The Student's English-Sanskrit Dictionary
by Vaman Shivaram Apte
 

 A  B  C  D  E  F  G  H  I  J  K  L  M 

 N  O  P  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y  Z 

Abbreviations <End Key>

Format by A.K. Aruna, 2018 ver.2.0: UpasanaYoga. This is based on the IITS Cologne University digital conversion. The online coding has been stripped so it can be run locally with a new format, plus thousands of editing corrections applied. The best font to show this text is Siddhanta1.ttf font, downloadable from UpasanaYoga.
Caution: The print clarity of the script herein should not mislead the reader into thinking this necessarily entails correctness of spelling. The optical conversion of the old 1920 source text has a great number of errors, perhaps 1 to 2% of the nearly 200,000 Sanskrit words. In some places the optical conversion proved more accurate than my eyes. But mostly the Sanskrit should be verified with a Sanskrit-English dictionary, or a print copy of the Apte English-Sanskrit dictionary to identify where mistakes are likely due to smudging.
At the bottom of the text are given the Abbreviations and Text Conventions used here. Students should familiarize themselves with them to get the correct interpretation of these compact dictionary entries.

The Cologne work (http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/scans/AEScan/2014/web/webtc/download.html) is licensed under the Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 3.0
Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 3.0 License.

The below version is a reformat to a simple HTML page by A.K. Aruna, and is appropriately similarly licensed.
First Update to HTML Jan 2018:
Licensed under the Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License. To view a copy of this license, visit http://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/, or click the following logo:
Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License

*** A ***

 Abs  Ace  Adj  Af  Ago  All  Am  An 

 Ano  Apo  Aq  Arr  Asp  At  Aur  B→ 

A, An (As an article) not ex.; ‘a man’ नरः. 2 (One) एक. 3 (Indefinite) किं with चित्, चन or अपि. 4 With part., ex. by dat. or inf.; ‘set out a hunting’ मृगयायै or मृगयां कर्तुं प्रतस्थे; ‘fell a-weep-ing’ क्रंदितुं प्रवृत्तः. 5 (Every) प्रति in comp., or by repetition of word; ‘100 Rs. a day’ प्रतिदिनं or दिने दिने शतरूपकं. 6 (Species) विशेषः, भेदः, in comp.; ‘dog is an animal’ श्वा प्राणिविशेषः.

Abandon, v. t. त्यज् 1 P, हा 3 P, वि-उत्-सृज् 6 P, उज्झ् 6 P, अपास् 4 P, णि 1 P, 10, मुच् 6 P. -ed. a. त्यक्त, हीन, मुक्त &c. 2 पापात्मन्, भ्रष्टचरित; ‘he was a. to his fate’ दैवाधीनः कृतः, यद्भावि तद्भवतु इत्युक्त्वा स परित्यक्तः. -ment, s. त्यागः, उत्सर्गः; ‘a. of worldly connections’ संन्यासः, विरक्ति f.

Abase, v. t. अभिभू 1 P, स्वस्थानात् निपत् c., अपकृष् 1 P, लघूकृ 8 U. -ment, s. अपकर्षः, अभिभवः, मानभंगः, अवज्ञानं.

Abash, v. t. लज्ज् c., ह्री c. (ह्रेपयति), त्रप् c. (त्रपयति.) -ed. a. लज्जित, त्रपित, विलक्ष, व्रीडित, ह्रीपरिगत; ‘with an a. countenance’ त्रपाधोमुख (खी f.).

Abate, v. t. ह्रस् c, लघयति (D.), शम् c. (शमयति). 2 (price) न्यूनीकृ 8 U; अवसद् c. -v. i. क्षि pass., ह्रस् 1 P; प्र-उप-शम् 4 P. -ment, s. न्यूनीकरणं; ह्रासः, क्शयः.

Abbacy, s. मठाधीश-पदं-त्वं.

Abbey, s. विहारः, मठः.

Abbot, s. मठाध्यक्षः, विहारस्य प्रधानपुरुषः. -Abbess, s. मठाध्यक्षा, विहारपालिनी.

Abbreviate, v. t. सं-प्रतिसं-हृ 1 P, संक्षिप् 6 P, समस् 4 P, ह्रस् c. -ion, s. संक्षेपः-पङं.

Abdicate, v. राज्यं or पदं त्यज् 1 P or अपास् 4 P or क्षिप् 6 P. -ion, s. पद-त्यागः, अधिकारत्यागः, स्वेच्छया परित्यागः.

Abdomen, s. उदरं, कुक्षि m.

Abduct, v. t. अपहृ 1 P. -ion, s. अपहरणं, अपहारः.

Aberration, s. भ्रंशः, च्युति f., भ्रेषः, पथ-भ्रष्टता; ‘a. of mind’ चित्त or मति-भ्रमः.

Abet, v. t. प्रवृत् c., प्रोत्सह् c. 2 उपकृ 8 U, साहाय्यं कृ. -tor, s. प्रवर्तकः, प्रोत्साहकः.

Abeyance, s. विलंबः, व्याक्षेपः.

Abhor, v. t. गुप् desid. (जुगुप्सते), बध् desid. (बीभत्सते), (with abl.) गर्ह् 1, 10 A, विद्विष् 2 U. -rence, s. जुगुप्सा, बीभत्सा, गर्हा, विद्वेषः. -rent, a. जात-विद्वेष. 2 विरुद्ध, अयुक्त, विपरीत.

Abide, v. i. घस् 1 P, स्था 1 P, वृत् 1 A. -v. t. (Wait for) प्रतीक्ष् 1 A, प्रतिपाल् 10. 2 (Endure) सह् 1 A, क्षम् 1 A, 4 P, तिज् desid. (तितिक्षते); ‘a. by’ स्था (loc.), अनुवृत्; कस्यान्यस्य वा वचसि मया स्थातव्यं (Ka. 156); ‘I shall a. by your decision’ तव निर्णयमनुवर्तिष्ये, निर्णयानुरोधेन वर्तिष्ये, निर्णये स्थास्यामि; ‘a. s by his promise’ प्रतिज्ञां-अभिसंधां-पालयति. -ing, a. स्थायिन्; अनुवर्तिन्.

Abject, a. अधम, अप-नि-कृष्ट, कृपण, नीच, तिरस्कार्य, See Mean. -ness, s. अधमता, कार्पण्यं.

Abjure, v. t. सशपथं त्यज् 1 P. 2 प्रत्याख्या 2 P. -ation, s. सशपथः त्यागः.

Ablative, s. पंचमी विभक्ति f.

Ablaze, a. ज्वलत्, उज्ज्वल, प्रदीप्त.

Able, a. समर्थ, क्षम, शक्त; कर्मक्षम, अलं-कर्मीण. 2 प्रबल, बलवत्, शक्तिमत्. 3 पटु, निपुण; ‘to be a.’ शक् 5 P, पृ c., or पार् 10 U, उत्सह् 1 A, प्रभू 1 P, with inf.; अलं with inf. or dat. of noun; ‘a. to protect’ रक्षितुं-रक्षणाय-अलं, प्रभवति &c. -Ability, s. शक्ति f., बलं, सामर्थ्यं. 2 पाटवं, वैचक्षण्यं; कर्मक्षमता. 3 धीशक्ति f., मत्युत्कर्षः, मति f., बुद्धि f.; ‘to the best (utmost) of one's a.’ यथाशक्ति, यावच्छक्यं, सर्वप्रयत्नैः. -Ably, adv. निपुणं, कुशलतया.

Ablution, s. प्रक्षालनं, धावनं; स्नानं, मज्जनं.

Abnegation, s. प्रत्याख्यानं, संयमः, निग्रहः; ‘self-a.’ आत्मसंयमः, इंद्रियनिग्रहः. 2 अप-नि-ह्नवः.

Abnormal, a. अनियत, नियमविरुद्ध, अपूर्व, विलक्षण.

Aboard, adv. अधिनु; ‘go a.’ नावमधिरुह् 1 P.

Abode, s. गृहं, वेश्मन् n., निवासः, निलयः, आलयः, वसति f., See House. 2 पदं, आस्पदं, स्थानं, भाजनं; ‘riches are the a. of calamities’ संपदः पदं (आस्पदं) आपदां.

Abolish, v. t. विलुप्, c., निरस् 4 U; खंड् 10. 2 नश् c., उत्सद् c., उच्छिद् 7 P. -Abolition, s. लोपः. 2 नाशः, उच्छेदः, निवर्तनं, खंडनं.

Abominate, v. t. द्विष् 2 U, गर्ह् 1, 10 A; See Abhor. -ion, s. गर्हा, विद्वेषः. 2 अशुद्धद्रव्यं, कुत्सास्पद. -Abominable, a. द्वेष्य, गर्हणीय, गर्हित. 2 जुगुप्साकर (री f.).

Aboriginal, a. आद्य, आदिम, पूर्वकालीन.

Aborigines, s. आदिमवासिनः (pl.).

Abortion, s. गर्भस्रावः पातः; ‘to cause a.’ भ्रूणहत्यां कृ 8 U. ‘causing a.’ भ्रूणहत्या. -Abortive, a. गर्भस्राविन्, अपूर्णकाल. 2 अकालकृत, निष्फल, मोघ, व्यर्थ (as an attempt.).

Abound, v. i. (with, in) सकॄ-पॄ pass., or by बहु, भूयिष्ठ, in comp.; भूयिष्ठवृक्षं वनं; बहुकौतुकः स देशः ‘a. s in curiosities.’ -ing, a. आढ्य, संकीर्ण, आकुल, प्राय, in comp. -Abundant, a. बहुल, प्रभूत, प्रचुर, विपुल, भूरि. -ly, adv. बहुशः, अनेकवारं, विपुलं. -Abundance, बहुल्यं, प्राचुर्यं.

About, prep. परि; परि-इ ‘go a.’ &c. 2 देशीय (with numerals); ‘a. five years old’ पंचवर्षदेशीयः. 3 (Regarding) आधिकृत्य, प्रति, उद्दिश्य; संबद्ध-अनुविद्द्ह गत-विशये in comp.; ‘I ask a. my friend’ मित्रगतं पृच्छामि; पराजयानुविद्धा आलापाः &c. 4 कृते, अर्थे, अर्थं, हेतोः. 5 परितः, अभितः, (acc.); समीपं, समीपे, पार्श्वतः, निकटे, (gen.). 6 (Nearly) with numerals उप, आसन्न, अदूर, in comp; उपचतुराः ‘a. four’. -adv. (Showing prospective fut.) ex. by fut. part., उन्मुख (खी f.), उद्यत, आसन्न, or desid.; अनुयास्यन् मुनितनयां (S. 1) ‘a. to follow’ &c.; जिघांस्यमानो नरः ‘a. to be killed’; आसन्नमरणः ‘a. to die’; आसन्नराज्य-नाशः ’a. to lose the realm’. 2 प्राय-कल्प, in comp.; ‘it is a. noon’ मध्याह्न-प्रायः-कल्पः समयः; ‘what are you a.’ किं कर्तुमुद्यतोसि, किंकार्यव्यग्रोसि, किमारंभस्त्वं. 3 परितः, अभितः. 4 इतस्ततः, स्थानात्स्थानं.

Above, adv. अधि or अभि pr.; उपरि, उपरिष्टात्, ऊर्ध्वं; ‘just a.’ उपर्युपरि (acc.) -a. प्रागुक्त, पूर्वनिर्दिष्ट. -prep. उपरि (gen.); अति pr; अधिक, उत्तर, विशिष्ट, (abl.); ‘a. calculation’ अतिसंख्य; ‘he stands a. all’ स सर्वेषां मूर्ध्नि तिष्ठति; ‘a. mentioned’ पूर्वोक्त, प्रागुक्त; ‘to be a.’ ऊर्ध्वं स्था 1 P, अभिभू 1 P, See Excel.

Abrade, v. t. घर्षणेन क्षि 1 P. -Abrasion. s. घर्षणेन क्षयः.

Abreast, adv. पार्श्वापार्श्वि.

Abridge, v. t. संक्षिप् 6 P, समस् 4 P, संग्रह् 9 P. -ment, s. संक्षेपः, सारः, संग्रहः &c.

Abroad, adv. विदेशे, देशांतरं. 2 बहिः (abl.). 3 (Widely) सर्वत्र, दूरं; ‘casting a. his rays’ दूरप्रसारितकरः (सूर्यः); ‘live a.’ प्रवस् 1 P; ‘go a.’ प्रसृ 1 P, बहुलीभू 1 P, प्रकाशतां गम् 1 P, प्रकाशीभू 1 P, निर्गम् 1 P; ‘the dreadful vow became known a.’ सा दारुणा प्रतिज्ञा लोके प्रसिद्धाभूत्, लोके प्रकाशतां गता.

Abrogate, See Abolish.

Abrupt, a. विषम, (प्रपातः). 2 आकस्मिक (की f.), असंबंध, अकांड. -ly, adv. एकपदे, सहसा, अकस्मात्.

Abscess, s. विद्रधिः; स्फोटः, व्रणः-णं.

Abscond, v. i. प्रच्छन्न a. भू 1 P, आत्मानं गुह् 1 U or प्रच्छद् 10, अंतर्धा pass. 2 पलाय् 1 A, व्यपसृप् 1 P, अपक्रम् 1 U, 4 P.

Absent, a. अवर्तमान, अविद्यमान, अनुपस्थित, स्थानांतरगत. 2 प्रोषित. 3 (In mind) हृदयेन असन्निहित, शून्य-हृदय-मानस; ‘to be a.’ स्थानांतरे वृत् 1 A, न उपस्था 1 U. -ee, s. अनुपस्थितः, प्रवासिन् m. प्रोषितः. -Absence, s. अनुपस्थिति f., असन्निधि m. परोक्षं, परोक्षता. 2 (Non-existence) अभावः. 3 विरहः, वियोगः; ‘in one's a.’ परोक्षे; ‘a. of mind’ शून्यमनस्कता, शून्य-हृदयत्वं, अनवधानं, विगतचेतनत्वं.

Absolute, a. संपूर्ण, पर्याप्त. 2 नित्य, परम. 3 (Not relative) केवल, मात्रक, अनन्य-संबद्ध. 4 परम, उत्तम, श्रेष्ठ. 5 अनियत, निर्यंत्रण, स्वाधीनः ‘a. king’ सम्राज् m., अधिराजः. -ly, adv. सर्वथा, सर्वशः, केवलं, एकांततः.

Absolve, v. t. (पापात् &c.) मुच् 6 P or c., उद्धृ 1 P, 10; पापं-अपराधं-क्षम् 1 A. -Absolution, s. पापमुक्ति f., क्षमा. 2 मुक्ति f., मोक्षः, निःश्रेयसं, अपवर्गः, निर्वाणं, श्रेयस् n., कैवल्यं.

Absonant, a. विसंवादिन्, विरोधिन्.

Absorb, v. t. उत्-, शुष्, c., निगॄ 6 P, आचम् 1 P, नि-आ-पा 1 P. 2 ग्रस् 1 A, आत्मा-धीन a. कृ 8 U; व्यापृ c., आसंज् c. -ed, a. नि-, मग्न, आसक्त, निरत, लीन, व्यापृत-पर, परायण, in comp. 2 निपीत. -Absorption. s. निपानं, शोषणं; ‘a. into the supreme soul’ मोक्षः, निर्वाणं; ब्रह्मणि लयः, ईश्वरसायुज्यं.

Abstain, v. i. निवृत् 1 A (abl.), परि-वि-वृज् 10 (acc.); ‘has a. ed from eating flesh’ निवृत्तमांसो जनकः (U. 4). 2 विरम् 1 P (abl.); ‘a. from food’ उपवस् 1 P. -Abstinence, s. निवृत्ति f. 2 उपवासः, अल्पाहारः, आहारनियमः 3 संयमनं, जितेंद्रियत्वं. -Abstinent, a. उपवासिन्. 2 जितेंद्रिय, संयतात्मन्; वशिन्.

Abstemious, a. मिताहार, अल्पाहारिन्, अल्पाशन, मितभुज्. -ness, s. मिताहारः, मितभोजनं, अल्पाहारः.

Abstersion, s. शुद्धीकरणं.

Abstract, v. t. संक्षिप् 6 P, संहृ 1 P. 2 आदा 3 A, अप-अव-कृष् 1 P, अपहृ 1 P. -s. सारः, संग्रहः, संक्षेपः. -a. विभिन्न; केवल; अमूर्त. 2 आन्वीक्षिक (की f.), निगूढ, -edly, -ly, adv. विविक्तं. 2 केवलं, मात्रं. -ion, s. समाधिः, प्रणिधानं, ध्यानैकाग्रता. 2 अपहरणं, आदानं. 3 विभेदः, पृथक्करणं.

Abstruse, a. गूढ, प्रच्छन्न. 2 निगूढ, दुर्ज्ञेय, गूढार्थ, असुबोध, दुर्बोध, गहन.

Absurd, a. अनर्थक, अयुक्त, न्यायविरुद्ध, अनुपपन्न. -ness, -ity, s. आनर्थक्यं, अनुपपत्ति f., असंगति f.; sometimes ex. by शशविषाणं, गगनपुष्पं &c. -ly, adv. अविचारेण, अनुपपन्नं; ‘do not talk so a.’ कृतमेतादृशेन असंगतेन-अनर्थकेन-प्रलापेन.

Abuse, v. t. वृथा-मृषा-अन्यायतः प्र-विनि-युज् 7 A, 10 or व्यय् 1 P. 2 अधि-आ-कुत्स् 10, भर्त्स् 10 A, आ-अधि-क्षिप् 6 P, अभिशंस् 1 P, अपवद् 1 U, अभिशप् 1 U, अपभाष् 1 A. -s. आक्रोशः, अपवादः, उपा-लंभः, अपभाषणं, निंदा, अधिक्षेपः, वाक्पारुष्यं, परुषोक्ति f. 2 कुप्रयोगः, अपव्ययः, अन्यायोपयोगः. -Abusive, a. निंदक, आक्षेपरूक्ष, निंदागर्भ; ‘a. word’ निंदात्मकवचः, आक्षेपवचनं.

Abut, v. i. अवलंब् 1 A, आधा 3 U (Pass.).

Abysm, s. See Abyss.

Abyss, s. गभीरगर्तः, अगाधबिलं, अतलस्पर्शं खातं.

Academy, s. विद्यालयः-यं. 2 विद्वत्परिषद् f.

