.14 vs.15 vs.16 vs.17 vs.18 vs.19 vs.20 vs.21 vs.22 vs.23 vs.24 vs.25 vs.26 vs.27 vs.28 vs.29 vs.30 vs.31 vs.32 vs.33 vs.34 vs.35 vs.36 vs.37 vs.38 vs.39 vs.40 vs.41 vs.42

योऽयं योगः अध्याय-द्वयेन उक्तः ज्ञान-निष्ठा-लक्षणः स-सन्न्यासः कर्म-योगोपायः, यस्मिन् वेदार्थः परिसमाप्तः प्रवृत्ति-लक्षणः निवृत्ति-लक्षणश् च, गीतासु च सर्वासु अयम् एव योगो विवक्षितो भगवता। अतः परिसमाप्तं वेदार्थं मन्वानः तं वंश-कथनेन स्तौति श्री-भगवान् –
śrī-bhagavat, √vac:
idam, vivasvat, yoga, proktavat, asmad, a-vyaya;
vivasvat, manu, pra-√ah, manu, ikṣvāku, √brū.

श्री-भगवान् उवाच। अहं विवस्वते इमम् अ-व्ययं योगं प्रोक्तवान्। विवस्वान् मनवे प्राह। मनुः इक्ष्वाकवे अब्रवीत्॥
I taught this unchanging yoga (both jñāna-yoga and karma-yoga) to Vivasvān (the sun deity – considered the progenitor of the solar-clan of rulers on earth). Vivasvān taught it to Manu (the first human and first of the solar kings on earth in this age, kalpa). Manu taught it to (his son) Ikṣvāku
1. श्री-भगवान् उवाच
the Lord said
fr. श्री-भगवत् m. sg. nom.; √वच् P. perf. 3rd sg. (SG.5.10.3:)
2. अहं
I
fr. अहम् prn. sg. nom.
6. विवस्वते
to विवस्वत् (the sun deity)
fr. विवस्वत् m. sg. dat. (SG.3.13:) (SG.7.10.A.1:)
4. इमम् अ-व्ययं
this unchanging
fr. इदम् prn. m. sg. acc.; अव्यय a. m. sg. acc.
5. योगं
योग
fr. योग m. sg. acc.
3. प्रोक्तवान्
taught
fr. प्रोक्तवत् past acc. pt. of प्र + √वच् pt. m. sg. nom. (SG.6.7: & SG.2.3.a: & SG.2.80:)
7. विवस्वान्
विवस्वत्
fr. विवस्वत् m. sg. nom. (SG.3.13.a:)
9. मनवे
to मनु [the first man]
fr. मनु m. sg. dat. (SG.3.30:)
8. प्राह
taught [it]
fr. प्र + √अह् P. perf. 3rd sg.
10. मनुः
मनु
fr. मनु m. sg. nom.
12. इक्ष्वाकवे
to [his son] इक्ष्वाकु
fr. इक्ष्वाकु m. sg. dat. (SG.3.30:)
11. अब्रवीत्
taught [it]
fr. √ब्रू 2.P. impf. 3rd sg. (SG.5.19.8:)

इमम् अध्याय-द्वयेन उक्तं योगं विवस्वते आदित्याय सर्गादौ प्रोक्तवान् अहं जगत्-परिपालयितॄणां क्षत्रियाणां बलाधानाय, तेन योग-बलेन युक्ताः समर्था भवन्ति ब्रह्म-परिरक्षितुम्। ब्रह्म-क्षत्रे परिपालिते जगत्-परिपालयितुम् अलम्। अ-व्ययम् अ-व्यय-फलत्वात्। न ह्य् अस्य (योगस्य) सम्यग्-दर्शन-निष्ठा-लक्षणस्य मोक्षाख्यं फलं व्येति। स च विवस्वान् मनवे प्राहमनुः इक्ष्वाकवे स्व-पुत्राय आदि-राजाय अब्रवीत्
evam, param-parā-prāpta, idam, rāja-ṛṣi, √vid;
tad, kāla, ih, mahat, yoga, naṣṭa, param-tapa.