Accede, v. i. अनुमन् 4 A, अंगी-स्वी-कृ 8 U, अनुज्ञा 9 U. 2 सं-इ 2 P, संमिल् 6 P, सं-अभि-गम् 1 P.

Accelerate, v. t. त्वर् c. (त्वरयति), आशु संपद् c. or प्रवृत् c.

Accent, s. स्वरः. 2 आघातः, उच्चारणचिह्नं; ‘human a. s’ मानुषीगिर् f. -v. t. सस्वरमुच्चर् c. -ed, a. स्वरित, उदात्त.

Accept, v. t. प्रतिग्रह् 9 P, आदा 3 A, प्रति-पद् 4 A, प्रति-इष् 6 P, स्वीकृ 8 U. -able, a. ग्रहणीय, आदेय. 2 रुचिर, मनोरम, प्रिय. -ance, s. प्रतिपत्ति f., प्रतिग्रहः, आदानं, स्वीकारः. -ation, s. अर्थः; आशयः; ‘usual a. of a word’ शब्दस्य निरूढार्थः.

Access, s. प्रवेशः, उपसर्पणं, अभि-उप-गमः; ‘wishing to gain a. to the king’ राजानं द्रष्टुकामः. -ible, a. सुलभ, सुखोपसर्प्य, अभि-, गम्य, सुगम, उपसर्पणीय; अवसरोप-सर्पणीया राजानः (S. 6.), सुलभदर्शन; ‘nothing is in-a. to desires’ मनोरथानामगतिर्न विद्यते (K. v. 64). -ion, s. योगः, उपगमनं, मिलनं. 2 (to power) राजपदावाप्ति f., राज्यप्राप्ति f., सिंहासनारोहणं. 3 आगमः, वृद्धि f., उपचयः. -ary, -ory, s. सहकारिन् m., प्रवर्तकः, पापसहायः. -a. अधिक; सहित, संयुक्त.

Accident, s. समापत्ति f., दैवयोगः-गति f., दैवघटनं, यदृच्छा; ‘seen by a.’ समापाचियदृच्छा-दृष्ट. 2 आपद्-विपद् f.; अत्याहितं, उपप्लवः. 3 अपकृति f., असहजो गुणः, विकृति f., ‘life is but an a.’ विकृतिर्जीवितमुच्यते (R. VIII. 87); ‘by a.’ अकस्मात्, दैवेन, दैवात्, दैवगत्या. -al, a. यादृच्छिक-आकस्मिक (की f.) काकतालीय, दैवायत्त. 2 अप्रकृत, असमवायिन्; असहज, आहार्य. -ally adv. दैवात्, देवयोगेन, यदृच्छया, विधि-दैव-वशात्, समापत्या, अकस्मात्.

Acclamation. s. धन्यवादः, प्रशंसाघोषः, जयशब्दः. 2 निःस्वनः, प्रणादः, उच्चैर्घोषः.

Acclivity. s. उत्संगः.

Accommodate, v. t. युज् 10, See Adapt; ‘a. oneself to the will of’ भावमनुप्रविश् 6 P (स्वामिनो भावं भृत्योऽनुप्रविशेत्.) 2 वसतिस्थानेन उपकृ 8 U, उपकरणद्रव्याणि उपक्ल्ण्प् c 3 संधा 3 U, प्रशम् c., (dispute &c.). -ion, s. संयोजनं, संधानं. 2 उपकरणद्रव्योपकल्पनं &c.

Accompany, v. t. अनु-इ 2 P, अनुया 2 P, परिवृ 5 U or c.; संयुज् 10; सह चर् or व्रज् 1 P, सं-इ, अनुसृ 1 P, सहचरो भू 1 P. -ed, a. सहित, अनुषक्त, समेत, परिवृत, परिवार, in comp. by Bah. comp with स or word indicating ‘companionship’; वसंतसहायः-सवसंतः-वसंतद्वितीयः कामः ‘Cupid a. by Spring.’

Accomplice, s. अनुषंगिन्; See Accessory.

Accomplish, v. t. साध् 5 P or c., सिध् c. (साधयति); पूर् 10; समाप् c., अनुष्ठा 1 P, संपद् c., निर्वृत् c. -ed, a. सिद्ध, सं-, पूर्ण, संपन्न. 2 विशारद, निपुण, गुणवत्, कृतिन्. -ment, s. सिद्धि-समाप्ति f., निर्वृत्ति f., निष्पत्ति f. 2 कृतार्थता, कृतकृत्यता 3 गुणित्वं, निपुणता, वैचक्षण्यं, गुणः.

Accord. v. i. संवद् 1 P, संयुज् pass. 2 एकचित्तीभू 1 P, एकमनीभू. -v. t. See Give. -s. संमति f., स्वीकरणं. 2 ऐकमत्यं, एकचित्तता; ‘with one a.’ एकचित्तीभूय. 3 एकतालः (in music); ‘of one's own a.’ यदृच्छया, स्वयं, स्वेच्छातः, कामतः. -ance. s. अनुसारः, सादृश्यं, अनुरोधः; ‘in a. with his words’ तद्वचनानुसारेण-रोधेन; oft, by the instr. or abl. of the noun itself; सचिवाज्ञया, मदादेशात् &c. -ing, prep. यथा, अनुरूपं, अनु, in comp.; ‘a. to seniority’ अनुज्येष्ठं; ‘a. to desire’ यथेष्टं, यथाभिमतं; ‘a. to one's power,’ यथाशक्ति. -ingly. adv. इत्थं, तदनुरोधात्, तदनुसारेण, तथाच.

Accost, v. t. सं-अभि-आ-भाष् 1 A. अभिधा 3 U. समामंत्र् 10 A. संबुध्} c.

Accouchement, s. प्रसूति f. प्रसवः.

Accoucheur, s. प्रसव-सूति-वैद्यः.

Account, s. गणना, संख्यानं, विगणनं; ‘balancing a. s’ गणनां समीकृत्य. 2 मूल्यं, अर्घः. 3 गणना, मात्रा ‘of what a. is a king’ राजेति का मात्रा or गणना, 4 वृत्तांतः, कथा, कथनं, उपाख्यानं; ‘to turn to a.’ हितं साध् c., हितानुकूल a. कृ 8 U; ‘take into a.’ समीक्ष् 1 A, गण् 10, तेजसां हि न वयः समीक्ष्यते (R. XI. 1). 5 कारणं, हेतुः, निमित्तं; ‘on a. of’ ex. by the abl. or instr.; हेतोः, निमित्तेन, अर्थं-र्थे; ‘on this a.’ अतः, अतःकारणात्; ‘on no a.’ न कथंचन; ‘on one's a.’ कृते (gen.); ‘on all a. s’ सर्वथा. -v. t. मन् 4 A. 2 गण् 10; ‘a. for’ कारणं-निमित्तं-दृश् c. (with gen.). -able, a. चिंत्यहेतुक, प्रतिसंख्येय. 2 परानुयोगायत्त. -ant, s. गणकः, लेखकः, गणना-कृत् m.

Accoutre, v. t. संनह् 4 P or c. -ment, s. संनाहः, अलंकारः, भूषणं, प्रसाधनं, सज्जा.

Accredit, v. t. विश्वासपत्रं दा 3 U. 2 See Believe. 3 See Ascribe. -ed, a. मत, संमत, स्वीकृत.

Accrescent, a. See ‘Increasing’ under Increase.

Accretion, s. See Increase.

Accrue v. i. उत्पद्-जन् 4 A, प्राप् pass. 2 प्रतिवृत् 1 A, गम् 1 P; ‘the fruit a. s to the agent’ कर्तृगामि फलं.

Accubation, s. संवेशः, अधिशयनं.

Accumbent, a. संविष्ट, आधिशयान.

Accumulate, v. t. सं-प्र-चि 5 U, संग्रह् 9 P, राशीकृ 8 U, एकत्र कृ. -v. i. उपचि pass, वृध् 1 A, राशीभू. 1 P. -ion, s. संचयः, राशी-करणं.

Accurate, a. यथार्थ, सूक्ष्म, सत्य, यथावृत्त; विशुद्ध, See Exact. -ly, adv. यथार्थतः-र्थं, सूक्ष्मतः, तत्त्वतः, सम्यक्, सत्यं. -Accuracy. s. याथार्थ्यं, सत्यता, यथार्थता, सूक्ष्मता.

Accurse, v. t. See Curse. -ed, a. ex. by हतक, अपसद, at the end of nouns, or by दग्ध pr.; ‘the a. fate’ दैवहतकं, दग्धदैवं; ‘a. man.’ नरापसदः. 2 निंद्य, गर्हणीय; शापग्रस्त, अभिशप्त, आक्रुष्ट.

Accusative, s. द्वितीया विभक्ति f.

Accuse, v. t. अभियुज् 7 A, 10, अपवद् 1 A, अभिशंस् 1 P, अधिक्षिप् 6 P, दुष् c. नार्हसि कामापराधैर्देवं दूषयितुं (Ka. 235); घातकः अयं इति तमभियुयुजिरे ‘they a. ed him of murder.’ -ation, s. अभियोगः, अपवादः, अधिक्षेपः, अभिशंसनं, दूषणं. -er, s. अभियोक्तृ m., अभियोगिन् m.

Accustom, v. t. अभ्यस् 4 P, अभ्यासं or व्यवहारं कृ 8 U; ‘to be a. ed’ अभ्यस्त-परिचित -a. भू 1 P.

Ace, s. एकबिंदुः, 2 अणुः, लवः, ‘within an a. of’ आसन्न, a.

Acerb, a. तुवर, कटु, अम्ल. -ate, v. t. अम्लीकृ 8 U. -ity, s. कटुता, अम्लता; ‘a of temper’ स्वभावपरुषता, रुक्षता.

Acetic, a. See Acid, a.

Acetify, v. t. अम्लीकृ 8 U.

Ache, s. वेदना, पीडा, व्यथा; ‘head-a.’ शिरोवेदना; ‘I have a strong head-a.’ बलवती शिरोवेदना मां बाधते; ‘tooth-a.’ दंतवेदना, -v. i. पीड् pass., व्यथ् 1 A. See Pain.

Achieve, v. t. समाप् c., संपद् c., निर्वृत् c., See Accomplish. 2 प्राप् 5 P, लभ् 1 A. See Get. -ment, s. निष्पत्ति f., साधनं. 2 पराक्रमः, विक्रमः, अवदातं कर्मचेष्टितं, विक्रांतचरितं.

Acicular, a. तीक्ष्णाग्र, सूच्यग्र.

Acid, s. अम्लः. -a. अम्ल, शुक्त. -ify, v. t. अम्लीकृ 8 U. -ification, s. अम्लीकरणं, -imetre, s. अम्लमापकः. -ity, s. अम्ल-शुक्त-ता or -त्वं. -ulate, v. t. अम्लीकृ 8 U. -ulous, a. इषदम्ल.

Aciform, See Acicular.

Acknowledge, v. t. अभ्युपगम् 1 P, अभ्युप-इ 2 P, प्रतिपद् 4 A, अंगीकृ 8 U, स्वीकृ; ग्रह् 9 P. -ment, s. स्वीकारः, अभ्युपगमः, अंगी-स्वी-कारः, प्रतिपत्ति f. 2 (receipt) अब्युपगमलेखः-पत्रं, निस्तारलेखः.

Acme, s. परा काष्ठा-कोटि f.

Acoustic, a. श्रुतिविषयक, श्रवणसंबंधिन्. -Acoustics, s. ध्वनिविद्या-शास्त्रं.

Acquaint. v. t. बुध् c., ज्ञा c. (ज्ञापयति), निविद् c, (with dat.), गृहीतार्थ or परि-गृहीतार्थ a. कृ 8 U; ‘the queen was made a. ed with your immodesty’ भवतोऽविनयमंतरेण परिगृहीतार्था कृता देवी (M. 4), 2 परिचयं कृ, अभ्यस् 4 P. -ance, s. परिज्ञानं; परिचयः, ज्ञानं. 2 मित्रं, परिचितः; ‘old a.’ चिरंतनं मित्रं, चिरपरिचितः, 3 संसर्गः, संस्तवः, -ed, a. परिचित, अब्यस्त; अभिज्ञ, अभ्यंतर; अनभ्यंतरे आवां मदनगतस्य वृत्तांतस्य (S. 3).

Acquiesce, v. i. अनुमन् 4 A, अनुज्ञा 9 U, संमतिं दृश् c. -ence, s. सं-अनु-मति f.

Acquire, v. t. अर्ज् 1 P, लभ् 1 A, समासद् c., अवाप् 5 P, प्रतिपद् 4 A, अश् 5 A, अधिगम् 1 P. See Get. -ment, -Acquisition, s. अर्जनं, प्राप्ति f., लाभः, अधिगमः. 2 गुणः, ज्ञानं.

Acquit, v. t. (पापात्-दोषात्) मुच् c., वि-मुच् c., निस्तॄ c., शुध् c.; ‘he was a. ted’ स मिर्दोषः कृतः, पापविमुक्तोऽमन्यत; ‘a. oneself’ कर्म निर्वह् c., आचर् 1 P; ‘they a. ted themselves well’ ते स्वकर्म साधु निरवाहयन्-आचरन्, -al, s. मुक्ति-शुद्धि f., मोचनं. -ance, s. निस्तारः, ‘a. of debt’ ऋणनिर्यातनं-परिशोधनं.

Acrid, Acrimonious, a. कटु, उग्र, तीक्ष्ण-अरुंतुद. -Acrimony, s. कटुता, तीक्ष्णता, -Acritude, s. कटुत्वं. 2 वाक्पारुष्यं.

Acrobat, s. कलायनः, सूत्रायणः.

Across, prep. पारं, तीरांतरं, in comp.; ‘a. the ocean’ सागरपारं. 2 व्यत्यस्त a.; ‘with legs a.’ व्यत्यस्तपाद a.; ‘to come a.’ लभ् 1 A, अधिगम् 1 P. See Get.

Act, v. i. वृत् 1 A आर्योऽस्मिन् विनयेन वर्ततां (U. 6), व्यवहृ 1 P, आचर् 1 P, (with loc. of person); अयमाचरत्यविनयं तपस्विकन्यासु (S. 1) ‘a. s rudely towards’ &c. 2 चेष्ट् 1 A, विधा 3 U, कृ 8 U. 3 स्थानेऽधिकारं कृ. 4 फल् 1 P, गुणं आवह् 1 P; कार्यं कृ; ‘fire a. s like water’ अग्निर्जलायते; स कृष्णायते &c.; ‘a. up to’ अनुवृत् 1 A; अनुरुध् 4 A, स्था 1 P, शासने तिष्ठ भर्तुः (V. 5). -v. t. नड् 10, निरूप् 10, अभिनी 1 P; प्र्युज् 10; oft. by denom.; ‘a. ing the part of Lakshmi’ लक्ष्मीभूमिकायां वर्तमाना (V. 3); नृपायते ‘a. s the king’; ‘a. the part of a dear friend towards your rivals’ कुरु प्रियसखीवृत्तिं सपत्नीजने (S. 4.). -s. कर्मन् n., कृति f., किया, चरितं, चेष्टितं. 2 अंकः. 3 व्यवस्था, विधिः. -ion. s. क्रिया, व्यापारः, चेष्टितं &c.; प्रवृत्ति f.; कारणं. 2 अभियोगः, व्यवहारकार्यं, कार्यं, अर्थः. 3 संग्रामः, युद्धं, See Fight. 4 अंगविक्षेपः, हस्ताद्यभिनयः, ‘in a., thought and speech’ कर्मणा मनसा वाचा, मनोवाक्कायकर्मभिः. -ionable, a. अभियोज्य, व्यवहार्य. -Active, a. उद्योगिन्, कर्मोद्युक्त, अनलस, सोद्योग, सोत्साह, व्यवसायिन्. 2 क्षिप्रकारिन्, अतंद्र, क्षिप्रकर्मन् 3 व्यायामशील, व्यायामिन्. 4 उत्थानयोग्य, उत्थानयोग्यं वपुः (S. 2); ‘a. voice’ कर्तृवाच्यम्. -ity. s. उद्योगिता, व्यवसायः, क्षिप्रकारिता. 2 उत्साहः. 3 उत्थानयोग्यता. -ly, adv. सोद्योगं, सोत्साहं. -or, s. कर्तृ m.; कारिन् m.; कारकः, in comp. 2 नटः, नर्तकः, कुशीलवः, अभिनेतृ m., शैलूषः. -Actress, s. नटी, नर्तकी. -Actual, a. वास्तविक (की f.), तथ्य, सत्य, वास्तव (वी f.), यथार्थ, परमार्थ. -ly, adv. साक्षात्, प्रत्यक्षं. 2 पथार्थतः, परमार्थतः, वस्तुतः, अर्थतः, वस्तुवृत्तेन; ‘what a. took place’ यद्यद् वृत्तं; oft. ex. by एव only.

Actuate, v. t. प्रेर् 10, प्रोत्सह्, c., प्रवृत् c., प्रणुद् 6 P; See Prompt.

Acumen, s. मतिसूक्ष्मता, विदग्धता.

Acute, a. नि-, शित, तीक्ष्ण; ‘a. pain’ दारुण-तीव्र-वेदना. 2 सूक्ष्ममति, विदग्ध. -ly, adv. तीव्रं, तीक्ष्णं. -ness, s. तीक्ष्णता, तेजस् n. 2 विदग्धता; ‘a. of intellect’ कुशाग्रबुद्धि f.

Adage, s. सूत्रं, वचनं, वाक्यं, आभाणकः.

Adamant, s. वज्रः-ज्रं. 2 हीरकः, मणिः, हीरं. -ine, a. वज्रमय (यी f.), वज्र in comp.

Adapt, v. t. युज् 10, संधा 3 U; ‘a. your conduct to circumstances’ यथाकालं व्यतहर, कालानुवर्ती भव; ‘has a. ed a portion of it to the stage’ तस्यैकदेशः अभिनेयार्थः कृतः (U. 4). -ation, s. संयोजनं, संविधानं. -ed, a. युक्त, योग्य, पर्याप्त.

Add, v. t. संकल् 10 (कलयति), परिगण् 10, परिसंख्या 2 P, सं-समा-युज् 10; ‘he a. ed his army to the general's’ सेनापतेः सेनया स्वबलं संयोजयामास; समाचि 5 U, संमिल् c. 2 अन्यच्च ब्रू 2 U, or कथ् 10 or अभिधा 3 U; ‘a. to’ वृध् c., पुष् 4 P, तन् 8 U; मलिनमपि हिमांशोर्लक्ष्म लक्ष्मीं तनोति (S. 1) ‘a. s to her lustre’; ‘there is this also to a. to my (grounds of) anger’ एतदपि मे द्वितीयं संतापकारणं (Mr. 5); ‘this is another evil to a. to the first’ गंडस्योपरि पिटिका संवृत्ता (S. 2), अयमपरो गंडस्योपरि विस्फोटः (Mu. 5). -ition, s. संमेलनं, संयोजनं, संयोगः. 2 परिगणनं, परिसंख्या, संकलनं. 3 (Something added) आधिक्यं; ‘he is a valuable a. to our side’ अस्मत्पक्षेऽयमनर्ध्यः सहायः संजातः. -itional, a. अपर, अधिक, अधिक-तर.

Addict, v. t. (oneself) आ-नि-सेव् 1 A; भज् 1 U; आसंज् pass., आसक्त-निरत -a. भू 1 P, (loc.). -ed, a. आसक्त, प्रसक्त, निरत, निविष्ट, परायण, in comp. -edness, -ion, s. आसक्ति-प्रसक्ति f., निषेवणं, व्यसनं, निरति f., परायणता.

Addle, a. असंपूर्ण, नष्ट, दुष्ट; ‘a. headed-,pated’ मूढ, नष्टधी, दुर्मति.

Address, v. t. आमंत्र् 10 A, सं-अभि-आ-भाष् 1 A, अभिधा 3 U, संबुध् c., आलप्, 1 P; ‘a. ed his mind to Surya’ सूर्यं मनसाध्यायत्; ‘a. me as is wont with you’ (मां प्रति) यथाभ्यस्तमभिधीयताम् (U. 1.) 2 नाम ग्रह् 9 P, नामग्राहं वद् 1 P or आह्ने 1 P 3 प्रहि 5 P, ग्रेष् 10. -s. अभि-सं-भाषणं, संबोधनं &c. 2 वचनं, आलापः; ‘mode of a.’ आमंत्रणपदं; संशयिते परिणये नैष समुदाचारः (S. 5). ‘not the proper mode of a.’; ‘of agreeable a.’ मधुरालाप, प्रियंवद. 3 पदुता, दक्षता, नैपुण्यं. 4 (Of a letter) बाह्यनामन् n.; अदत्तबाह्यनामानं लेखं (Mu. 1) ‘a letter without any a. upon it’; ‘send the letter to my a.’ दत्त-लिखित-मद्बाह्यनाम (मामुद्बिश्य) पत्रं प्रेषय. 5 (Place of residence &c.) नामधामविशेषाः.

Adduce, v. t. (proof, witness &c.) निर्दिश् 6 P, उपन्यस् 4 P, उपक्षिप् 6 P, उपानी 1 P; ‘a. ing proofs’ प्रमाणोपन्यासः.

Adept, a. निपुण, कुशल, प्रवीण, अभिज्ञ.

Adequate, a. पर्याप्त, समर्थ, क्षम, तुल्य योग्य, अनुरूप. -ly, adv. पर्याप्तं. Adequacy, s. क्षमता, सामर्थ्यं, &c.

Adhere, v. i. संज् pass., सज्ज् 1 P, संसक्त-अनुषक्त -a. भू, संलग् 1 P, (loc.); अनुबंध् 9 P. 2 अवलंब् 1 A, पाल् 10, रक्ष् 1 P; ‘a. s to his promise’ प्रतिज्ञां पालयति-रक्षति. -ence, s. आसक्ति f., आसंगः, अनुषंगः, अवलंबनं. -ent, s. पक्षीयः, पक्ष्यः, मपक्षः. 2 अनुषंगिन् m., सहायः, अनुगामिन् m. -Adhesion, s. संसक्ति f., आसंगः, आसक्ति, f. अवलंबनं; संलग्नत्वं. -Adhesive, a. संलग्नशील.

Adieu, adv. स्वस्ति (dat). -s. आमंत्रणं, आप्रच्छनं; ‘to bid a.’ आप्रच्छ् 6. A, आमंत्र 10 A; आमंत्रयस्व सहचरं (S. 3).

Adjacent, a. आसन्न, समीप, समीपवर्तिन्, सन्निकृष्ट, सन्निहित, निकटवर्तिन्, निकट, पार्श्वस्थ.

Adjective, s. विशेषणं.

Adjoin, v. t. लग् 1 P, समीपे-निकटे-वृत् 1 A or स्था 1 P; See Adjacent above.

Adjourn, v. t. व्याक्षिप् 6 P, विलंब c.; व्यवहारं त्यज् 1 P.

Adjudge, v. t. दा c. (दापयति). 2 निर्णयं कृ 8 U, निर्णीय समाप् c.

Adjudicate, v. t. निर्णी 1 P. See above.

Adjunct, a. संयुक्त, सहित. -s. अनुबंधः.

Adjure, v. t. सशपथं समादिश् 6 P, शप् c. -ation, s. सशपथं समोदशः, शपथः.

Adjust, v. t. समीकृ 8 U, समा-प्रतिसमा-धा 3 U, समायुज् 10, घ्यवस्था c. (स्थापयति); (accounts) एकीकृ, संमिल् c. -ment, s. समाधानं, समायोगः, एकीकरणं.

Adjutant, s. सहायः, सहकारिन् m.

Admeasure, v. t. See Measure.

Administer, v. t. प्रशास् 2 P, निर्वह् c., निर्वृत्ं c.; ‘a. justice’ धर्म-न्याय-विवेचनं कृ, न्यायं प्रणी 1 P, or प्रवृत् c.; ‘a. an oath’ शप् c. 2 दा 3 U, प्रतिपद् c. -Administration, s. शासनं, प्रवर्तनं, निर्वाहः; राज्यधुरा; ‘during his a.’ तस्मिन् राज्यं (प्रजाः) शासति. 2 धर्मविवेचनं. 3 प्रकृति f., सचिवाः. 4 साचिव्यं, मंत्रित्वं. -Administrative, a. शासनदक्ष, कार्यनिर्वाहकुशल. -Administrator, s. शासितृ m., राज्यंधुरंधरः. 2 प्रवर्तकः, प्रणेतृ m.

Admiral, s. नैसाधनाध्यक्षः.

Admire, v. t. प्रशंस् 1 P, श्लाघ् 1 A, स्तु 2 U. 2 विस्मयेन दृश् 1 P. -able, a. श्लाध्य, अद्भुत, प्रशंसनीय, अनुपम. -ably, adv. श्लाघ्यप्रकारेण, साधु, अद्भुतं. -ation. s. प्रशंसा, श्लाघा. 2 विस्मयः, आश्वर्यं. -er, s. प्रशंसकः, श्लाघिन् m.; ‘a. of ladies.’ कामिन् m., कामुकः.

Admit, v. t. प्रविश् c., अभ्यंतरीकृ 8 U; ‘should be a. ed to all confidential matters’ सर्वविश्रंभेद्वभ्यंतरीकरणीया (Ka. 101). 2 अंगी-स्वी-कृ, अभ्युपगम् 1 P, अभ्युपे 2 P; ग्रह् 9 P; ‘a. of’ ex. by adj. or noun denoting ‘capability’; ‘his remark a. s of no doubt’ तस्य वचनं न संदेहास्पदं; ‘her illness a. s of no delay’ तस्या विकारो विलंबाक्षमः. -Admission, s. प्रवेशनं, प्रवेशः. 2 अभ्युपगमः, अंगीकारः, प्रतिपत्ति f. -Admissible, a. उपादेय, स्वीकरणीय, ग्राह्य. -Admittance, s. प्रवेशः-शनं.

Admix, v. t. संमिश्र् 10, संयुज् 7 U, 10, संकॄ 6 P. -ture, s. मिश्रणं, संकरः.

Admonish, v. t. उपदिश् 6 P, अनुबुध् c., विज्ञा c. (ज्ञापयति), अनुशास् 2 P. 2 निर्भर्त्म् 10 A, उपालभ् 1 A, See Censure. -er, s. उपदेशकः, अनुबोधकः. -Admonition, s. अनुबोधनं, उपदेशः, अनुशासनं, उपालंभः.

Ado, s. श्रमः, दीर्घायासः.

Adolescence, s. यौवनदशां, यौवनं. -Adolescent, a. युवन् (यूनी f.), प्राप्तयौवन.

Adopt, v. t. परिग्रह् 9 P, पुत्रीकृ 8 U. 2 ग्रह्, स्वी-अंगी-कृ, अनुवृत् 1 A. -ed, a. परिगृहीत, स्वी-अंगी-कृत; ‘a. son’ कृतकः पुत्रः, दत्रिमः सुतः, दत्तकः; ‘a. daughter’ कृतिका दुहिता, अपत्यकृतिका. -ion, s. परिग्रहः, पुत्रीकरणं. 2 अंगी-स्वी-कारः, अनुवर्तनं.

Adore, v. t. आराध् c, नमस्यति (D), नमस्कृ 8 U, अर्च् 1 P, or c. पूष् 10, उपस्था 1 U, उपास् 2 A. -ation, s. पूजा, अर्चनं, नमस्कारः. -er, s. पूजकः, उपासकः, आराधकः, भक्तः, अर्चकः.

Adorn, v. t. वि-, भूष् 10, अलंकृ 8 U, परिष्कृ, संस्कृ, मंड्, 10, प्रसाध्, c., शुभ् c. -ing, s. अलंकारः, भूषणं, प्रसाधनं, मंडनं.

Adrift, adv. इतस्ततः प्लवमान a. 2 अशरण-अनाथ-निरालंब. a.

Adroit, a. निपुण, दक्ष, धूर्त, चतुर. -ly, adv. सनैपुण्यं, चतुरं &c. -ness, s. नैपुण्यं, दक्षता, &c.

Adry, a. See Thirsty.

Adulate, v. t श्लाघ् 1 A, स्तु 2 U, अनुनी 1 P. -ion, s. चाद्वक्ति f., अतिप्रशंसा, श्लाधा, स्तुतिपूर्वकः अनुनयः, स्तवोक्ति f., अतिस्तुति f. -ory. a. चाद्वक्तिपूर्ण, प्रस्रंसा-गर्भ, अतिप्रशंसायुक्त.

Adult, s. प्रौढः, प्राप्तयौवनः, प्राप्तव्यवहारदशः, युवन् m.

Adulterate, v. t. अपद्रव्येण संमिश्र् 10, अशुद्धी कृ 8 U. -ion, s. दूषणं, मिश्रणं.

Adultery, s. व्यभिचारः; पारवार्यं, परभार्या-लंघनं; (of a woman) परपुरुषसंगति f., पति-लंघनं. -Adulterer, s. परस्त्रीगामिन् m. पारदारिकः, भुजंगः, घिटः, जारः. -Adulteress, s. व्यभिचारिणी, जारिणी, पुंश्वली, परपुरुषसंगता, बंधकी. -Adulterine, s. जारजः.

Adumbrate, v. t. पांडुलेख्यं-प्रतिच्छायां-चित्रारंभं-कृ 8 U. -tion, s. प्रतिच्छाया, प्रतिबिंबं. 2 पांडुलेख्यकरणं.

Adust, a. दग्ध, भस्मी-भूत or कृत.

Advance, v. i. प्र-उत्-चल् 1 P, प्र-अभि-या 2 P, अभिमुखं या, or -गम् व्रज् 1 P, प्रगम्, प्रस्था 1 A; शत्रोरभिमुखं याति ‘a. s against the enemy.’ 2 वृध् 1 A, प्र-उप-चि pass. उन्नतिं-उत्कर्षं-या; ‘a. ed some steps to receive’ सादरमभिमुखदत्ताविरलपद (Ka. 95); ‘a. ed in age’ परिणत-वयस्, वयोवृद्ध, प्रवयस्; ‘a. ed in knowledge’ ज्ञानवृद्ध. -v. t. उच्चल् c., पुस्स्कृ 8 U, अग्रे नी 1 P. 2 वृध् c., परिपुद् 4 P 3 उपक्षिप् 6 P, उपन्यस् 4 P, पुरो निधा 3 U. 4 प्राक् दा 3 U. -s. उच्चलनं, प्रगमनं, प्रयाणं. 2 उन्नति f., क्रमशो वृद्धि f., उत्कर्षः, वर्धनं; ‘price of a book in a.’ पुस्तकप्रकाशनात्पूंर्वं दत्तं मूल्यं. -ment, s. उत्कर्षः, उन्नति f., अभ्युदयः, वृद्धि f., आगमः, उपचयः, ‘a. in knowledge’ विद्यागमः; ‘a. of learning’ ज्ञानोत्कर्षः.

Advantage, s. लाभः, हितं, गुणः, फलं, अर्थः. 2 अवसरः, अवकाशः. 3 आधिक्यं, उत्कर्षः; ‘taking a. of my weak point’ मम छिद्रेण लब्धावकाशः; ‘show or set off to a.’ लक्ष्मीं-शोभां-तन् 8 U, See Add. ‘They had an a. over their enemy in bravery’ शौर्ये ते शत्रुभ्योऽत्यरिच्यंत. -v. t. उपकृ 8 U, अनुग्रह् 9 P, लाभाय भू. -ous, a. फलद, हितावह, लाभकर, हितकर (री f.). -ously, adv. सफलं, सलाभं. 2 सावकाशं.

Advent, s. आगमनं, प्रवृत्ति f.; ‘a. of spring’ वसंतसमयावतारः, मधुप्रवृत्ति f. -itious, a. बाह्य, औपाधिक-आगंतुक (की f.), आहार्यं.

Adventure, s. साहसं, अद्भुतं कर्म. 2 दैवा-धीनं कर्मचेष्टितं. 3 वृत्तांतः, चरितं, चेष्टा, चेष्टितं, किया. -v. i. दैवाधीनं कर्म कृ 8 U. 2 साहसेन व्यवसो 4 P, or प्रयत् 1 A. -er. s. साहसिकः, साहसव्यवसायिन् m. -ous. a. साहसिक (की f.), प्रगल्भ, निर्भय. 2 संदिग्ध, दैवायत्त.

Adverb, s. क्रियाविशेषणं, अव्ययं.

Adverse, a. प्रतिकूल, विपक्ष, वैरिन्, विपरीत, वाम, विरुद्ध, पराङ्मुख (खी f.). -ary, s. शत्रुः, अरिः. See Enemy. -ative, a., विरोध-दर्शिन्-दर्शक. -ity, s. विपद् f., आपद् f., विपत्ति f., आपत्कालः, व्यसनं, दुःखं.

Advert (to). v. i. उदाहृ 1 P, अनुलक्ष् 10, अधिकृत्य-उद्विश्य-वद् 1 P or वच् 2 P. 2 अव-सं-ईक्ष् 1 A, मनः समाधा 3 U, अवधा, अवधानं दा 3 U. -ence, s. अवधानं, अवहितता, मनोयोगः, अवेक्षा.

Advertise, v. t. विज्ञा c. (ज्ञापयति), निविद् c., प्रकाश् c., बुध् c., वि-उद्-घुष् 10. -er, s. प्रकाशकः, ज्ञापकः. -ment, s. विज्ञापना, घोषणा.

Advise, v. t. उपदिश् 6 P, अनुशास् 2 P. 2 बुध् c., निविद् c., ज्ञा c. (ज्ञापयति). -v. i. विचर् c., आलोच् 10. -able, a. उचित, योग्य, युक्त. 2 उपदेष्टव्य. -edly, adv. सुविचारतः, ज्ञानतः, बोधपूर्वं. 2 सावधानं, अवधानेन. -er, s. उपदेशकः, उपदेष्टृ m. 2 सचिवः, अमात्यः, मंत्रिन् m. -Advice, s. उपदेशः, अनुशासनं, बोधनं. 2 समाचारः, वार्ता.

Advocate, v. t. परार्थं वद् 1 P, पक्षं समर्थ् 10 or रक्ष् 1 P. -s. परार्थं वक्त m., पक्षसमर्थकः, वक्तृ m. 2 आश्रयः, रक्षकः, प्रतिपालकः.

Adze, s. कुंठारिका, तक्षणी.

Aerial, a. See under Air.

Aeroplane, s. आकाशयानं, विमानं.

Aery, a. आध्यात्मिक. 2 अमूर्त. 3 मनः-सृष्ट-कल्पित.

Afar, adv. दूरात्, आरात्; दूरे-रं; ‘a. off’ दूरस्थ a.

Affable, a. सुजन, सुशील. 2 मधुरालाप, प्रियवादिन्. -Affability, s. मधुरालापता, सुशीलत्वं, सौजन्यं, प्रश्रयः. -Affably, adv. चादूक्त्या, मृदुवचनेन, सुजनवत्, सप्रश्रयं.

Affair, s कार्यं, व्यापारः, कर्मन् n., अर्थः.

Affect, v. t. (To act upon) अभिभू 1 P, आकुलीकृ 8 U, उपहन् 2 P, विकृ, उपसृज् 6 P, सस्कृ; क्लेशलेशैरभिन्नं (S. 2) ‘not a. ed by the slightest fatigue’; ‘a. ed by a devil’ वेतालोपहत; ‘a. ed with many diseases’ अनेकव्याध्युपसृष्ट; ‘our position is not in the least a. ed (it does not a. us in the least)’ न नः किंचिच्छिद्यते (S. B. 345). 2 (Pretend) Ex. by छद्म-छलं कृ, मिथ्या in comp., by कृतक-कृत्रिम -a. कृ; ‘a. ing a quarrel or anger’ कृतककलहं-कोपं-कृत्वा. 3 आकुलीकृ, आर्द्रीकृ, द्रु c.; अवकाशं-पदं-ग्रह् 9 P; ‘my words a. ed his heart’ मम वचसा तस्य हृदयं द्रवीभूतं, मम वचस्तस्य हृदये दृढं पदं लेभे. 4 मन् 4 A; ‘he a. s learning’ पंडितंमन्योसौ. -ation, s. अहंकारः, आटोपः, मिथ्यागौरवं. 2 छद्मन् n. See Pretext. 3 विलासः, अभिमयः, हावः. -ed, a. आकुल, अभिभूत, उपहत, विकृत. 2 मिथ्या in comp.; कृतक, कृत्रिम; ‘by an a. courage’ मिथ्याप्रतापमात्मन्यारोप्य. 3 अहंकारिन्, मानिन्, सदंर्प. -edly, adv. साहंकारं, सादोपं. -ing, a. करुणं, ममभेदिन्. -ingly, adv. करुण. -ion, s. प्रेमन् m. n., अनुरागः, स्नेहः, प्रणयः, प्रीति f., वात्सल्यं, (with loc.). 2 धर्मः, संस्कारः, विकारः, अनुभावः, वृत्ति f., भावः, विक्रिया, रागः. -ionate, a. स्निग्ध, स्नेहशील, प्रणयिन्, सप्रणय, सानुराग, वत्सल. -ionately, adv. सप्रेमं, सस्नेहं, स्निग्धं, सानुरागं.