एवं राज-ऋषयः परम्-परा-प्राप्तम् इमं [योगं] विदुः। इह सः योगः महता कालेन नष्टः, परन्-तप॥
In this way, being handed down from one to another, the kings who were sages (or the kings and sages) knew this yoga. After a long time, here (today, among these kings), that yoga has been lost, O Arjuna.
1. एवं
in this way
fr. एवम् in. (SG.6.19:)
4. राज-
the kings
5. -ऋषयः
who were sages
fr. राज-ऋषि m. sg. nom.
3. परम्-परा-
from one to another
2. -प्राप्तम्
[being] handed [down]
fr. परम्-परा-प्राप्त n. m. sg. acc.
7. इमं
this [योग]
fr. इदम् prn. m. sg. acc.
6. विदुः
knew
fr. √विद् P. perf. 3rd pl.
9. इह
here
fr. इह in.
10. सः योगः
that योग
fr. तद् prn. m. sg. nom.; योग m. sg. nom.
8. महता कालेन
after a long time
fr. महत् a. m. sg. inst.; काल m. sg. inst. (SG.7.9.4:)
11. नष्टः
has been lost
fr. नष्ट pp. of √नश् pt. m. sg. nom. (SG.2.85:)
12. परन्-तप
(अर्जुन) O Vexer of Foes
fr. पर-म्-तप m. sg. voc. (SG.2.55:)

एवं क्षत्रिय-परम्परा-प्राप्तम् इमं राज-र्षयः राजानश् च ते ऋषयश् च राज-र्षयः विदुः इमं योगम्। स योगः कालेन इह महता दीर्घेण नष्टः विच्छिन्न-सम्प्रदायः संवृत्तः, हे परन्-तप, आत्मनः वि-पक्ष-भूताः परे उच्यन्ते, तान् शौर्य-तेजो-गभस्तिभिः भानुर् इव तापयति इति परन्-तपः शत्रु-तापन इत्यर्थः॥
tad, eva, idam, asmad, yuṣmad, adya, yoga, prokta, purā-tana;
bhakta, √as, asmad, sakhi, ca, iti, rahasya, hi, etad, uttama.

मया सः एव अयं पुरा-तनः योगः ते अद्य प्रोक्तः, मे भक्तः सखा च असि इति (=यस्मात्)। एतद् [योग-ज्ञानम्] हि (=यस्मात् च) उत्तमं रहस्यम्॥
I just taught to you this very same ancient yoga because you are My devotee and friend. This secret (teaching of yoga) is the most profound indeed.
1. मया
I
fr. अहम् prn. sg. inst. (SG.7.7:)
5. सः एव अयं
this very same
fr. तद् prn. m. sg. nom.; एव in. (SG.6.19:); इदम् prn. m. sg. nom.
6. पुरातनः
ancient
fr. पुरातन a. m. sg. nom.
7. योगः
योग
fr. योग m. sg. nom.
4. ते
to you
fr. त्वम् prn. sg. dat. (SG.7.10.A.1:)
2. अद्य
just [now]
fr. अद्य in.
3. प्रोक्तः
taught
fr. प्रोक्त pp. of प्र + √वच् pt. m. sg. nom. (SG.6.6: & SG.2.3.a: & SG.2.80:)
10. मे भक्तः
My devotee
fr. अहम् prn. sg. gen.; भक्त pp. of √भज् m. sg. nom. (SG.2.81:)
11. सखा च
and friend
fr. सुखि m. sg. nom. (SG.3.33:); च in.
9. असि
you are
fr. √अस् 2.P. pr. 2nd sg. (SG.5.19.4:)
8. इति (=यस्मात्)
because
fr. इति in.
13. उत्तमं
[is] the most profound
fr. उत्तम spv. a. n. sg. nom. (SG.6.25:)
14. हि
indeed
fr. हि in.
12. एतद् रहस्यम्
this secret [teaching of योग]
fr. एतद् prn. n. sg. nom.; रहस्य a. n. sg. nom.

दुर्-बलान् अ-जितेन्द्रियान् प्राप्य, नष्टं योगम् इमम् उपलभ्य, लोकं च अ-पुरुषार्थ-सम्बन्धिनम् –
स एव अयं मया ते तुभ्यम् अद्य इदानीं योगः प्रोक्तः पुरा-तनः, ‘भक्तः असि मे सखा च असिइतिरहस्यं हि यस्माद् एतद् उत्तमं योगः ज्ञानम् इत्यर्थः॥
arjuna, √vac:
a-para, bhavat, janman, para, janman, vivasvat;
katham, etad, vi-√jñā, yuṣmad, ādi, proktavat, iti.