Affiance, v. t. प्रतिश्रु 5 P, वाचा दा 3 U. -s., वाग्दानं. 2 विश्वासः, श्वद्धा.

Affidavit, s. शपथपत्रं, सशपथं लिखितो लेस्रः.

Affiliate, v. t. संश्लिष् c., संयुज् 10.

Affinity, s. संबंधः, संपर्कः, योगः. 2 बंधुता, त्वं, सादृश्यं, साम्यं.

Affirm, v. t. प्रतिज्ञा 9 A, वद् 1 P, वच 2 P उपक्षिप् 6 P, उपन्यस् 4 P. 2 सनिश्वयं वद्, तथेति दृढ ब्रू 2 U. 3 दृढीकृ 8 U, निश्चित a. कृ, प्रमाणीकृ. -ation, s. उक्ति f. दृढवचनं, प्रमाणीकरणं, सनिश्चयं वचनं. 2 प्रतिज्ञा, पक्षः. -ative, a. स्वीकार or अंगीकार-द्यांतक or सूचक; ‘two negatives make one a.’ द्वौ नञौ प्रकृतार्थं गमयतः. 2 पक्षानुकूल.

Affix, s. आगमः. -v. t. अनुबंध् 9 P, सं-आ-युंज् 7 U, 10.

Afflict, v. t. क्लिश् 9 P, दु 5 P, परि-सं-तप् c., व्यथ् c. (व्यथयति), पीड् 10, बाध् 1 A, आयस् c. -ed a. आर्त, दुःखित, अभि-भूत, पाडित, आतुर. ‘to be a. for’ तम् 4 P. पर्युत्सुक a. भू 1 P. -ion, s. क्लेशः, बाधा, पीडा, कष्टं, व्यथा, दुःखं. -ing, -ive, a. क्लेशावह्, व्यथाकर (री f.).

Affluence, s. समृद्धि f., सधनता, धनबाहुल्यं. -Affluent, a. समृद्ध, धनाढ्य, बहु-महा-धन; ‘a. circumstances’ सधनता, सुस्थिति f. 2 एकस्थानं प्रति प्रवाहक. -Afflux, s. एकस्थाने प्रवाहः.

Afford, v. t. दा 3 U. 2 (To be able) शक् 5 P, समर्थ-क्षम -a. भू 1 P.

Affray, s. कलहः, द्वंद्वं, युद्धं.

Affright, v. t. संत्रस् c., भी c. (भापयते, भीषयते), उद्विज् c. -s. भयं, सं-, त्रासः-साध्वसं.

Affront, s. अवज्ञा, निकृति f., अपमानः, तिरस्कारः, मानभंगः. -v. t. (संमुखं-प्रत्यक्षं) अवज्ञा 9 U, अवमन् 4 A, अधिक्षिप् 6 P, तिरस्कृ 8 U.

Affusion, s. आसेकः.

Afire, Aflame, a. दह्यमान.

Afloat, a. प्लवमान; ‘a rumour is a.’ वार्ता प्रसुता.

Afoot, adv. पैभ्याम्; ‘set a.’ प्रारभ् 1 A, See Begin; ‘the army is a.’ प्रचलितं सैन्यं; ‘going a.’ पादग, पादचारिन्.

Afore, adv. अग्ने, पुरः, संमुखं. 2 पूर्वं, पुरा, गतकाले; ‘a. said,’ पूर्वोक्त, प्रागुक्त. ‘a. thought.’ s. पूर्व-प्राक्-संकल्पितं; ‘a. times,’ adv. पुरा.

Afraid, a. भीत, भयान्वित, शंकान्वित; ‘to be a.’ त्रस् 1, 4 P, भी 3 P, (with abl.). 2 आ-शंक् 1 A, मन् 4 A.

Afresh, adv. पुनरपि, अभिनवं.

After, prep. अनु pr. to roots, पश्चात्; ‘to go a.’ अनुगम्, अनुसृ, 1 P. 2 (of time) परं, अनंतरं, ऊर्ध्वं, (with abl.); ‘a. that’ तस्मात्परं, प्ततऊर्ध्वं; ‘a. one another’ आनु-पूर्व्येण, अनुपूर्वशः. ‘a. 10 years’ दशवर्षे व्यतीते; ‘a. eating’ भोजनानंतरं; पश्वात् (gen.), अनु in comp.; ‘a. a few days’ दिनेषु गच्छत्सु; by gerund, or पूर्वकं in comp.; अनामयप्रश्नपूर्वकं (S. 5); ‘he waters tree a. tree’ वृक्षं वृक्षं सिंचति; ‘in a. time’ आगामिकाले, उत्तरकाले. 3 अनु-सारेण-सारतः, अनुरूपं; ‘you write a. his hand’ लेखने तस्यानुकरोषि; ‘he is called a. his grandfather’ स पितामहनाम्नाऽभिधीयते-आह्वयते; See Name. In comp. e. g. ‘a. ages,’ ex. by उत्तर; ‘a. -ages’ उत्तरकालः; पुत्रपौत्राः; ‘a. all’ अंते, शेषे; ‘a. birth,’ s. जरायु n. ‘a. -crop’ शस्यस्य द्वितीयसंग्रहः; ‘a. glow’ s. सायं-संध्या-एकाशः. ‘a. -inquiry,’ उत्तरजिज्ञासा; ‘a. -life’ आयुःशेषः, उत्तरवयस् n.; ‘a. noon’ s. अपराह्वः, पराह्वः, विकालः; (a.) अपराह्वतन (नी f.), वैकालिक (की f.); ‘a. pains,’ प्रसवोत्तरवेदना. ‘a. thought,’ उत्तरचिंता, अनुबोधः. ‘a. wards’ पश्चात्, अनंतरं, ततः परं, परं.

Again, adv. पुनः, भूयः; ‘a. and a.’ भूयो भूयः, वारंवारं; ‘as much a.’ द्विगुण a. 2 अपरं च, अन्यच्च, अपि च. 3 (With verbs) by प्रति pr.

Against, prep. प्रति-आभि pr. to nouns; प्रतिवातं ‘a. the wind’ &c. 2 अभिमुखं, प्रतिमुखं, समुखं, in comp. or with gen. 3 विरुद्धं, प्रतिकूलं, or by अतिक्रम्य; ‘a. my order’ मम शासनस्य विरुद्धं, शासनमतिक्रम्य-उल्लंघ्य; ‘assist him a. his brother’ भ्रातरि बद्धवैरस्य तस्य साहाय्यं कुरु. 4 अर्थे, अर्थं; आपदर्थे धनं रक्षेत् ‘should lay by wealth a. (as a provision for) calamities.’

Agape, a. जृंभमाण; ‘with eyes a. with astonishment’ विस्मयोत्फुल्ललोचन.

Agastric, a. जठरशून्य.

Age, s. युगं, कालः, समयः. 2 वयस् n.; ‘a. of the world’ कल्पः; ‘old a.’ वृद्धत्वं, वार्धक्यं, वृद्धभावः, परिणतं वयस् n. ‘come of a.’ प्राप्तव्यवहार; ‘of the same a.’ समकालीन, समानवयरक; ‘of age’ ex. by वर्षीय a. वर्षात्मक a.; ‘5 years of a.’ पंचवर्षीय-वर्षात्मक; ‘about 8 years of a,’ अष्टवर्षदेशीय; ‘a. of majority’ यौवन-दशा, यौवनावस्था; व्यवहारज्ञतादर्शकवयस् n. ‘he reached the 16th year of his a.’ षोडशवर्षवयोवस्थामस्पृशत्. -ed, a. वृद्ध, जीर्ण, पुराण.

Agenda, s. कार्यक्रमपत्र.

Agent, s. प्रतिहस्तः, प्रतिनिधिः. 2 (in grammar) कर्तृ m.; कारकः, कारः in comp. 3 हेतुः, कारणं, साधनं; शक्ति f. -Agency, s. कर्तृत्वं, निर्मातृत्वं; ‘the action was done through his a.’ तत्कर्तृका क्रिया, तस्य साहाय्येन संपादिता क्रिया. 2 कारणं. 3 नियोगिपदं, नियोज्यत्वं.

Agglomerate, v. t. संचि 5 U, एकत्र-राशी-कृ 8 U.

Agglutinate, v. t. संयुज् 10., संश्लिष् c, संलग्न a. कृ 8 U, संसंज् c.

Aggrandize, v. t. वि-सं-प्र-वृध् c., आप्यै c., एध् c., स्फाय् c. (स्फावयति), उत्कृष् 1 P, उपचि 5 U. -ment, s. विवृद्धि f., उन्नति f., अभ्युदयः, उत्कर्षः, उपचयः, उदयः.

Aggravate, v. t. वृध् c., उपचि 5 U, प्रवृद्धिं नी 1 P. 2 प्रकुप् c., संक्षुभ् c., उद्दीप् c. -ion, s. वृद्धि f., उपचयः. 2 प्रकोपनं-णं, उद्दीपनं.

Aggregate, s. संग्रहः, समाहारः, राशिः, स मूहः, समुदायः. -v. t. संग्रह् 9 P, राशीकृ 8 U, संचि 5 U, एकत्र, कृ. -ed, a. एकीकृत, समुदित, संचित, समाहृत. -ion, s. संग्रहणं, राशीकरणं. 2 समूहः, See (s.) above.

Aggress, v. i. (प्रथमं) आक्रम् 1 U, 4 P, लंघ् 1 A, 10, हिंसारंभं कृ 8 U. -ion, s. आ-अति-क्रमः, लंघनं. 2 प्रथमापकारः, हिंसा रंभः. -ive, a. प्रथमापकारिन्, ‘a. step’ हिंसारंभः, प्रथमाक्रमः. -or, s. प्रथमापकारकः, आक्रामकः.

Aggrieve, v. t. अर्द् 1 P or c., दुःखाकुलीकृ 8 U, See Afflict.

Aghast, a. ससाध्वस, भयाभिभूत. 2 विस्मयाकुल, आश्वर्यचकित.

Agile, a. लघु, चपल, लघुशरीर.

Agitate, v. t. सं-वि-प्र-क्षुभ् c., आकुलीकृ 8 U, उद्विज् c.; धू 5, 9 U, प्रमंथ् 9 P, विलुड् c. (water). 2 Discuss. q. v. -ed, a. क्षुद्ध, विह्वल, आकुल, विक्लव, पारिप्लव. 2 प्रमथित, विलोडित; ‘to be a.’, क्षुभ् 4, 9 P, 1 A, विह्वल &c. भू. -ion, s. संक्षोभः, उद्वेगः, उपप्लवः, आकुलत्वं. 2 विलोडनं. 3 विचारणा, वादानुवादः. -or, s. क्षोभकः.

Aglow, a. अग्नितप्त.

Agnate, a. संबंधिन्, संबद्ध.

Agnostic, s. अनीश्वर-निरीश्वर-वादिन् m.

Ago, adv. पूर्वं, प्राक्, (with abl.); ‘long a.’ पुरा; ‘not long a.’ नातिचिरात्प्राक्, अनतिपूर्वं.

Agony, s. व्यथा, यातना, वेदना, संतापः; ‘in the a. es of death’ मृत्युवेदनाभिभूत; ‘sharp a.’ तीव्रयातना-वेदना &c. -ize, v. i. ष्यथ् 1 A. -v. t. Afflict, q. v.

Agrarian, a. भूमिविषयक, क्षेत्रसंबंधिन्.

Agree, v. i. संमन् 4 A, तथा-एवं-मन्; ‘I don't a. with you’ नैवमहं मन्ये. 2 एक-चित्तीभू, एकमत a. भू; ‘birds in their nests a.’ स्नेहभावेनैकत्र वसंति; ‘they all a. on this point’ अस्मिन्विषये सर्वेषां तेषा, मैकमत्यम्. 3 ग्रह् 9 P, स्वीकृ 8 U, अनुमन् 4 A, अनुज्ञा 9 U. 4 संकॢप् c., समयं-संविदं-कृ, प्रतिपद् 4 A, अभ्युप-इ 2 P or गम् 1 P, प्रतिश्रु 5 P. 5 आरोग्याय कॢप् 1 A, हिताय भू, हितमावह् 1 P; ‘(living in) Bombay does not a. with my health’ मुंबापुर-निवासो ममारोग्याय न कल्पते. 6 Resemble, q. v. -able, a. रम्य, सुख in comp. सुखस्पर्शता शिलाविशेषस्य (M. 4); मनोज्ञ, प्रिय, सूनृत, अभिमत, सुभग. 2 अनुरूप, योग्य, तुल्य, सदृश (शी f.). -ably, adv. यथासुखं. 2 अनुरूपं, अनुसारतः; ‘a. to one's nature’ सत्त्वानुरूपं. -ment, s. समयः, संविद् f. 2 ऐक्यं, संमति f., ऐकमत्यं. 3 सादृश्यं, संवादः. 4 अभ्युपगमः, स्वीकारः, प्रतिपत्ति f.

Agrestic, a. असभ्य, ग्राम्य, क्षेत्रिक.

Agriculture, s. कृषि f., कर्षणं; ‘science of a.’ कृषिकर्मविद्या. -Agriculturist, s. कृषीवलः, कर्षकः, कृषिजीविन् m., क्षेत्रिन् m. 2 वैश्यः, विश् m.

Agronomial, a. क्षेत्रकर्मविषयक, कृषिकर्म-संबंधिन्.

Aground, adv. तटस्थ a., उत्तीरं, सैकतस्थं.

Ague, s. कंप-शीत-ज्वरः, विषमः; ‘tertian a.’ त्र्याहिकविषमः; ‘quartan a.’ चातुर्थिक-विषमः.

Aguerried, a. युद्धपरिचित, युद्धाभ्यस्त.

Ah, interj. आः, हंत, हा, अहो, अहह.

Ahead, adv. अग्ने, पुरतः, पुरः.

Aheap, adv. संकलितं.

Aid, v. t. उपकृ 8 U, साहाय्यं कृ (with gen.). -s. साहाय्यं, उपकारः. 2 सहायः, उपकारकः. -less, a. असहाय. See Help. Aid-de-camp, s. आसन्नसहायः. 2 सेना-पतिसहायः.

Ail, v. t. पीड् 10; दु 5 P, तप् c.; ‘what a. s thee’ किं त्वां व्यथयति or का ते पीडा, -ing, a. पीडित, क्षुंद्ररोगपीडित. -ment, s. पीडा, आतंकः. 2 क्षुद्ररोगः, व्याधिः.

Aim, v. t. लक्षीकृ 8 U, उद्दिश् 6 P, संघा 3 U; ‘well a. ed arrow’ साधुकृतसंधान शरः (S. 1.). 2 आप् desid. (ईप्सति), आकांक्ष् 1 P, लभ् desid. (लिप्सते); ‘a. ed at the crown’ राजपदं लिप्सांचक्रे &c. 3 लक्ष्यं प्रति क्षिप् 6 P or अस् 4 P. -s. लक्ष्यं-क्षं, शरव्यं. 2 संधानं; ‘taking a.’ शर-संधानं कुर्वन्. 3 अभिप्रायः, आशयः, वांछा, कांक्षा, हेतुः, चिकीर्षितं; ‘friend, where are you going without any definite a.’ हला क्वानिर्दिष्टकारणं गम्यते (V. 2).

Air, s. व्योमन् n., आकाशः शं, नभस् n., विहायस् n.; ‘to take the a.’ वातमासेव् 1 A; ‘take a.’ प्रकाशतां गम् 1 P. 2 वायुः, वातः, समीरणः. 3 तालः, रागः, मूर्छना. 4 रूपं, आकारः, मुद्रा; ‘with a dignified a.’ सगौरवाकारेण; ‘a. of conceit’ अवलेपमुद्रा; ‘with the a. of one who is offended’ निकृतमिवात्मानं संदर्श्य. 5 गति f., विधि m., प्रकारः, रूपं; ‘through a.’ विहायसा, नभोवर्त्मना; ‘to build castles in the a.’ गगनकुसुमानि चि 5 U; ‘a. balloon’ आकाशयानं, व्योमयानं; ‘a. bladder’ वायुकोषः; ‘a. hole’ वातायनं, गवाक्षः, जालं; ‘a. born,’ ‘aerial,’ आकाशज; आकाशस्थ, नभःस्थ. -y, a. वायव (वी f.), वायुमय (यी f.). 2 सुवात, प्रवात; ‘a. place’ प्रवातं; प्रवातशयनं ‘a bed in a. place (in the current of wind)’. 3 असार, फल्गु, खपुष्पवत् ind. -Aeronaut, s. वैमानिकः.

Ait, s. पुलिनं, अन्तरीपं.

Ajar, adv. अर्धविवृत a.

Akin, a. सगोत्र, सनाभि, सजातीय. 2 सदृश (शी f.), समान, संचंधिन्.

Alack, See Alas.

Alacrity, s. औत्सुक्यं, उत्साहः. 2 शीघ्रत्वं, क्षिप्रता, अविलंबः.

Alar, a. सपक्ष.

Alarm, s. त्रासः, शंका, भयं, साध्वसं. 2 सान्नहनिकं. 3 भयध्वनिः, भयाक्रंदनं; ‘a. bell’ भयसूचको घंटानादः. 4 प्राग्भयसूचना. -v. t. प्राक् सूचनां दा 3 U. 2 भी c., संत्रस् c., उद्विज् c. -ed, a. भीत, उद्विग्न, भयात, चकित. -ing, a. भयावह उद्वेगकर (री f.), त्रासजनन (नी f.), भयप्रद -ist, s. भयोत्पादकः. -Alarum, s. सान्नहनिकं, भय-ध्वनिः, प्रबोधनघंटा.

Alas, interj. कष्टं, हा, हंत, हा धिक्, अहह, अहो बत. 2 अत्याहितं, अब्रह्मण्यं.

Alate, a. See Alar.

Albeit, adv. यद्यपि.

Albescent, a. ईषत्श्वेत, श्वेतप्राय.

Albugineous, a. अंडशुक्लांशोपम.

Albugo, s. शुक्लं; चक्षूरोगः.

Albumen, s. अंडशुक्लांशः.

Alchemy, s. रसविद्या, रससिद्धि f. -Alchemist, s. रसायनविद् m., रसज्ञः.

Alcohol, s. मद्यसारः.

Alcoran, s. महंमदीय धर्मग्रंथः.

Alcove, s. कुंजः, पर्णशाला, निभृतस्थानं.

Alderman, s. पुराध्यक्षः; वृद्ध-गुरु-जनः.

Ale, s. यवसुरा-रं, मद्यं; ‘a. house’ शुंडा, पानागारं; ‘keeper of an a. house’ शौंडिकः.

Aleatory, a. यदृच्छाधीन.

Alert, a. जागरूक, दक्ष, सावधान, अवहित, अतंद्र, उद्यमिन्, उद्योगिन्. -ness, s. जागरूकता, अवधानं, दक्षता.

Alias, adv. अन्यथा (अभिहित, a.); ex. by इति अपरनामधेय, a.

Alibi, s. अन्यस्थानवर्तित्वं.

Algebra, s. बीजगणितं. -ical, a. बीज-विषयक.

Alien, a. विदेशीय, अन्यदेशीय. 2 विरक्त; विरुद्ध, भिन्न, अप्रस्तुत -ate, v. t. (affection) विधट् c, विश्लिष् c., विनश् c., विभिद् 7 P or c., विच्छिद् 7 P or c. 2 (person) विरंज् c., वि-अप-रक्त a. कृ 8 U. 3 पराधीन a. कृ, परस्वत्वे प्रतिपद् c. -ation, s. विघटनं, विरागः, विरक्ति f.

Alight, v. i. अवतॄ 1 P, उपविश् 6 P, अव-निपत् 1 P.

Alight, a. प्रदीप्त.

Alike, a. सदृश (शी f.), तुल्य, समान, सम.

Aliment, s. आहारः, भोजनं. -Al, -Ary, a. पोषक, पुष्टिप्रद, शक्तिवर्धक. -ation, s. पोषणं, भरणं.

Alive, a. जीवत् (न्ती f.), सजीव, सचेतन; ‘I caught him a.’ जीवग्राहमग्रहीषं (D. K. II. 4). 2 अभिज्ञ (with gen.), or विद् 2 P, See Know.

Alkali, s. क्षारः, सर्जिका, See Natron. a. -fy, v. t. क्षारीकृ 8 U. -ne, a. क्षार-स्वभाव, क्षारविशिष्ट.

All, s. सर्वं, अखिलं, साकल्यं. -a. सर्व-विश्व, pron. a., अखिल, सकल, कृत्स्न, निखिल, समस्त; ‘not at a.’ न किमपि, न मनागपि ‘at a. times’ सर्वदा; ‘a. but’ प्राय, कल्प, in comp.; ‘a. but dead.’ पृतप्राय; छिन्नप्राय ‘a. but cut’; ‘a. of a sudden’ अकस्मात्, सहसा, सपदि, एकपदे; ‘this is not a.’ एतावतापि दोषो &c. न समाप्पते; ‘a. I can’ यथाशाक्ति, यथासामर्थ्यं; ‘this is a. I can do to serve you’ एतावान्मे विभवो भवंतं सेवितुं (M. 2); ‘by a. means’ सर्वथा; ‘a.-in-a. of one's life’ जीवित-सर्वस्वं; ‘a. at once’ युगपत्; ‘a. round,’ सर्वतः, सर्वदिक्षु, समंततः; ‘in a.’ साकल्येन, पिंडीकूत्य, मिलित्वा; ‘give me 20 rupees in a.’ एवं पिंडीकृत्य मह्यं विंशतिं रूपकान्देहि, सर्वे मिलित्वा सप्त वयं ‘we are 7 in a.’; ‘a. -bearing’ सर्वंसह; ‘a. -conquering’ सर्वदमन, सर्वंजय, सर्वंदम; ‘a. -destroying’ सर्वंकष; ‘a. -knowing’ सर्वज्ञ, सर्व-विद्; ‘a. -pervading’ सर्वव्यापिन्, विश्वात्मन्, सर्वगत; ‘a. -powerful’ सर्वशक्तिमत्.

Allay, v. t. प्र-उप-शम् c. (शमयति). नियम् c., निर्वा c. (वापयति); ‘a. ing of heat’ निर्वापणं. 2 सांत्व् 10, तुष् c. -er, s. शमकः, शांतिदः-करः. -ment, s. प्रशमनं, सांत्वनं; ‘a. of hunger’ क्षुत्प्रतीकारः.

Allege, v. t. प्रतिज्ञा 9 A, वद् 1 P, दृढं ब्रू 2 U; ‘the charges a. ed against me’ मयि समारोपिता दोषाः. 2 छद्म कृ 8 U, व्यपदिश् 6 P, मिथ्या वद्. 3 उदाहृ 1 P. -ation, s. प्रतिज्ञा, उक्ति f., वचनोपन्यासः. 2 दोषारोपः, मिथ्याभियोगः. 3 व्यपदेशः, छद्मन् n., व्याजः.

Allegiance, s. निष्ठा, भक्ति f. अनुरागः; ‘a. to the king’ राजनिष्ठा.

Allegory, s. रूपकं, दृष्टांतः. -ical, a. लाक्षणिक (की f.), रूपकमय (यी f.). -ically, adv. दृष्टांततः, दृष्टांतेन. -ize, v. t. दृष्टांतयति (D.), रूपकेण दृश् c.

Alleviate, v. t. उप-प्र-शम् c., नियम् c., सांत्व् 10; निर्वा c. (वापयति), लघयति (D.), लघूकृ 8 U. -ion, s. उप-प्र-शमः, निर्वापणं; ‘a. of sorrow’ दुःखनिर्वापणं. -ive, a. शांतिद, शमक.

Alley, s उद्यानपथः, वीथि-थी f. 2 दुर्गममार्गः, संबाधपथः.

Alligate, v. t. सं-अनु-बंध् 9 P. -ion, s. संवंधः, संयोजनं.

Alligator, s. नक्रः, ग्राहः.

Alliteration, s. अनुप्रासः.

Allocate, v. t. स्थानं दा 3 U. -ion, s. स्थान-दानं.

Allot, v. t. परिकॢप् c., दा 3 U, विभज् 1 U. -ment, s. विभागः, विभजनं. 2 अंशः, भागः.

Allow, v. t. अनुज्ञा 9 U, अनुमन् 4 A, अनु-मुद् 1 A. 2 Give, q. v. 3 ग्रह् 9 P. See Admit. 4 उप-ईक्ष् 1 A, विषह् 1 A; स कस्मादार्येणापक्रामन्नेपेक्षितः (Mu. 3); ‘I a. my feet to be burnt’ दह्यमानावपि चरणावुपेक्षे. 5 (for) न्यूनीकृ 8 U, न गण् 10, -able, a. अनुज्ञेय, अनुमोद्य; ‘a. mistake,’ क्षमार्होपराधः; ‘not a.’ प्रति-नि-बिद्ध. -ance, s. अनुज्ञा, अनुमति f., अनुमोदनं. 2 वेतनं, निरूपितमूल्यं, वृत्ति f. 3 स्वीकारः; न्यूनीकरणं.

Alloy, s. मिश्रणं, दोषः, न्यूनता. 2 अपद्रव्यं, कुप्यं, मिश्रधातुः. -ed, a. मिश्रित, दूषित; ‘un-a. pleasure’ केवलं-दुःखासंभिन्नं-सुस्वं.

Allude, v. t. उद्दिश्य-अधिकृत्य वद् 1 P or वच् 2 P or अभिधा 3 U; उद्दिश् 6 P, सूच् 10, लक्षीकृ; अनुसंधा; ‘this story a. s to myself’ इयं कथा मामेव लक्षीकरोति (S. 7). -Allusion, s. उद्देशः, उदाहरणं, कीर्तनं; इंगितं, सूचनं; ‘in a. to’ अधिकृत्य, समुद्दिश्य.

Allure, v. t. हृ 1 P, आकृष् 1 P, वि-प्र-लुभ् c. -ing, a. प्रलोभक, हारिन्, आकर्षक; ‘a. things’ प्रलोभनवस्तूनि. -ment, s. प्र-वि-लोभनं; वंचनं, विकारहेतुः, आकर्षणं.

Alluvium, s. पुलिनं, नदीरयसमाहृता मृत्तिका. -Alluvial, a. पुलिनमय (यी f.).

Ally, s. भित्रं, सहायः, पक्ष्यः, सहकारिन् m. -v. t., संबंध् 9 P. 2 संधा 3 U; संयुज् 10, संश्लिष् c. -Alliance, s. संधिः; ‘friendly a.’ सख्य, मैत्री. 2 संबंधः, सपर्कः; ‘matrimonial a.’ विवाहसंबंधः.

Almanac, s. पंजिका, पंचांगं.

Almighty, a. सर्वशक्तिमत्, अमितौजस्; सर्वशक्, सर्वसमर्थ.

Almond, s. वातामफलं.

Almonry, s. भिक्षादानगृहं, भैक्ष्यशाला. -Almoner, s. भिक्षादाने अधिकृतः.

Almost, adv. प्राय, भूयिष्ठ, कल्प, affixed to adj.; ‘a. dead’ मृतकल्प, मृतप्राय; ‘when the night had a. worn away’ क्षीणभूयिष्ठायां क्षपायां; ‘it is a. dawn now’ अधुना प्रभात-प्राया-कल्पा शर्वरी. 2 प्रायः, प्रायशः, ‘a. all’ प्रायः सर्वे. 3 (With num.) ex. by आसन्न, उप, in comp.; उप-आसन्न-दशाः &c.

Alms, s. भक्ष्य, भिक्षा, भिक्षादानं; ‘beg a.’ भिक्षाटनं कृ 8 U, भिक्ष्-याच् 1 A; ‘a. -giving’ भिक्षादानं, त्यागः; ‘a. house’ अनाथ-गृहं, भिक्षागेहं; ‘a. man’ भिक्षुकः, भिक्षाशिन् m.

Aloe, s. सहा; कुमारीरसोद्भवो बोलः.

Aloft, adv. ऊर्ध्वं, उपरि; ‘a. in the air’ विहायसा, व्योमवर्त्मना.

Alone, a. एक, अद्वितीय, एकाकिन्. 2 एव, केवलं, मात्र in comp.

Along, prep. अनु in comp. or with acc.; or by instr.; ‘a. the way’ अनुमार्गं, ‘a. the city of Ayodhyā’ अयोध्यानगरीमनु, ‘a. a road’ मार्गेण. 2 पुरः, अग्ने, पुरस्तात्; ‘a. with’ सह, सार्धं, See With; ‘all a.’ आप्रथमं, प्रथमावधि; ‘a. side’ पार्श्वतः; समीपं-पे.

Aloof, adv. दूरे, अंतरे, पूथक्; ‘standing a.’ दूरस्थ; ‘keep a.’ पृथक् निधा 3 U, न गण् 10.

Alopecia, s. अकेशता, केशहीनत्वं.

Aloud, adv. उच्चैः, उच्च-तार-स्वरेण. 2 प्रकाशं, प्र-उत्-मुक्तकंठं (weep a.), ‘call a.’ शब्दायते (D.).

Alphabet, s. वर्णमाला. -ical, a. वर्णक्रमानुसारिन्. -ically, adv. वर्णक्रमेण, वर्णानुसारेण.

Already, adv. पूर्वं, पुरा, प्राक्, with एव; sometimes by पव alone; ‘the moon has a. risen’ उदित एव हिमरश्मिः.

Also, adv. अपि, च. 2 अपरंच, पुनश्च, अपिच. 3 तद्वत्.

Altar, s. वेदि-दी f., चैत्यं, स्थंडिलं.

Altar, v. t. अन्यथा कृ 8 U, विपर्यस् 4 P, विपर्यासं नी 1 P, परिवृत् c. 2 विकृ, विरूप् 10, ‘a. ed in appearance’ भिन्नांकार इव लक्ष्यमाण. -v. i. परिवृत् 1 A, अन्यथा-अन्यरूप a. भू; विपर्यासं या 2 P; -ation, s. परि(री) वर्तः, विकारः, विकृति f., विपर्यासः.

Altercate, v. i. विवद् 1 A, कलहायते (D.) -ion, s. विवादः, कलहः, वाग्युद्धं.

Alter-ego, s. लिंगदेहः, सूक्ष्मशरीरं.

Alternate, a. Ex. by पर्याय in comp.; ‘a. service’ पर्यायसेवा. -v. t. परिवृत् c.; ex. by a verb with पर्यायेण. -ion, s. विपर्ययः, परिवृत्ति f., पर्यायः. -ive, s. विकल्पः, पक्षः, पक्षांतरं; gen. ex. by words like गतिः, शरणं &c.; ‘there is no other a.’ अन्या गतिर्नास्ति, अन्यच्छरणं नालोक्यते (Ka. 152) 2 विकल्पः, विभाषा (in grammar). -ly, adv. पर्यायेण, यथाक्रमं.

Although, conj. यद्यपि, अपि.

Altimeter, s. उच्चत्वमापकं यंत्रं.

Altitude, s. उच्चत्वं, उच्छ्रायः, उत्सेधः.

Altogether, adv. सर्वथा, सर्वतः, अशेषतः, साकल्येन. 2 सहित-संहत-एकीकृत -a.; समं, एकीकृत्य.

Alum, s. स्फटी, तुवरी, सौराष्द्री, स्फाटिकी.

Alveary, s. मधुकोषः; 2 कर्णशष्कुलि f.

Always, adv. सदा, सर्वदा, अनिशं, सततं, सर्वकालं, निरंतरं, अनवरतं.

Amain, adv. प्रसभं, प्रसह्य, बलात्, सवेगं, जवेन.

Amalgam, s. कांस्यं, मिश्रधातुः, पारदसंसृष्ट-धातुः. -ate, v. t. संमिश्र् 10. 2 संयुज् 10, एकीकृ 8 U, संश्लिष् c. -ation, s. धातुसंमिश्रणं. 2 संयोजनं, संयोगः, संमेलनं.

Amanuensis, s. लेखकः, लिपिकारः.

Amaranth, s. अम्लानपुष्पं. 2 अम्लानः, महासहा.

Amass, v. t. संचि 5 U, संग्रह् 9 P, संभृ 3 U, राशी-एकी-कृ 8 U. -ment, s. संचयः, संग्रहः, &c.

Amatory, a. कामिन्, ग्रेमशील, शंगारप्रिय.

Amaze, v. t. विस्मि c. (विस्माययति, विस्मापयते), विस्मयाकुल-साश्चर्य -a. कृ 8 U. -ed, a. विस्मापित, विस्मित, विस्मयाकुल, साश्वर्य. -ment, s. विस्मयः, आश्चर्यं, विस्मयाकुलत्वं. -edly, adv. सविस्मयं; साश्चर्यं. -ing, a. विस्मयकारिन्, विचित्र, अद्भुत. 2 अतिरिक्त; अति pr.

Ambages, s. वक्रोक्ति f.

Ambassador, s. दूतः, राजदूतः, प्रणिघिः, संदेशहरः. -ship, -Ambassage, s. दौत्यं, प्रणिधिकार्यं.

Amber, s. तृणमणिः.

Ambidextrous, a. उभयहस्तकुशल. 2 असरल, उभयपक्षपातिन्.

Ambient, a. व्यापक; निपातिन्, गामिन् in comp. 2 वेष्टक, परिवेष्टक.

Ambiguous, a. द्व्यर्थ, संदिग्धार्थ, अव्यक्त, अस्पष्ट, संदिग्ध. -ly, adv. अस्पष्टं, वक्रोक्त्या, द्व्यर्थतः. -ness, -Ambiguity, s. वक्रोक्ति f., संदिग्धार्थता, संदेहार्थः.

Ambit, s. मंडलं, चक्रवालं, वर्तुलं.

Ambition, s. स्पृहा, आकांक्षा. 2 कीर्तिस्पृहा, ऐश्वयाकांक्षा, उच्चपदवांछा; ‘a. to get a throne,’ राज्यलोभः-तृष्णा. -Ambitious, a. सस्पृह, साकांक्ष, ऐश्वर्यप्रेप्सु, यशस्काम; ‘who, a. of your throne, has roused your envy’ केनाभ्यसूया पदकांक्षिणा ते जनिता (K. III. 4). 2 (Of hopes) दूराधिरोहिन्, उत्सर्पिन्. -ly, adv. ऐश्वर्याकांक्षया &c.

Amble, v. i. ललितं वल्ग् 1 P, प्लू 1 A; धोर् 1 P. -s. धोरितं. -er, s. धोरितगामिन् m.

Ambrosia, s. अमृतं, सुधा, पीयूषं. -al, a. अमृतमय (यी f.), अमृततुल्य, (s.) in comp.

Ambulate, v. i. विचर् 1 P, परिकम् 1 U, 4 P, इतस्ततश्वर्. -ion, s. परिक्रमः, पर्यटनं.

Ambush, Ambuscade, s. (परावस्कंदनार्थं) निभूते स्थानं; निभृतावस्थिति f.; ‘they all lay in a.’ सर्व एव ते निभृतं तस्थुः.

Ameliorate, v. t. वृध् c., श्रेयस्-साधीयस् कृ 8 U, समुन्नतिं नी 1 P, See Improve. -ion, s. वर्धनं, समुन्नति f., श्रेयस्त्वं.

Amen, adv. ओम्, भवतु, एवमस्तु, तथास्तु.

Amenable, a. परानुयोगाधीन, अनुविधायिन्, आज्ञाकर (री f.), आयत, वशं यात; ‘a. to another's power’ पराधिकारवशः.