अर्जुनः उवाच। भवतः जन्म अ-परं, विवस्वतः जन्म परम्। त्वम् आदौ “प्रोक्तवान्” इति – एतद् कथं विजानीयाम्॥
Arjuna said: Your birth was not long ago; Vivasvān’s birth was long ago. How should I understand that You taught Vivasvān in the beginning?
1. अर्जुनः उवाच
अर्जुन said
fr. अर्जुन m. sg. nom.; √वच् P. perf. 3rd sg. (SG.5.10.3:)
2. भवतः जन्म
Your birth
fr. भवत् m. sg. gen. (SG.3.13.b:); जन्मन् n. sg. nom. (SG.3.22:)
3. अ-परं
was not long ago
fr. अपर prn. a. n. sg. nom. (SG.4.16.3:)
4. विवस्वतः जन्म
विवस्वत्-’s birth
fr. विवस्वत् m. sg. gen.; जन्मन् n. sg. nom. (SG.3.22:)
5. परम्
was long ago
fr. पर prn. a. n. sg. nom. (SG.4.16.3:)
9. त्वम्
You
fr. त्वम् prn. sg. nom.
11. आदौ
in the beginning
fr. आदि m. sg. loc. (SG.3.29.c:)
10. प्रोक्तवान्
taught [विवस्वत्]
fr. प्रोक्तवत् past acc. pt. of प्र + √वच् pt. m. sg. nom. (SG.6.7: & SG.2.3.a: & SG.2.80:)
8. इति एतद्
that
fr. इति in.; एतद् prn. n. sg. nom.
6. कथं
how?
fr. कथम् in. (SG.6.19:)
7. विजानीयाम्
should I understand
fr. वि + √ज्ञा 9.P. pot. 1st sg. (SG.5.23.2: & SG.5.3:)

‘भगवता विप्रतिषिद्धम् उक्तम् इति मा भूत् कस्यचिद् बुद्धिः’ इति परिहारार्थं चोद्यम् इव कुर्वन् अर्जुन उवाच –
अपरम् अर्वाक् वसु-देव-गृहे भवतो जन्मपरं पूर्वं सर्गादौ जन्म उत्पत्तिः विवस्वतः आदित्यस्य। तत् कथम् एतद् विजानीयाम् अ-विरुद्धार्थतया, यः त्वम् एव आदौ प्रोक्तवान् इमं योगं, सः एव त्वम् इदानीं मह्यं प्रोक्तवान् असि, इति
śrī-bhagavat, √vac;
bahu, asmad, vyatīta, janman, yuṣmad, ca, arjuna;
tad, asmad, √vid, sarva, na, yuṣmad, √vid, param-tapa.

श्री-भगवान् उवाच। मे तव च बहूनि जन्मानि व्यतीतानि, अर्जुन। अहं तानि सर्वाणि वेद, त्वं न वेत्थ, परन्-तप॥
The Lord said: Many births have passed for Me and for you, O Arjuna. I know them all; you do not, O Arjuna.
1. श्री-भगवान् उवाच
the Lord said
fr. श्री-भगवत् m. sg. nom.; √वच् P. perf. 3rd sg. (SG.5.10.3:)
4. मे
for Me
fr. अहम् prn. sg. gen.
5. तव च
and for you
fr. त्वम् prn. sg. gen.; च in.
2. बहूनि जन्मानि
many births
fr. बहु a. n. pl. nom.; जन्मन् n. pl. nom. (SG.3.22:)
3. व्यतीतानि
have passed
fr. व्यतीत pp. of वि + अति + √इ pt. n. pl. nom.
6. अर्जुन
O अर्जुन
fr. अर्जुन m. sg. voc.
7. अहं
I
fr. अहम् prn. sg. nom.
9. तानि सर्वाणि
them all
fr. तद् prn. n. pl. acc.; सर्व prn. a. n. pl. acc.
8. वेद
know
fr. √विद् P. perf. 1st sg. (SG.5.28:)
10. त्वं
you
fr. त्वम् prn. sg. nom.
11. न वेत्थ
do not know
fr. न in.; √विद् P. perf. 2nd sg. (SG.5.28: & SG.2.42:)
12. परन्-तप
(अर्जुन) O Vexer of Foes
fr. पर-म्-तप m. sg. voc. (SG.2.55:)

या वासु-देवे अन्-ईश्वरासर्वज्ञाशङ्का मूर्खाणाम्, तां परिहरन् श्री-भगवान् उवाच, यद्-अर्थो ह्य् अर्जुनस्य प्रश्नः –
बहूनि मे मम व्यतीतानि अतिक्रान्तानि जन्मानि तव च हे अर्जुनतानि अहं वेद जाने सर्वाणि न त्वं वेत्थ न जानीषे, धर्माधर्मादि-प्रतिबद्ध-ज्ञान-शक्तित्वात्। अहं पुनः नित्य-शुद्ध-बुद्ध-मुक्त-स्व-भावत्वाद् अन्-आवरण-ज्ञान-शक्तिर् इति वेद अहं हे परन्-तप
aja, api, sat, a-vyaya-ātman, bhūta, īśvara, api, sat;
prakṛti, svā, adhiṣṭhāya, sam-√bhū, ātma-māyā.

अ-जः अपि सन् अ-व्यय-आत्मा [सन्] भूतानाम् ईश्वरः अपि सन् स्वां प्रकृतिम् अधिष्ठाय आत्म-मायया सम्भवामि॥
Though unborn, undiminished, and the Lord of all beings, wielding My prakṛti (the projecting power of the Lord, which manifests as all of nature), I (as an incarnate form) am (as though) born by My own māyā (projecting power, My prakṛti).
2. अ-जः
unborn
fr. अज a. m. sg. nom. (SG.6.24.3:)
1. अपि सन् (SG.2.62:)
though [being]
fr. अपि in.; सत् pr. pt. of √अस् pt. m. sg. nom. (SG.6.4: & SG.5.19.4:)
3. अ-व्यय-आत्मा
undiminished
fr. अव्यय-आत्मन् a. m. sg. nom. (SG.3.22:)
6. भूतानाम्
of [all] beings
fr. भूत pp. of √भू n. pl. gen.
5. ईश्वरः
[and] the Lord
fr. ईश्वर m. sg. nom.
4. अपि सन्
[though being]
fr. अपि in.; सत् pr. pt. of √अस् pt. m. sg. nom. (SG.6.4: & SG.5.19.4:)
8. स्वां प्रकृतिम्
My प्रकृति (the projecting power)
fr. स्वा prn. a. f. sg. acc.; प्रकृति f. sg. acc.
7. अधिष्ठाय
wielding
fr. अधिष्ठाय in. pt. of अधि + √स्था (SG.6.9:)
10. आत्म-
by My own
11. -मायया
माया (projecting power)
fr. आत्म-माया f. sg. inst.
9. सम्भवामि
I am [as though] born
fr. सम् + √भू 1.P. pr. 1st sg. (SG.5.5.a:)

कथं तर्हि तव नित्येश्वरस्य धर्माधर्माभावेऽपि जन्म? इति, उच्यते –
अ-जोऽपि जन्म-रहितोऽपि सन्, तथा अ-व्ययात्मा अ-क्षीण-ज्ञान-शक्ति-स्व-भावोऽपि सन्, तथा भूतानां ब्रह्मादि-स्तम्ब-पर्यन्तानाम् ईश्वरः ईशन-शीलोऽपि सन्, प्रकृतिं स्वां मम वैष्णवीं मायां त्रि-गुणात्मिकाम्, यस्या वशे सर्वं जगद् वर्तते, यया मोहितं सत् स्वम् आत्मानं वासु-देवं न जानाति, तां प्रकृतिं स्वाम् अधिष्ठाय वशी-कृत्य सम्भवामि देहवान् इव भवामि जात इव आत्म-मायया आत्मनः मायया, न परमार्थतो लोकवत्॥
yadā, yadā, hi, dharma, glāni, √bhū, bhārata;
abhyutthāna, a-dharma, tadā, ātman, √sṛj, asmad.

भारत, यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिः अ-धर्मस्य [च] अभ्युत्थानं भवति, तदा अहम् आत्मानं (=स्वं) सृजामि॥
O Arjuna, whenever indeed there is a wane of dharma (tradition and justice) and an ascendancy of a-dharma (disorder and injustice), then I manifest Myself (appropriate to the situation).
1. भारत
(अर्जुन) O Descendant of Emperor भरत, (Brilliant) Son of India
fr. भारत m. sg. voc.
2. यदा यदा
whenever
fr. यदा in. (SG.6.19:) (SG.7.6.B.2.e:)
3. हि
indeed
fr. हि in.
6. धर्मस्य
of धर्म
fr. धर्म m. sg. gen.
5. ग्लानिः
a wane
fr. ग्लानि f. sg. nom.
8. अ-धर्मस्य
of अधर्म
fr. धर्म m. sg. gen.
7. [च] अभ्युत्थानं
[and] an ascendancy
fr. अभ्युत्थान n. sg. nom.
4. भवति
there is
fr. √भू 1.P. pr. 3rd sg.
9. तदा
then
fr. तदा in. (SG.6.19:)
10. अहम्
I
fr. अहम् prn. sg. nom.
12. आत्मानं (=स्वं)
Myself
fr. आत्मन् m. sg. acc. (SG.3.22:)
11. सृजामि
manifest
fr. √सृज् 6.P. pr. 1st sg.