Amend, v. t. सं-वि-परि-शुध् c., समा-प्रति-समा-धा 3 U; ‘a. one's life’ पापान्निवृत् 1 A, पापं त्यक्त्वा धर्ममाचर 1 P. -v. i. शुध् 4 P; समाधा pass., भद्रतर a. भू. -ment, s. संशोधनं; प्रतिसमाधानं. 2 दोषशोधनं &c. -Amends, s. प्रमार्जनं, निस्तारः, निष्कृति f., शोधनं; ‘to make a. for’ प्रमृज् 2 P, शुध् c.; See Atone.

Amenity, s. रम्यता, मनोज्ञता.

Amerce, v. t. See Punish.

Amiable, a. सुशील, सुप्रिय, सुजन. 2 प्रियदर्शन, रमणीय. -ness, s. सौजन्यं, सद्भावः, सुशीलत्वं. -Amiably, adv. सुशीलतया, प्रीत्या, स्नेहभावेन.

Amicable, a. मैत्र (त्री f.), हित, स्नेहशील; मित्रभावेन; ‘a. settlement’ मित्रभावेन निर्णयः. -ness, s. मित्रत्वं, सख्यं, सौहार्दं. -Amicably, adv. मित्रवत्, मित्रभावेन सौहार्देन.

Amid,-st, prep. मध्ये, अंतरे, अभ्यंतरे, (with gen.); मध्यगत-स्थित a. ‘a. these thoughts he was pierced by an arrow’ एवं विचारयन्-एवं विचारनिमग्नः सन्-बाणेन हतः.

Amiss, a. दोषिन्, अपराधिन्. 2 अनुचित, अयोग्य. -adv. अनुचितं, अयुक्तं; ‘take a.’ See Misunderstand.

Amity, s. मैत्री, स्नेहभावः, सख्यं, संधिः.

Ammunition, s. युद्धसामग्री, युद्धोपकरणानि.

Amnesia, s. स्मृति-भ्रंशः-नाशः.

Amnesty, s. (राजकृता) दोषक्षमा, दोषाद्विमोचनं.

Among,-st, prep. मध्ये, अभ्यंतरे, (with gen.); ex. by loc. or gen. of noun; ‘a. cows the black one gives much milk’ गवां गोषु वा कृष्णा बहुक्षीरा (S. K.) काव्येषु नाटक रम्यं &c.

Amoretto, s. Lover, q, v.

Amorous, a. कामुक, प्रेमशील, रसिक, शृंगार-प्रिय. 2 सविलास, सविभ्रम, ललित; ‘a. sport’ सविलासक्रीडा. -ly, adv. सकामं, सानुरागं; सविलासं, सविभ्रमं, ललितं.

Amount, v. i. उपचि-संख्या -pass.; संपद् 4 A; ‘a. ing to’ संख्याक in comp.; ‘a. to 100’ शतसंख्य-संख्याक; ‘they a. in all to 24 men’ एवं पिंडीकृत्य चतुर्विंशतिर्नराः संपद्यंते; ‘thus the families a. to 14’ एवमेतान्येकत्र चतुर्दश कुलानि (Ka, 136); ‘your whole speech a. s to this’ एतावता-एवंच; एष तव वचसो निष्कर्षः-पिंडितोर्थः; ‘your exertions do not a. to even a hundredth part of mine’ तव व्यवसायो ममोद्योगस्य शततमीमपि कलां न स्पृशति. -s. राशिः, परिमाणं, समुदायः, संख्या, समुच्चयः; ‘by any a. of labour’ महता श्रमेणापि; ‘to the a. of 100’ शत-संख्यं.

Amphibious, a. स्थलजलचर. 2 द्विधागति.

Amphibiology, s. संदिग्धवचनं, श्लेषः.

Amphitheatre, s. रंगः, रंगभूमि f., रंगांगणं.

Ample, a. विशाल, विपुल, बृहत्, विस्तीर्ण, विस्तृत. 2 प्रचुर, प्रभूत, बहुल, यथेष्ट. -ness, s. विशालता. 2 प्राचुर्यं. -Amply, adv. सविस्तरं, प्रचुरं, यथेष्टं; ‘he was a. rewarded’ तस्मै प्रभूतं पारितोषिकं दत्तं. -Amplify, v. t. सविस्तरं-विस्तरेण-वर्ण् 10. 2 तन् 8 U, वृध् c., विस्तॄ 9 U. -Amplification, -Amplitude, s. विस्तारः, वृद्धि f. 2 महत्त्वं, प्राचुर्यं.

Amputate, v. t. अंगं छिद् 7 P or निकृत् 6 P. -ion s. छेदः, कर्तनं.

Amulet, s. रक्षाकरंडः.

Amuse, v. t. विनुद् c., रम् c., नंद् c.; ‘a. oneself’ विहृ 1 P, विलस् 1 P, कीड् 1 P. -ment, s. विनोदः, विनोदनं, कीडा, केलि f., विलासः, कौतुकं. -ing, a. विनोदिन्, विनोदनशील, हृदयंगम, रम्य.

Anachronism, s. कालगणनायां प्रमादः or भ्रमः. 2 कालनिर्देशप्रमादः.

Anæsthetic, a. संवेदनानाशक.

Anagogy, s. गूढार्थः.

Anagraph, s. वर्णनं. 2 परिगणनापत्रं.

Analogy, s. सादृश्यं, समानता, संबंधः. -ical, -ous, a. सदृश (शी f.), तुल्यरूप, समान, अनुरूप, संबंधिन्, आनुषंगिक (की f). -ly, adv. सादृश्येन, औपम्येन.

Analphabete, s. निरक्षर, अनक्षर.

Analyze, v. t. व्याकृ 8 U, विभज् 1 U, विच्छिद् 7 P, विभिन्न a. -खंडशः-पृथक्-कृ, विश्लिष् c. -Analysis, s. विभागः, व्यवच्छेदः, विभेदः, व्याकरणं. 2 सारः.

Anaphrodisiac, a. कामशामक.

Anarchy, s. अशासनं, अनीश्वरता, राजविप्लवः, अराजकता; ‘when the country is in a.’ अराजके जनपदे. Anarch, Anarchist, a. अराजकताप्रतिपादक.

Anathema, s. अभिशापः, शापः, आक्रोशः. -tize, v. t. शप् 1 U, आकुश 1 P.

Anatomy, s. पृथक्करणं, विच्छेदः. 2 शरीर-व्यवच्छेद-विद्या-शास्त्रं. -ize, v. t. (शरीरं) व्यवच्छिद् 7 P, पृथक् कृ. 2 विवृ 5 U, व्याख्या 2 P. -ist, s. व्यवच्छेदकः.

Ancestor, s. पूर्वपुरुषः; a. s पूर्वजाः (pl.), पितंरः (pl.), पितृलोकः. -Ancestral, a. पितृक, पैतृक (की f.); ‘a. property’ पित्र्यं रिक्थं. -Ancestry, s. पितरः, पितृ.

Anchor, s. नौबंधनकीलः-लं, लांगलं. -v. t. कीलेन बंध् 9 P, स्थिरीकृ, गतिं निरुध् 7 U or प्रतिहन् 2 P.

Anchorite, s. यतिः, आरण्यकः, संन्यासिन् m., वनवासिन् m., वानप्रस्थः.

Ancient, a. पुराण, पुरातन (नी f.), पूर्व, प्राक्कालीन, प्राक्तन, प्राचीन. -s. (a. s) वृद्धाः-प्राचीनपुरुषाः (pl.). 2 ध्वजः, पताका. 3 पताकिन् m. -ly, adv. पुरा, पूर्वं, पूर्वकाले. -ness, s. प्राचीनता, पुरातनत्वं, &c.

Ancipital, a. द्विशीर्षक. 2 संदिग्ध.

And, conj. च repeated after each word joined, or after all. In the case of nouns, ex. by Dvandva comps.; ‘the Sun and the Moon’ आदित्यचंद्रौ. 2 (With adjectives) gen. ex. by Karm. comps.; अलसलुलितमुग्धानि अंगकानि; (with numerals) by a comp. with अधिक, उत्तर; ‘100 a. 8’ अष्टाधिकं-अष्टोत्तरं शतं. 3 (In the case of verbs) ex. by the use of gerunds; ‘go a. tell him’ गत्वा तस्मै कथय; sometimes by वा in questions; जात अस्ति ते माता स्मरसि वा तातं (U. 4). 4 अपि च, अन्यच्च, किं च. ‘A. then’ अथ, तदनु, ततः; ‘a. yet,’ तथापि, or ex. by च-च; असुलभा सकलेंदुमुखी च सा किमपि चेदमनंगविचेष्टितं (V. 2).

Androgynous, a. द्विलिंगविशिष्ट.

Aneal, v. t. तैलेन अभ्यंज् 7 P.

Anear, adv. प्रायः, 2 prep. संनिधौ, सकाशं. 3 v. t. अभिगम् 1 P, अभ्युप-इ 2 P.

Anecdote, s. कथा, उपाख्यानं, आख्यायिका.

Anemograph, s. वायुवेगदिग्दर्शकं यंत्रं.

Anemometer, s. वायुवेगमापकं यंत्रं.

Anent, prep. उद्दिश्य, अधिकृत्य, विषये in comp.

Anew, adv. पुनः, पुनरपि. 2 अभिनघं.

Angel, s. देवदूतः, ईश्वरप्रेव्यः, स्वर्गदूतः, ‘you are my a.’ त्वं मे प्रियतमा, प्राणप्रेयसी. -ic, -ical, a. दिव्य, देवदूतोपम, अमानुष, (षी f.).

Anger, s. कोधः, कोपः, अमर्षः, रोषः, मन्युः. -v. t. प्रकुप् c., क्रुध् c. -Angry, a. जातामर्ष, रुष्ट, सामर्ष, सरोष, कोपिन्, कुपित, क्रुद्ध, समन्यु; ‘to be a.’ कुप् -क्रुध्-रुष्- 4 P, (with dat.). -Angrily, adv. सकोपं, सरोषं, कोपात् &c.

Angle, s. अस्रः, कोणः. -v. i. बडिशेन मत्स्यान् ग्रह् 9 P, उद्धृ-हृ 1 P. -er, s. मत्स्यवेधकः. -ing, s. मत्स्यग्रहणं. -Angular, a. कोणविशिष्ट, अस्रोपेत.

Anguish, s. परितापः, पीडा, बाधा, वेदना, यातना, आतंकः; ‘a. of mind’ मनस्तापः.

Anhelation, s. उच्च्घमनं, हृदफ्कंपः, वेपथुः.

Animadvert, v. i. निंद् 1 P, उपालभ् 1 A; See Censure. 2 परीक्ष् 1 A, चर्चां कृ. -Animadversion, s. निंदा, उपालंभः. 2 परीक्षणं, चर्चा.

Animal, s. जंतुः, प्राणिन् m., जीविन् m., जीवः, जन्मवत् m. 2 पशुः, सृगः, तिर्यच् m. -a. प्राणिसंबंधिन् &c. 2 चेतन; ‘a. food’ मांसाहारः; ‘a. pleasures’ विषयाः, विषय-सुखानि; ‘a. passions’ (carnal) षड्-रिपवः-इंद्रियाणि; ‘a. kingdom’ प्राणिवर्गः. -cule, s. क्षुद्रजंतुः.

Animate, v. t. जीव् c., समा-आ-श्वस् c., प्राण् c. 2 प्रोत्सह् c., जीवं संचै c., उत्तिज् c., उद्युज् 10, पराणुद् c. -ed, a. सजीव, चेतन, चर, प्राणिन्. 2 प्रोत्साहित, आश्वासित. 3 प्रफुल्ल, प्रोत्साहनाप्रेरित, सारवत्; ‘a. by passion’ मदोल्लासित, समद. -ion, s. जीवसंचारणं, जीवप्रदानं. 2 प्रोत्साहनं, प्रफुल्लता, उल्लासः. -or, s. प्राणदः, प्रोत्साहकः &c.

Animosity, s. द्वेषः, वैरं, विरोधः, मात्सर्यं.

Animus, s. चोदना, उद्देशः.

Anise, s. छत्रा, सालेयः.

Ankle, s. गुल्फः, घुटिका.

Anklet, s. नूपुरः-रं, मंजीरं.

Annals, s. वार्षिकवृत्तांतः, वार्षिकवृत्तेतिहासः. 2 पुरावृत्तकथा, चरित्राख्यानं. -Annalist, s. चरित्रलेखकः.

Annex, v. t. संयुज् 10, अनुबंध् 9 P, उपाधा 3. U; ‘Oudh was a. ed to the British territory’ अवधदेश आंग्लराज्यांगं कृतः, -राज्येन संयोजितः. 2 अंते निर्दिश् 6 P; ‘a list of names is a. ed’ नामावली लेखांते दत्ता, नामानि लेखांते निर्दिष्टानि. -ation, s. संयोजनं, अनुबंधनं; ‘a thing annexed’ अनुबंधः. -ed, a. संयोजित, उपाहित.

Annihilate, v. t. उत्-समुत्-छिद् 7 P, उन्मूल् 10, अव-उत्-सद् c., नश् c., विलुप् c. -ion, s. उच्छेदः, क्षयः, अवसादनं, विलोपः, विनाशः; प्रलयः (of the world).

Anniversary, a. सांवत्सरिक-वार्षिक (की f.). -s. सांवत्सरिको विधिः; ‘a. of birth’ जन्म-दिवसः; ‘a. of death’ मृततिथिः.

Annotate, v. t. टीकां-भाष्यं-लिख् 6 P (with gen.), व्याख्या 2 P, व्याचक्ष् 2 A. -ion, s. टीका, व्याख्यानं, भाय्यं, दिप्पनी. -or, s. टीकाकारः, टीका-भाष्य-कृत् m.

Announce, v. t. आख्या 2 P or c., निविद् c., विघुष् 10, प्रकाश् c. -er, s. आख्यायकः, संदेशहरः. -ment, s. ख्यापनं, निवेदनं, विघोषणा. 2 वार्ता, समाचारः, संदेशः.

Annoy, v. t. वाध् 1 A, पडि 10, दु 5 P, See Afflict. -ance, s. पीडा, व्यथा, क्लेशः, बाधा, दुःखं; ‘a source of a.’ कंटकः. -er, s. पीडा-व्यथा-करः. -ing, a. बाधक, दुःखप्रद.

Annual, a. वाषिक-सांवत्सरिक-आब्विक (का f.); प्रति°. -ly, adv. प्रतिवर्षं, प्रतिसंवत्सरं, वर्षे वर्षे.

Annuity, s. वार्षिकं वेतनं.

Annul, v. t. वि-अव-लुप् c., निरस् 4 U, निरर्थक a. कृ. -ment, s. लोपः.

Annular, a. मंडलाकार, वलयाकार.

Annulet, s. क्षुद्रवलयः-यं.

Anodyne, s. शूलघ्नं.

Anoint, v. t. लिप् 6 P, दिह् 2 U, अंज् 7 P, समालभ् 1 A. 2 अभिषिच् 6 P; ‘a. ed as king’ राज्येभिषिक्तः. -er, अभिषेचकः, विलेपकः. -ing, s. विलेपनं, अभ्यंजनं, अभिषेकः-षेचनं, समालंभः.

Anomaly, s. विधि-नियम-विरोधः, अनियमः, व्यभिचारः. -ous, a. विधि-नियम-विरुद्ध, अविधि. -ously, adv. अनियमतः, विधि-विरुद्धं.

Anon, adv. सपदि, शीध्रं, झटिति; ‘ever and a.’ मुहुर्मुहुः.

Anonymous, a. अविदित-अनिर्दिष्ट-लेखक-नामन्; नाम-संज्ञा-हीन. -ly, adv. नाम विना, नामनिर्देशं विना.

Another, a. अन्य-इतर-पर-अपर, pron. a.; or अंतरं in comp.; नगरांतरं ‘a. city;’ ‘in a. place’ अन्यत्र; ‘in a. manner’ अन्यथा; ‘at a. time’ अन्यदा; ‘a. day’ अन्येद्युः, परेद्युः; ‘one after a.’ अनुपूर्वशः, एकैकशः.

Answer, v. i. उत्तरं दा 3 U or प्रतिपद् 4 A, प्रतिवच् 2 P, प्रतिभाष् 1 A.; ‘he a. ed in the affirmative’ बाढं-तथा-इति स प्रत्युवाच. 2 संवद् 1 P, अनुरूप-तुल्य-भू. 3 प्रतिभूः स्था 1 P, प्रातिभाव्यं स्वीकृ 8 U, उत्तरं दा 3 U. -v. t. (a question) कथ् 10, ब्रू 2 U, उत्तरं दा (with gen.); ‘a. my letter’ मम लेखस्योत्तरं प्रहिणु-प्रेषय. 2 Refute, q. v. 3 क्लप् 1 A (dat.), उप-युक्त a. भू 1 P; ‘this will a. my purpose’ अनेन मे प्रयोजनं भवेत्, इदं मे इष्टसिद्धये कल्पेत. -s. उत्तरं, प्रतिवचनं, प्रत्युक्ति f., प्रति-वाच् f., प्रत्युत्तरं. -Able, a. परानुयोगाधीन, ग्रष्टव्य.

Ant, s. पिपीलिका. -hill, s. वल्मीकः-कं, वामलूरः, कूलकः.

Antagonist, s. प्रतिपक्षः, विपक्षः, शत्रुः, वैरिन् m., See Enemy. -ic, a. विरुद्ध, विरोधिन्. Antagonism, s. विरोधः, वैरं.

Antarctic, a. दक्षिणकेंद्रीय. -s. दक्षिणकेंद्रं.

Antecedent, a. पूर्यगामिन्, पूर्वगत. -s. पूर्व-चरितं-दृत्तं. 2 पूर्तगामी शब्दः-शब्दसमूहः.

Antechamber, s. Sec Antichamber.

Antedate, v. t. प्राक्तनदिनं लिख् 1 P.

Antediluvian, a. विश्वप्रलयात् प्राग् वर्तमान, अतिपराण.

Antelope, s. कृष्णसारः, हरिणः, एणः, मृगः, कुरंगः.

Anterior, a., प्राक्तन (नी f.), पूर्व.

Anthem, s. ईश्वरस्तुति f., स्तुतिरूपं गीतं.

Anthropology, s. मानवजातिशास्त्रं.

Anthropophagi, s. क्रव्याशिनः (pl.) राक्षसाः.

Antic, s. भंडः, वैहासिकः. -a. भंडसदृश (शी f.), अयोग्य, असंगत.