तच् च जन्म कदा, किम्-अर्थं च? इत्य् उच्यते –
यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिः हानिः वर्णाश्रमादि-लक्षणस्य प्राणिनाम् अभ्युदय-निःश्रेयस-साधनस्य भवति भारत, अभ्युत्थानम् उद्भवः अ-धर्मस्य, तदा आत्मानं सृजामि अहं मायया॥
paritrāṇa, sādhu, vināśa, ca, dus-kṛt;
dharma-saṃsthāpana-artha, sam-√bhū, yuga, yuga.

साधूनां परित्राणाय, दुष्-कृतां विनाशाय, धर्म-संस्थापन-अर्थाय च युगे युगे सम्भवामि॥
I appear in various yugas (the various ages within the cycles of the universe) for the protection of those committed to dharma, for the destruction of those committed to a-dharma (what is opposed to dharma), and for the reestablishment of dharma.
4. साधूनां
of those committed to धर्म
fr. साधु m. pl. gen.
3. परित्राणाय
for the protection
fr. परित्राण m. sg. dat. (SG.7.10.B.1.a:)
6. दुष्-कृतां
of those committed to अधर्म
fr. दुस्-कृत् m. pl. gen. (दुष्॰ before क् प्) (SG.6.24.2: & SG.3.5:)
5. विनाशाय
for the destruction
fr. विनाश m. sg. dat. (SG.7.10.B.1.a:)
8. धर्म-संस्थापन-
the [re‑]establishment of धर्म
7. -अर्थाय च
and for
fr. धर्म-संस्थापन-अर्थ m. sg. dat. (SG.7.10.B.1.a:); च in.
2. युगे युगे
in every युग (age of the universe)
fr. युग n. sg. loc. (SG.7.6.B.2.e:)
1. सम्भवामि
I appear
fr. सम् + √भू 1.P. pr. 1st sg.

किम्-अर्थम्?
परित्राणाय परिरक्षणाय साधूनां सन्-मार्ग-स्थानाम्, विनाशाय च दुष्-कृतां पाप-कारिणाम्, किञ्च धर्म-संस्थापनार्थाय धर्मस्य सम्यक् स्थापनं तद्-अर्थं सम्भवामि युगे युगे प्रति-युगम्॥
janmam, karman, ca, asmad, divya, evam, yad, √vid, tattvatas;
tyaktvā, deha, punar-janman, na, √i, asmad, √i, tad, arjuna.

यः एवं मे दिव्यं जन्म कर्म च तत्त्वतः वेत्ति, सः देहं त्यक्त्वा पुनर्-जन्म न एति। माम् एति, अर्जुन॥
The one who thus knows in reality My divine birth and action (knows the nature of Me and prakṛti) – that one, upon giving up the body, is not reborn. That one attains Me, O Arjuna.
1. यः एवं
the one who thus
fr. यद् prn. m. sg. nom.; एवम् in. (SG.6.19:)
4. मे दिव्यं
My divine
fr. अहम् prn. sg. gen.; दिव्य a. n. sg. acc.
5. जन्म कर्म च
birth and action
fr. जन्मन् n. sg. acc. (SG.3.22:); कर्मन् n. sg. acc. (SG.3.22:); च in.
3. तत्त्वतः
in reality
fr. तत्त्वतस् in. (SG.6.19:)
2. वेत्ति
knows
fr. √विद् 2.P. pr. 3rd sg. (SG.5.3: & SG.2.42:)
6. सः
that one
fr. तद् prn. m. sg. nom.
8. देहं
the body
fr. देह m. sg. acc.
7. त्यक्त्वा
upon giving up
fr. त्यक्त्वा in. pt. of √त्यज् (SG.6.9: & SG.2.81:)
10. पुनर्-जन्म
reborn
fr. पुनर्-जन्मन् in. (SG.3.22:)
9. न एति
does not go, is not
fr. न in.; √इ 2.P. pr. 3rd sg. (SG.5.3:)
12. माम्
Me
fr. अहम् prn. sg. acc.
11. एति
[that one] attains
fr. √इ 2.P. pr. 3rd sg. (SG.5.3:)
13. अर्जुन
O अर्जुन
fr. अर्जुन m. sg. voc.

तत् –
जन्म माया-रूपं कर्म च साधु--परित्राणादि मे मम दिव्यम् अ-प्राकृतम् ऐश्वरम् एवं यथोक्तं यः वेत्ति तत्त्वतः तत्त्वेन यथावत्, त्यक्त्वा देहम् इमं पुनर्-जन्म पुनर्-उत्पत्तिं न एति न प्राप्नोति। माम् एति आगच्छति सः मुच्यते हे अर्जुन
vīta-rāga-bhaya-krodha, manmaya, asmad, upāśrita;
bahu, jñāna-tapas, pūta, mad-bhāva, āgata.

वीत-राग-भय-क्रोधाः, मन्मयाः माम् उपाश्रिताः, ज्ञान-तपसा पूताः – बहवः मद्-भावम् आगताः॥
Freed from longing, fear, and anger, having taken refuge in Me by being Me alone, and purified by the discipline that is knowledge – many have attained My nature (complete freedom).
1. वीत-
freed
2. -राग-भय-क्रोधाः
from longing, fear and anger
fr. वीत-राग-भय-क्रोध a. m. pl. nom.
5. मन्मयाः
[by] being Me alone
fr. मद्-मय a. m. pl. nom. (SG.4.2: & SG.6.27: & SG.2.4: & SG.2.24: & SG.2.44:)
4. माम्
Me
fr. अहम् prn. sg. acc.
3. उपाश्रिताः
taken refuge in
fr. उपाश्रित pp. of उप + आ + √श्रि a. m. pl. nom.
8. ज्ञान-
that is knowledge
7. -तपसा
by the discipline
fr. ज्ञान-तपस् n. sg. inst. (SG.3.6:)
6. पूताः
and purified
fr. पूत pp. of √पू a. m. pl. nom.
9. बहवः
many
fr. बहु a. m. pl. nom.
11. मद्-भावम्
My nature
fr. मद्-भाव m. sg. acc. (SG.4.2: & SG.2.24: & SG.2.43:)
10. आगताः
have attained
fr. आगत p. of आ + √गम् a. m. pl. nom. (SG.6.6:)

न एष मोक्ष-मार्ग इदानीं प्रवृत्तः, किं तर्हि? पूर्वम् अपि –
वीत-राग-भय-क्रोधाः रागश् च भयं च क्रोधश् च वीताः विगताः येभ्यः ते वीत-राग-भय-क्रोधाः, मन्मयाः ब्रह्म-विदः ईश्वराभेद-दर्शिनः माम् एव परमेश्वरम् उपाश्रिताः केवल-ज्ञान-निष्ठाः इत्यर्थः। बहवः अन्-एके ज्ञान-तपसा ज्ञानम् एव च परमात्म-विषयं तपः तेन ज्ञान-तपसा पूताः परां शुद्धिं गताः सन्तः, मद्-भावम् ईश्वर-भावं मोक्षम् आगताः समनुप्राप्ताः। इतर-तपो-निर्-अपेक्ष-ज्ञान-निष्ठाः इत्य् अस्य लिङ्गम् ‘ज्ञान-तपसा’ इति विशेषणम्॥
yad, yathā, asmad, pra-√pad, tad, tathā, eva, √bhaj, asmad;
asmad, vartman, anu-√vṛt, manuṣya, pārtha, sarvaśas.

यथा ये मां प्रपद्यन्ते, तथा एव अहं तान् भजामि। पार्थ, मनुष्याः मम वर्त्म सर्वशः अनुवर्तन्ते॥
In which-ever way the people worship to Me, in that very same way I bless them. O Arjuna, people follow My path in every way.
1. यथा
in which[ever] way
fr. यथा in. (SG.6.19:)
2. ये
the [people]
fr. यद् prn. m. pl. nom.
4. मां
Me
fr. माम् prn. sg. acc.
3. प्रपद्यन्ते
worship
fr. प्र + √पद् 4.Ā. pr. 3rd pl.
5. तथा एव
in that very same way
fr. तथा in. (SG.6.19:); एव in.
6. अहं
I
fr. अहम् prn. sg. nom.
8. तान्
them
fr. तद् prn. m. pl. acc.
7. भजामि
bless
fr. √भज् 1.P. pr. 1st sg. (SG.5.5.a:)
9. पार्थ
(अर्जुन) O Son of पृथा
fr. पार्थ m. sg. voc.
10. मनुष्याः
people
fr. मनुष्य m. pl. nom.
12. मम वर्त्म
My path [karmic order]
fr. अहम् prn. sg. gen.; वर्त्मन् n. sg. acc. (SG.3.22:)
13. सर्वशः
in every way
fr. सर्वशस् in. (SG.6.19:)
11. अनुवर्तन्ते
follow
fr. अनु + √वृत् 1.Ā. pr. 3rd pl.