Antichamber, s. उपशाला.

Anticipate, v. t. पूर्वं प्रागेव-ज्ञा 9 U or निरूप् 10 or ग्रह् 9 P. 2 अग्रतः अनुभू 1 P or भुज् 7 A, पूर्वास्वादनं कृ. -ion, s. पूर्वमव ज्ञानं, पूर्वभुक्ति f., पूर्वास्वादनं.

Antidote, s. विषघ्नोऽगदः, प्रतिविषं; ‘a. against anxiety’ चिंताविषघ्नोऽगदः, ‘dealer in a. s’ विषवैद्यः, जांगुलिकः. 2 प्रतिकारः. -al, a. विषघ्न (घ्नी f.).

Antimony, s. स्रोत्ॐजनं, यामुनं, सौवीरं.

Antipathy, s. विरोधः, वैरं, द्वंद्वभावः, विद्वेषः; ‘natural a.’ शाश्वतिको विरोधः.

Antiphony, s. प्रतिध्वनिः, प्रतिगानं.

Antipodes, s. प्रतिलोमं; ‘living in a.’ प्रतिलोमाः.

Antipyrin (e), s. ज्वरघ्नं औषधं.

Antiquary, -rian, s. प्राक्कालीनविषयकोविदः-पंडितः. -a प्राक्कालीन, प्राक्तन (नी f.)

Antiquated, Antique, a. प्राचीन, पुरातन-प्राक्तन (नी f.), पुराण; (style) अप्रचलित, लुप्तप्रयोग (भाषासरणिः). -Antiquity, s. Ancients, q. v. 2 प्राक्कालः, पूर्वकालः. 3 पुरातनत्वं, प्राक्कालीनत्वं.

Antiseptic, a. पूतिनाशक.

Antithesis, s. प्रतिपक्षता, विरोधः, अर्थवैपरीत्यं.

Antitype, s. मूलमूर्ति f., आदर्शः.

Antler, s. हरिणशृंगं, मृगविषाणं. -ed, a. शृंगवत्, विषाणिन्.

Anus, s. गुदं, अपानं, पायुः.

Anvil, s. शूर्मः-र्मी, स्थूणा.

Anxiety, s. चिंता, उत्कंठा, औत्सुक्यं, व्यग्रता, मनस्तापः, चित्तोद्वेगः; आकुलत्वं, उत्कलिका, रणरणकः. -Anxious, a. व्याकुलित, उद्विग्न, उत्कंठित, चिंतापर, व्यग्र. 2 उत्सुक, ईप्सु, सकाम; ‘he thus passes a. nights’ एवमुद्विग्नस्य यांति रजन्यः; ‘to be a. (for)’ उत्कंठ् 1 A, उत्सुकायते (D.), उत्तम् 4 P; ‘he is a. to see you near’ उत्कंठते युष्मत्सन्निकषेस्य (U. 6.). 3 चिंतापद, उद्वेगकर (री f.). -ly, adv. सोद्वेगं, सोत्कंठं, सचिंतं.

Any, a. Ex. by चित्, चन, or अपि with the forms of किम्; ‘a. man’ कोपि नरः; ‘a. woman’ काचित्स्त्री &c., ‘at a. time’ कदाचित्. 2 (Any whosoever) Ex. by forms of यत् with the above; यः कश्चनागच्छतु ‘let a. come’; ‘I may be a. one’ यो वा को वा भवाम्यहं; ‘a. how’ कथंचित्, येन केन प्रकारेण, यथा कथंचित्; ‘a. longer’ पुनः, इतः-अतः-परं, ‘a. where’ कुत्रापि, क्वचिदपि; ‘a. thing’ ईषदपि, स्तोकमपि.

Apace, adv. सत्वरं, शीघ्रं, See Quickly.

Apart, adv. पृथक्; वि-प्र-गत a.; ‘having knees a.’ प्रज्ञुः. 2 निभृतं, रहसि, बिजने, एकांते, विविक्ते. 3 दूरे. 4 स्वगतं, जनांतिकं. ‘a. from this consideration’, ‘this consideration a.’ इदं कारणं विहाय-त्यक्त्वा, एतदर्थभिन्न a.; ‘excellence of virtues a., a woman must have modesty at least’ गुणसंपत्स्त्रिया मा नाम भवतु, शालीनता पुनरवश्यं स्यादेव. -ment, s. कोष्ठः, शाला, कक्षा, आवासः, सौधं; ‘inner a. s’ अंतःपुरं, अंतर्वेश्मन् n.

Apathy, s. औदासीन्यं, उदासीनता, वैराग्यं. -etic, a. उदासीन. 2 वीतस्पृह-राग, निःस्पूह, निरीह, निरपेक्ष. 3 निरुत्साह.

Ape, s. वानरः, कपिः, प्लव(वं)गः. 2 अनुकारिन् m. -v. t. वानरवत् अनुकृ 8 U. (gen.). -Apish, a. कापेय (यी f.), वानरोपम.

Apepsy, s. अजीर्णं.

Aperient, s. रेचकं, रेचनं.

Aperture, s. छिद्रं, रंध्रं, सूक्ष्मं द्वारं.

Apetalous, a. दलहीन, निष्पत्र, निर्दल.

Apex, s. शिखा, चूडा, अग्रं; शिररु n., मस्तकं.

Aphorism, s. सूत्रं, वचनं.

Apiary, s. मधुमक्षिका-करंडः -आधारः-समुद्गकः.

Apiece, adv. एकैकशः, पृथक् पृथक्, एकैकं.

Apocryphal, a. संदिग्धप्रमाण.

Apologue, s. उपकथा, उपाख्यानं.

Apology, s. क्षमांप्रार्थना, क्षमायाचना, स्वदोष-स्वीकारः. 2 व्यप-अप-देशः, छद्मन् n. -ist, s. स्वदोषस्वीकारिन् m., व्यपदेष्टृ m. -ize, v. i. क्षमां याच् 1 A. or प्रार्थ 10 A, स्वदाषं स्वीकृ-अंगीकृ 8 U. 2 व्यपदिश् 6 P, व्यपदशं-छद्म-कृ. -Apologetic, a. व्यपदेशक.

Apophlegmatic, a. कफनाशन (नी f.).

Apophthegm, s. सूत्रं, वचनं, नीतिवचनं.

Apoplexy, s. अंगविकृति f., संन्यासः.

Apostate, s. स्वधर्मत्यागिन् m., स्वधमभ्रष्टः-च्युतः, पतितः. -Apostacy, s. स्वधर्मत्यागः, धर्मभ्रंशः, परधर्माश्रयः. -Apostatize, v. i. स्वधर्मात् भ्रंश् 1 A, 4 P or पत् 1 P, पर-धर्ममाश्रि 1 U.

Apostle, s. ईश्वरप्रेरितः, ईश्वरदूतः.

Apostrophe, s. संवोधनं. -ize, v. t. संबुध् c., आमंत्र् 10 A.

Apothecary, s. औषधानां विक्रेतृ m., भेषज-विकयिन् m.

Appall, v. t. सं-वि-त्रस् c., भी c., उद्विज् c., व्याकुलीकृ 8 U; ‘he was a. ed with fear’ भयेन विवर्णीभूतः; ‘a. ing sight’ महात्रासजनकं स्थानं or दर्शनं.

Apparatus, s. उपकरणं, सामग्री.

Apparel, s. वेशः-षः, वस्त्र, परिधानं, आभरणं. -v. t. वस् c., प्रावृ 5 U, संव्ये 1 P.

Apparent, a. व्यक्त, अभिव्यक्त, स्फुट, स्पष्ट, प्रत्यक्ष, प्रकाश, आविर्भूत. 2 मिथ्या ind., अवास्तव (वी f.); ‘a. praise’ व्याज-स्तुति f. 3 बाह्य, बहिः in comp.; ‘to make a.’ आविष्कृ, स्पष्टी-प्रकटी-कृ. -ly, adv. व्यक्तं, स्पष्टं &c. 2 बहिः; ‘a wise man acts a. agreeably’ विद्वान् जनो बही रमणीयं व्यवहरति (Mal. 1).

Apparition, s. आभासः, छाया, आकारः. 2 वेतालः, पिशाचः.

Appeal, v. i. पुनर्विचारं प्रार्थ् 10 A. 2 प्रमाणीकृ 8 U, प्रमाणयति (D.); or by प्रमाणं; ‘1 a. to your lordship in this case’ अत्र विषयेऽत्रभवंतं प्रमाणीकरोभि, अत्रभवान् प्रमाणं. -s. पुनविंचारप्रार्थनाः; प्रमाणीकरणं.

Appear, v. i. उदि 2 P, उद्गम् 1 P, प्रकाश् 1 A, प्रादुर्भू 1 P, आविर्भू. 2 उपस्था 1 U, सन्निधा pass. 3 प्रतिभा 2 P, अवभास् 1 A, दृश् pass., लक्ष् pass.; ‘so as to a. dead’ मृतमिवात्मानं संदर्श्य; ‘the witness did not a.’ साक्षी नोपतस्थौ. -ance, s. उदयः, प्रादुर्भावः, आविर्भावः. 2 उपस्थिति f. 3 आकारः, आकृति f., रूपं; ‘good in a.’ शोभनाकृति, सुद्दश्य, प्रेक्षणीय. 4 आभासः, छाया, आभा; ‘your story has an a. of truth’ तव कथा सत्येव प्रतिभाति-अवभासते. 5 अनुमानं.

Appease, v. t. सां(शां)त्व् 10, प्र-उप-शम् c. (शमयति), तुष् c., प्रसद् c., अनुनी 1 P; ‘to be a. ed’ प्रसद् 1 P, पशम् 4 P. -ing, s. सांत्वनं, प्र-उप-शांति f., प्रसादनं, अनुनयः.

Appellation, s. See Name -Appellative, a. अभिधायिन्. 2 सामान्य.

Append, v. t. अनुवंध् 9 P, उपाधा 3 U, आसंज् c. -age, s. अनुबंधः; उपाहितभागः. 2 उपकरणं. -ed, s. संयोजित, उपाहित. -ix, s. परिशिष्टं, शेषसंग्रहः.

Appertain, v. i. See Belong. -Appertenance, s. अनुबंधः; उपकरणं, उपस्करः, सामग्री.

Appetite, s. कामः, रागः, अभिलाषः, इच्छा, रुचि f. 2 बुभुक्षा, क्षुधा-ध् f.; ‘sensual a.’ विषयरुचिः, विषयोपरागः.

Applaud, v. t. प्रशंस् 1 P, श्लाध् 1 A, अभि-नंद् 1 P, स्तु 2 U. 2 उपगै 1 P. -Applause, s. प्रशंसा, श्लाघा, स्तुति f. 2 प्रशंसावाचः (pl.). धन्यवादः; ‘he rose to speak amidst loud a.’ उच्चैः प्रशंसावाच उदीरयत्सु श्रोतृषु स वक्तुमुदतिष्ठत्. -Applausive, a. श्लाघान्वित; स्तुतिमय (यी f.).

Apple, s आतावृक्षः,-फलं. 2 (Of the eye) तारा, कनीनिका; ‘a. of discord’ भेद-कलह-बीजं.

Apply, v. t. संयुज् 10, न्यस् 4 P, ऋ c. (अर्पयति), निविश् c., निधा 3 U, आरुह् c.; ‘a. your shoulder to the wheel’ चक्रमंसेन उत्तंभय; ‘a. ing the hand to my shoulder’ अंसे हस्तं निवेश्य &c. 2 विधा 3 U; प्रयुज् 7 A, 10; ‘they do not a. the word विषय to happiness’ सुखार्थे विषयशब्दं न प्रयुंजंते, -शब्दस्य प्रयोगो न दृश्यते. 3 आश्रि 1 U; याच् 1 A, अर्थ् 10 A. 4 (Oneself to) अनुष्ठा 1 P, मनः-चित्तं-समाधा or बंध् 9 P, अभियुज् pass (एते वयं स्वकर्मण्यभियुज्यामहे Mu. 3). -v. i. लग् 1 P, सं-अनु-बंध् 9 P. 2 प्रयुज् pass., उपपद् 4 A; oft. by गम् 1 P, इ 2 P; ‘this our title does not a. to any one else’ द्वितीयगामी न हि शब्द एष नः (R. III. 49); राम इत्ययं शब्द उच्चरित एव मामगात् (R. XI. 73.); विषय in comp.; ‘the word ईश्वर not a. ing to anybody else’ ईश्वर इत्यनन्यविषयः शब्दः (V. 1). 3 (to, for) याच् 1 A, प्र-अभि-अर्थ् 10 A; ‘a. ed for further orders’ कोपरो नियोगोनुष्ठीयतामिति प्रार्थयामास. -Appliance, s. उपायः, उपकरणं, सामग्री. -Application, s. योजनं, विधानं, प्रयोगः, संप्रयोगः, निवेशनं, न्यासः, अर्पणं. 2 मनोनियोगः, चित्तासक्ति f., अभ्यसनं, अध्यवसायः, अभिनिवेशः, आसक्ति f., अनुष्ठानं. 3 उपयोगः, प्रयोजनं. 4 संबंधः; ‘a. of this speech to Rāma’ अस्य वचनस्य रामगामी संबंधः. 5 प्रार्थना. -Applicable, a. लगत्. (न्ती f.), प्रयोज्य. 2 संगत, संबद्ध. -Applicant, s. प्रार्थयितृ m., अर्थिन् m., याचकः, प्रणयिन् m.

Appoint, v. t. युज् 7 U, 10, स्था c. (स्थापयति), निधा 3 U. 2 अधिकृ, नियुज् 7 A (with loc.) य इमामाश्रमधर्मे नियुंक्ते (S. 1); व्यादिश् 6 P. 3 निर्दिश् 6 P, निरूप् 10; ‘a. ed lesson’ निर्दिष्टपाठः; ‘a. ed time’ कृतः कालावधिः, कृतसंकेतः, समयः. -ment, s. नियोगः, अधिकारः, पदं. 2 नियमः, विधिः, आंज्ञा, शासनं. 3 उपकरणं. 4 निरूपणं, स्थापनं. 5 समयः, संकेतः; ‘keep your a.’ समयमनुरुध्यस्ववर्तस्व; ‘Queen, let us keep (to) our a.’ देवि सामयिका भवामः (M. 1.).

Apportion, See Divide.

Apposite, a. युक्त, यथार्थ, संगत. -ly, adv. स्थाने, यथार्थतः.

Apposition, s. समानाधिकरणं, एकान्वयः.

Appraise, v. t. (goods) (मूल्यं) निरूप् 10, निर्धृ 10. -er, s. मूल्यनिरूपकः.

Appreciate, v. t. (गुणागुणं) ज्ञा 9 U, अवगम् 1 P, ग्रह् 9 P, विविच् 7 P; ‘appreciator of merits’ गुणग्रहीतृ m.; गुणज्ञः, मर्मज्ञः. 2 बहु मन् 4 A. -ion, s. गुणग्रहणं, गुणागुणज्ञानंविवेचनं.

Apprehend, v. t. ग्रह् 9 P, परामृश् 6 P, आसिध् 1 P, आक्रम् 1 U, 4 P, धृ 1 P. 2 आ-वि-परि-शंक् 1 A. 3 मन् 4 A, शंक् 1 A; तर्क् 10, ऊह् 1 U, अनुमा 3 A. 4 अव-अधि-गम् 1 P, उपलभ् 1 A. -Apprehension, s. ग्रहणं, आसेधः; आ-वि-परि-शंका, अनुमानं, तर्कः, मति f., बुद्धि f.; ‘of quick a.’ तीक्ष्णमति; ‘of dull a.’ मंदधी, स्थूल-बुद्धि. -Apprehensive, a. आशंकमान, शंकित; ‘a. of danger’ भयमाशंकमानः.

Apprentice, s. शिल्पविद्याशिष्यः, अंतेवा-सिन् m., शिष्यः. -ship, s. सेवाकालः, शिष्यत्वकालः.

Apprise (of), See Inform.

Approach, v. t. उप-समुप-अभि-गम् 1 P, °इ-या 2 P, °सृ-सृप् 1 P; समीपं-निकटे-गम् (with gen.). -v. i. उप-समुपा-स्था 1 U, °गम्; प्रत्यासद् 1 P. -s. आगमः, अवतारः, उपस्थिति f.; ‘a. of night’ दोषागमः, रजन्युपस्थितिः. 2 संनिकर्षः, आसन्नता. 3 प्रवेशः, उपसर्पणमार्गः. -ing, a. आसन्न; ‘his death a.’ आसन्नमरणे तस्मिन्, संनिकृष्ट, समुपस्थित. -able, a. उपसर्पंणीय, समुपगम्य.

Appropriate, v. t. आत्मसात् कृ 8 U, स्वाधीनस्वायत्त. -a. कृ. 2 प्र-विनि-उप-युज् 7 U, 10, उपकॢप् c. -a. उपपन्न, संगत, उचित, युक्त; ‘a. to the occasion’ प्रस्ताव-सदृशं. 2 स्वकीय. -ly, adv. उपपन्नं, युक्तं, स्थाने, यथार्थतः. -ion, s. आत्मसात्करणं; विनियोगः, उपकल्पनं.

Approve, v. t. अनुमुद् 1 A, अनु-सं-मन् 4 A, प्रशंस् 1 P, अभि-प्रति-नंद् 1 P, रुच् 1 A; एतयोर्विवाद एव मे न रोचते (M. 1) ‘I do not a. of their very quarrel’; ‘I do not a. of your speech’ न ते वचोऽभिनंदामि (S. 2) 2 प्रपाणयति (D.), विभू c. -al, s. अनुमोदनं, अभिनंदनं; संमति f., प्रशंस; ‘he got the a. of his mother’ मात्रानुमोदितः. -ed, a. संमत, प्रशस्त &c., परीक्षित -Approbation, s. सं-अनु-मति f 2 साधु-वन्यवादः, प्रशंसा.

Approximate, v. t. उपनी 1 P, उपस्था c. स्थापयति). -v. i. समीपं-निकटं-वृत् 1 A, आसन्न a. भू, See Approach. 2 Resemble, q. v. -a. समीप, आसन्न, संनिकृष्ट; ‘a. to 10’ आसन्नदशाः. -ion, s. आसन्नता, उपगमः &c.

April, s. चैत्रः, मधुमासः, वैशाखः.