तव तर्हि राग-द्वेषौ स्तः, येन केभ्यश्चिद् एव आत्म-भावं प्रयच्छसि न सर्वेभ्यः इत्य् उच्यते –
ये यथा येन प्रकारेण येन प्रयोजनेन यत्-फलार्थितया मां प्रपद्यन्ते तान् तथा एव तत्-फल-दानेन भजामि अनुगृह्णामि अहम् इत्येतत्। तेषां मोक्षं प्रति अन्-अर्थित्वात्। न हि एकस्य मुमुक्षुत्वं फलार्थित्वं च युगपत् सम्भवति। अतः ये फलार्थिनः तान् फल-प्रदानेन, ये यथोक्त-कारिणस् तु अ-फलार्थिनः मुमुक्षवश् च तान् ज्ञान-प्रदानेन, ये ज्ञानिनः सन्न्यासिनः मुमुक्षवश् च तान् मोक्ष-प्रदानेन, तथा आर्तान् आर्ति-हरणेन इत्य् एवं यथा प्रपद्यन्ते ये तान् तथ एव भजामि इत्यर्थः। न पुनः राग-द्वेष-निमित्तं मोह-निमित्तं वा कञ्चिद् भजामि। सर्वथा अपि सर्वावस्थस्य मम ईश्वरस्य वर्त्म मार्गम् अनुवर्तन्ते मनुष्याः – यत्-फलार्थितया यस्मिन् कर्मणि अधिकृताः, ये प्रयतन्ते ते मनुष्या अत्र उच्यन्ते – हे पार्थ सर्वशः सर्व-प्रकारैः॥
kāṅkṣat, karman, siddhi, √yaj, iha, devatā;
kṣipram, hi, mānuṣa, loka, siddhi, √bhū, karma-jā.

कर्मणां सिद्धिं काङ्क्षन्तः इह [बहवः मनुष्याः] देवताः [प्रति] यजन्ते, मानुषे लोके हि (=यस्मात्) कर्म-जा सिद्धिः क्षिप्रं भवति॥
Desiring a result of action here, many worship the deities – because in the human world a result born of action comes quickly.
2. कर्मणां सिद्धिं
a result of action
fr. कर्मन् n. sg. gen. (SG.3.22:); सिद्धि f. sg. acc.
1. काङ्क्षन्तः
desiring
fr. काङ्क्षत् pr. pt. of √काङ्क्ष् pt. m. pl. nom. (SG.6.4: & SG.3.12:)
3. इह [मनुष्याः]
here [many people]
fr. इह in. (SG.6.19:)
5. देवताः [प्रति]
the deities
fr. देवता f. pl. acc.
4. यजन्ते
worship
fr. √यज् 1.Ā. pr. 3rd pl.
7. मानुषे लोके
in the human world
fr. मानुष a. m. sg. loc.; लोक m. sg. loc.
6. हि (=यस्मात्)
because
fr. हि in.
9. कर्म-जा
born of action
fr. कर्म-जा a. f. sg. nom. (SG.6.24.3:)
8. सिद्धिः
a result
fr. सिद्धि f. sg. nom.
10. क्षिप्रं भवति
comes quickly
fr. क्षिप्रम् in.; √भू 1.P. pr. 3rd sg.

यदि तव ईश्वरस्य रागादि-दोषाभावात् सर्व-प्राणिषु अनुजिघृक्षायां तुल्यायां, सर्व-फल-प्रदान-समर्थे च त्वयि सति, ‘वासु-देवः सर्वम्’ इति ज्ञानेन एव मुमुक्षवः सन्तः कस्मात् त्वाम् एव सर्वे न प्रतिपद्यन्ते? इति शृणु तत्र कारणम् –
काङ्क्षन्तः अभीप्सन्तः कर्मणां सिद्धिं फल-निष्पत्तिं प्रार्थयन्तः यजन्ते इह अस्मिन् लोके देवताः इन्द्राग्न्याद्याः, “अथ योऽन्यां देवताम् उपास्ते ‘अन्योऽसाव् अन्योऽहम् अस्मि’ इति न स वेद यथा पशुर् एवं स देवानाम्” (BrhU.1.4.10, cf. BrhU.1.4.7) इति श्रुतेः। तेषां हि भिन्न-देवता-याजिनां फलाकाङ्क्षिणां क्षिप्रं शीघ्रं हि यस्मान् मानुषे लोके, मनुष्य-लोके हि शास्त्राधिकारः। “क्षिप्रं हि मानुषे लोके” इति विशेषणाद् अन्येष्व् अपि कर्म-फल-सिद्धिं दर्शयति भगवान्। मानुषे लोके वर्णाश्रमादि-कर्मधिकरणः इति विशेषः, तेषां वर्णाश्रमाद्य्-अधिकारि-कर्मणां फल-सिद्धिः क्षिप्रं भवति कर्म-जा कर्मणो जाता॥
cātur-varṇya, asmad, sṛṣṭa, guṇa-karma-vibhāgaśas;
tad, kartṛ, api, asmad, √vid, a-kartṛ, a-vyaya.

मया गुण-कर्म-विभागशः चातुर्-वर्ण्यं सृष्टम्। तस्य कर्तारम् अपि, माम् अ-व्ययम् अ-कर्तारं विद्धि॥
I manifested the four-fold varṇa (grouping within society – educators, administrators, entrepreneurs, and laborers) according to the divisions of guṇa (mental disposition) and karma (duty). Though its author, know Me to be changeless and not a doer.
1. मया
I
fr. अहम् prn. sg. inst. (SG.7.7:)
6. गुण-कर्म-
of गुण (mental disposition) and कर्मन् (duty)
5. -विभागशः
according to the divisions
fr. गुण-कर्म-विभागशस् in. (SG.6.19:)
3. चातुर्-
the four‑fold
4. -वर्ण्यं
वर्ण्य (grouping within society)
fr. चातुर्-वर्ण्य n. sg. nom. (SG.2.24: & SG.2.29:)
2. सृष्टम्
manifested
fr. सृष्ट pp. of √सृज् pt. m. sg. nom. (SG.2.81: & SG.2.88:)
8. तस्य कर्तारम्
its author
fr. तद् prn. n. sg. gen.; कर्तृ m. sg. acc. (SG.3.38:)
7. अपि
though
fr. अपि in.
10. माम्
Me
fr. अहम् prn. sg. acc.
11. अ-व्ययम्
to be changeless
fr. अव्यय a. m. sg. acc.
12. अ-कर्तारं
[and] not a doer
fr. अकर्तृ m. sg. acc. (SG.3.38:)
9. विद्धि
know
fr. √विद् 2.P. impv. 2nd sg. (SG.5.6.a:)

मानुषे एव लोके वर्णाश्रमादि-कर्माधिकारः, न अन्येषु लोकेषु इति (BhG.4.12) नियमः किं-निमित्त? इति।
अथवा, वर्णाश्रमादि-प्रविभागोपेताः मनुष्याः मम वर्त्म अनुवर्तन्ते सर्वशः इत्य् (BhG.4.11) उक्तम् , कस्मात् पुनः कारणान् नियमेन तव एव वर्त्म अनुवर्तन्ते न अन्यस्य? इति उच्यते –

चत्वार एव वर्णाः चातुर्-वर्ण्यं मया ईश्वरेण सृष्टम् उत्पादितम्, “ब्राह्मणोऽस्य मुखम् आसीत्” (RgV.10.8.91) इत्य्-आदि-श्रुतेः। गुण-कर्म-विभागशः गुण-विभागशः कर्म-विभागशश् च। गुणाः सत्त्व-रजस्-तमांसि। तत्र सात्त्विकस्य सत्त्व-प्रधानस्य ब्राह्मणस्य “शमो दमस् तपः” (BhG.18.42) इत्य्-आदीनि कर्माणि, सत्त्वोपसर्जन-रजः-प्रधानस्य क्षत्रियस्य शौर्य-तेजः-प्रभृतीनि कर्माणि, तम-उपसर्जन-रजः-प्रधानस्य वैश्यस्य कृष्य्-आदीनि कर्माणि, रज-उपसर्जन-तमः-प्रधानस्य शूद्रस्य शुश्रूषा एव कर्म इत्य् एवं गुण-कर्म-विभागशः चातुर्-वर्ण्यं मया सृष्टम् इत्यर्थः। तच् च इदं चातुर्-वर्ण्यं न अन्येषु लोकेषु, अतः “मानुषे लोके” (BhG.4.12) इति विशेषणम्।
हन्त तर्हि चातुर्-वर्ण्यस्य सर्गादेः कर्मणः कर्तृत्वात् तत्-फलेन युज्यसे, अतः न त्वं नित्य-मु