Apron, s. (मलनिवारणार्थं) कटिप्रच्छदः, मलवस्त्रं.

Apropos, adv. अनुरूपं, यथा in comp.

Apt, a. उचित, योग्य, युक्त. 2 Ex by शील in comps., प्रायः with pot. pass. part.; ‘youths are a. to forget’ युवानो विस्मरणशीलाः; ‘lazy boys are a. to be bad boys’ अलसैर्बालकैः प्रायो दुर्वृत्तैर्भवितव्यं; ‘over-affection is a. to suspect evil’; अतिस्नेहः पापशंकी (S. 4); आलु in comp.; ‘a. to take pity’ दयालु; ‘a. to break’ भंगुर. 3 दक्ष, कुशल, अभिज्ञ, See Skilful. 4 त्वरित, चपल, उद्युक्त. -itude, s. योग्यता, पात्रता, औचित्यं. 2 °शीलता, स्वभावः, शीलं. -ly, adv. यथोचितं, यथोपपन्नं, स्थाने, चातुर्येण, सकौशलं. -ness, s. योग्यता; कौशलं, पाटवं. 2 शक्ति f., सामर्थ्यं.

Aquarium, s. जलचरप्राणिसंग्रहः-पल्वलं.

Aquatic, a. जल in comp., जलोद्भव, वारिचर; ‘a. animal’ जलजंतुः, यादस् n. 2 जलचर, जलज, वारिज.

Aqueduct, s. जलप्रणाली, जलमार्गः, परीवाहः.

Aqueous, a. जलमय (यी f.), अम्मय, सजल, अनूप.

Aquiline, a. गरूडचंचुसदृश (शी f.); वक्र, कुंचित; ‘having an a. nose’ गरुडनासः.

Arable, a. कर्षणीय, कृषियोग्य.

Arbiter, s. मध्यस्थः; निर्णेतृ m., प्रमाणपुरुषः. 2 ईशः, प्रभुः. -Arbitrate, v. विचै c., निर्णी 1 P; मध्यस्थतां गृहीत्वा निर्णी or परिच्छिद् 7 P. -ion, s. मध्यस्थकृतनिर्णयः; विचारणं, निर्णयः. 2 माध्यस्थं. -or, s. See Arbiter.

Arbitrary, a. स्वेच्छाचारिन्, कामचारिन्, स्वच्छंद, स्वैरवृत्त. 2 अनियंत्रण, उद्दाम. 3 चपल, अविहित -ly, adv. स्वेच्छया स्वकामतः, स्वैर, निर्यत्रणं.

Arbour, s. लतागृहं, कुंजः, निकुंजः-जं, पर्णशाला.

Arc. s. वृत्तखंडं, धनुस् n.

Arcade, s. आच्छादितपथः-मार्गः.

Arcadian, a. ग्राम्व, ग्रामीण.

Arch, s. खंडमंडलं, वृत्तखंडं; ‘a. of heaven’ नभोमंडलं. 2 तोरणः -णं. -v. t. मंडलीकृ तोरणरूपेण निर्मा 3 A, गोलाकारेण आच्छद् 10, ‘a. ed’ सतोरण, न्यस्ततोरण; भुग्न, कुंचित, वक, तोरणाकार. -a. विदग्ध, धूर्त, चनुर; मुख्य, श्रेष्ठ, उत्तम, प्रधान, अग्नणी; ‘a. fiend’ पिशाचाग्रणीः; ‘a angel’ प्रधानदेवदूतः; ‘a. bishop’ मुख्यो धर्माध्यक्षः.

Archaic, a., आर्ष, प्राचीन.

Archaism, s. प्राचीन-आर्ष-प्रयोगः.

Archæology, s. पुराणवस्तुशास्त्रं.

Archer, s. धन्विन् m., धानुष्कः, इषुधरः, निषंगिन् m., धनुर्धरः. -y, s. धनुर्विद्या, शराभ्यासः, धनुर्वेदः.

Archetype, s. मूलरूपं, आदर्शः.

Archipelago, s. द्वीपसमूहः. 2 द्वीपचितार्णवः.

Architect, s. स्थपतिः, शिल्पिन् m.; ‘man is the a. of his own fortune’ लोके गुरुत्वं विपरीततां वा स्वचेष्टितान्येव नरं नयंति (H. 2). -ure, s. शिल्पं, वस्तुनिर्माणकौशलं, निर्माणशिल्पं.

Archives, s. ग्रंथरक्षागारं. 2 पुरावृत्तं.

Arctic, a. उत्तर, उदीचीन, उत्तरकेंद्रीय.

Ardent, a. उत्तप्त, प्रचंड, उत्कट, उत्सुक, कुतूहलिन्, उत्साहिन्, व्यग्र; ‘a. love’ निरतिशयोनुरागः; ‘a. looks’ सतृष्णा दृष्टिः. -ly, adv. उत्कटं, सतृष्णं, सानुरागं. -Ardour, s. उत्तापः, अत्यंतता, निरतिशयः, अतिरेकः, उत्कटता, उत्साहः, व्यग्रता, कुतूहलं, औत्सुक्यं.

Arduous, a. दुष्कर, यत्नसाध्य, दुःसाध्य, सु-अति-दुष्कर. 2 प्रांशु, दुरारोह, उच्च.

Area, s. फलं; ‘a. of a field’ क्षेत्रफलं. 2 अंगणं-नं; ‘inner a’ प्रकोष्ठः.

Arena, s. रंगः, रंगभूमि f., मल्लभूः.

Argent, a. राजत (ती f.), रौप्य (प्यी f.).

Argue, v. i. तर्क् 10, ऊहापोहं कृ 8 U, विचर् c., विवेचनं कृ. 2 विवद् 1 A, वादे उत्तरं-प्रत्युत्तरं कृ. -v. t. प्रमाणेन-तर्केण सिध् c.; (साधयति), प्रमाणयति (D), युक्तिवादेन सिध् c., युक्त्या तर्क्10ऊह् 1 A. -er, s. तर्किन् m., विचारकः, वादिन् m. -Argument, s. युक्ति f., उपपत्ति f. 2 पक्षः, प्रमाणं, हेतुः, न्यायः, वितर्कः; ‘a wrong a.’ पक्षाभासः, हेत्वाभासः. 3 वादानुवादः, विवादः, वाक्कलहः. 4 विषयः, अनुकमणिका. -ative, a. तार्किक (की f.), तर्कानुबद्ध, न्यायानुसारिन् उपपत्तिमत्. 2 वादशील, विवादप्रिय. -ly, adv. सोपपत्तिकं, सवितर्कं, युक्तिवादेन.

Arid, a. शुष्क, आतपाक्रांत; ‘a. soil’ मरुः, मरुस्थलं-ली.

Aright, adv. युक्तं, यथातथं, बथास्थानं, सम्यक्, यथार्हं.

Arise, v. i. उत्था 1 P; उत्पदू 4 A, उत्-प्र-सं-भू 1 P, प्रजन् 4 A, प्रवृत् 1 A; उदि 2 P, उद्गम् 1 P; आवि-प्रादु-र्भू, विनिः-प्र-सृ 1 P, ‘a. ing from’ ex. by ज, भव, उद्भव, प्रभव, in comp.; स्मरजा पीडा ‘torment a. ing from love’; यौवनप्रभवं तमः &c.; oft. by उत्थ, समुत्थ; नयनसमुत्थं ज्योतिः, Flash arising from the eye.

Aristocracy, s. कुलीन-विशिष्ट-जनाः. 2 शिष्टजनसत्ताकं राज्यं. -Aristocratic, a. कुलीन, अभिजात.

Arithmetic, s. अंकविद्या-गणितं, परिकर्मन् n. -ian, s. अंकविद्याज्ञः, गणकः.

Ark, s. नौ f., तरणी, पोतः. 2 आधारः, कोषः.

Arm, s. बाहुः, भुजः, भुजा, दोस् m. n.; ‘fore-a.’ प्रकोष्ठः. 2 शाखा. 3 नदीवंकः, वक्रं. 4 शक्ति f., बलं वीर्यं; ‘got by one's own a.’ स्वभुजवीर्येण लब्धं, भुजोपार्जितं -v. t. सन्नह् c., सज्जीकृ 8 U, अस्त्रैः संयु, 10, सायुध a कृ. -v. i. सन्नह् 4 U. सज्जीमू 1 P. -s अस्त्रं, शस्त्रं, आयुधः-धं, शस्त्रास्त्रं. 2 विग्रहः, रणसमयः, संग्रामः, युद्धं; ‘taking up a.’ युद्धारंभः; ‘passage of a.’ अस्त्र-विद्या. -ed, सायुध, सन्नद्ध, सज्ज; ‘a. with a sword’ सखङ्गः. -less, a. अभुज, अशस्त्र, अनायुध. -pit, -hole, s. कक्षाक्षः, बाहुमूलं, भुजकोटरः-रं, दोर्मूलं. -let, केयूरः-रं, अंगदः-दं. 2 क्षुद्रवाहुः, उपशास्वा.

Armada, s. बृहन्नौसाधनं.

Armament, s. बलं, सज्जीकृतं बलं, युद्धोपकरणानि.

Armistice, s. युद्धविरति f., संधिः, युद्धनिवर्त्तनं (नियतकालं यावत्).

Armorial, s. कावचिक, आयुधीय, आयुधिक. 2 कुलचिन्हसंबंधिन्.

Armour, s. वर्मन् n., कवचः-चं, कंचुकः, सन्नाहः, तनुवारं, तनुत्रं-त्राणं. ‘a. for the head’ शिरस्त्राणं. -er, s. शस्त्रकारः, अस्त्रकारः. -y, s. आयुधागारं, शस्त्रगृहं. 2 शस्त्र-समूहः.

Army, s. सेना, सैन्यं, बलं, वाहिनी, चमूः, अनीकं, पृतना, दंडः-डं; ‘full a.’ चतुरंगं वलं, अक्षौहिणी.

Aroma, s. गंधः, आमोदः, परिमलः. -tic, a. सुरभि, सुगंधि. 2 सुरभित; a. s सुगंधि-द्रध्याणि. -tize, v. t. वास् 10.

Around, prep. परितः, अमितः (with acc.). -adv. समंततः, सर्वतः, विष्वक्, समंतात्.

Arouse, v. t. (From sleep) जागृ c., प्रबुध् c. 2 उत्-प्रोत्-सह् c., उत्तिज् c., उत्था c. (उत्थापयति); उद्बुध् c., जन् c. (जनयति).

Arraign, v. t. See Accuse.

Arrange, v. t. रच् 10, घद् c., वि-ऊह् 1 U; सं-विधा 3 U, विनि-अस् 4 U, स्था c. (स्थापयति); ‘well a. ed’ सुघटित; ‘a. in order’ यथाकमं रच्, संविधा c. &c. 2 (Settle) उपकॢप् c., निर्णी 1 P; ‘I have a. ed to pay his debts’ तस्य ऋणं कथं प्रतिदेयमिति मया निर्णीतं-आलोचितं. -ment. s. रचना, विन्यासः, संविधा, व्यूहनं, कमेण स्थापनं, परिपाटि-टी f., कमः; ‘a. of plot’ वस्तु-रचना, संविधानकं; सरणि-णी f. 2 निर्णयः; ‘all a. s for his reception are complete’ सर्वास्तत्संभावनासंविधा उपकल्पिताः.

Arrant, a. अत्यंत, भृश, अति pr. 2 अतिनिंद्य, अतिदुष्ट, निकृष्ट.

Array, s. ध्यूहः, रचनं, विन्यासः, कमः, श्रोणि-णी f., पंक्ति f. 2 वेषः, आभरणं, परिच्छदः. -v. t. कमेण रच् 10, सज्जीकृ 8 U. 2 भूष् 10, अलंकृ; वस्त्रेण आच्छद् 10; ‘he was richly a. ed’ स महार्घवस्त्रभूषितः, -वस्त्राणि पर्यधत्त.

Arrear, s. अवशिष्टदेयं, ऋणशेषं, अशोधितो भागः; ‘clear up all a. s’ सर्वमवशिष्टदेयं परिशोधयः कार्यपरिशेषं समापयः ‘hip pay remained in a. s’ यथावसरमदत्तत्वात्तस्य वेतनं समुच्चितं.

Arrest, v. t. निरुध् 7 U, ग्रह् 9 P, आसिध् 1 P, वंध् 9 P, धृ 1 P, 10; ऋणहेतोः राजा-ज्ञया धृ 10. 2 निवृत् c., स्वंभ् 9 P or c. (निवतयामास नृपस्य दृष्टिं) (R. II. 28); ‘the Chitrakuta mountain a. s my eye’ बध्नाति मे चक्षुश्चित्रकूटः (R. XIII. 47); ‘a. attention’ अनन्यमनस् a. कृ 8 U, अनन्यचित्त a. कृ. -s निरोधः, आसेधः, ग्रहणं, धरणं, बंधनं.

Arrive, v. i. प्र-संप्र-अनुप्र-आप् 5 P, आ-समा-सद् 1 P, अभि-उपा-गम् 1 P, उपस्था 1 U, प्रपद् 4 A (यौवनदशां प्रपेदे). -al, s. आगमनं, उपस्थिति f. &c.

Arrogance, s. औद्धत्यं, दर्पः, अभिमानः, अहंकारः, गर्वः, गदः, अवलेपः, प्रागल्भ्यं, उत्सेकः, आटोपः. -Arrogant, a. उद्धत, दृप्त, अहंकारयुक्त, प्रगल्भ, समद, गर्वित, अवलिप्त, उत्सिक्त, मानिन्; ‘a. lady’ मानिनी, प्रमदा. -ly, adv. उद्धतं, सावलेपं, सदर्पं &c.

Arrogate, v. t. सगर्वं-अन्यायेन-ग्रह् 9 P or स्वांयत्तीकृ 8 U or आदा 3 A. -ion, s. अन्यायग्रहणं, उपधा.

Arrow, s. शरः, बाणः, सायकः, इषुः, कांडं, भल्लः, नाराचः, मार्गणः, शिलीमुखः, विशिखः. -y, a. बाणवत् &c.; बाणाकार.

Arsenal, s. आयुधागारं, शस्त्रगृहं. 2 शस्त्रास्त्र-समूहः.

Arsenic, s. फेनाश्मन् m.; मनःशिला.

Arson, s. गृहदहनापराधः.

Art, s. शिल्पं, शिल्पविद्या, कला, ध्यवसायः, नाट्यकला a. of dancing’. 2 कल्पना, विद्या (science). 3 निपुणता, युक्ति f., कौशलं; साधनं; ‘a. s of line’ जीवनसाधनानि. 4 व्याजः, कपट, माया, वैदग्ध्यं, चातुर्यं. -ful, a. चतुर; मायाविन्, ‘a. look’ चतुरो दृष्टिक्षेपः; विदग्ध, मायावत्. 2 शिल्पेन कृत. 3 निपुण, कुशल. -fulness, s. चातुर्यं, वैदग्ध्यं, &c -less, a. ऋजु, अमाय, अकृतक, अकृत्रिम, अव्याज; ‘a. ly lovely body’ अव्याजमनोहरं वपुः (S. 1). -lessness, s. सस्लता, अमायिता, अकृतकता, आर्जवं, -Artifice, s. उपायः, छलं, छद्मन् n., व्यपदेशः, कपटं, व्याजः. -Artificer, s. शिल्पिन् m., कर्म-शिल्प-कारः. 2 कर्तृ m., निर्मातृ m. -Artificial, a. कृत्रिम, कृतक; सव्याज. 2 शिल्पनिर्मित; ‘a. mountain’ क्रीडापर्वतः. -Artizan, Artist, s. शिल्पिन् m., चित्रकरः. 2 पंडित; निपुणः.

Artery, s. धमनी, रक्तवाहिनी.

Article, s. द्रव्यं, वस्तु n., सामग्री. 2 विषयः, पदं, भागः. 3 समयः, समयपत्रं4वृत्तपत्रलेखः.

Articulate, a. स्पष्ट, परिस्फुट, ध्यक्त. -v. t. स्पष्टं-स्फुटं-उच्चर् c. or उदीर् 10. 2 ग्रंथ् 9 P, संयुज् 10, संधा 3 U, -ness, s. स्पष्टता, स्फुटता; ‘a. in uttering syllables’ वर्णांच्चारणे स्पष्टताः ‘utters articulate sound's परिस्फुटाक्षरां गिरमुदीरयति (Ka. 13). -ion, s. उच्चारणं &c. 2 संधानं.

Artillery, s. अग्न्यस्त्राणि; युद्धास्त्राणि.

As, conj., adv. Ex. by वत्, इव; मातृवत्-मातरमिव-परदारान् पश्य. 2 यथा, यद्वत्, अनु-रूपं-पेण; यथा in comp. (यथोक्तं कथय); ‘a. -so’ यथा-तथा with or without एव ‘a. -a.’ यथैव-तथैव (यथैव शांता तथैव सीता दशरथस्य प्रिया (U. 4). ‘a. since-therefore’ तथा-तथा, यतः-ततः, यत्-तत्; ‘a. for instance,’ यथा (यथा महानसे), or तथाहि. 2 (On account of) ex. by abl. or instr. of noun. 3 (While) यावत्-तावत्; or by pres. part.; ‘a. he was going, he thought’ गच्छन् स इत्थं मनसि चकार; ‘a. high a.’ दघ्न (घ्नी f.), मात्र, in comp.; ‘water a. high a. the knee’ जानुदघ्नं जलं; ऊरुमात्रा भित्तिः &c; ‘a. soon a.’ यावत्-तावत्; or loc. abs. constr. with मात्र or एव; ‘a. he had spoken’ उक्तवत्येव तस्मिन्; ‘a. before,’ यथापुरा, यथापूर्वं, पूर्ववत्; ‘a. far a.’ यावत् with acc., आ with abl. or in comp (आसमुद्रक्षितीशानां) ‘a. if,’ ‘a. it were’ इव; oft. by मन् 4 A; ‘a. if the city had been a large tank’ नगरं महाकासारं मन्यमानः; ‘a. follows’ इति (इति वक्तं प्रचक्रमे), or ex. by यथा-यत् at the beginning of narratives; ‘it is a. follows’ तद्यथा; ‘a. to,’ ‘a. for’ तु, तावत्, इति, अधिकृत्य, अद्दिश्य; ‘a. for merits, he has none’ गुणास्तावत्तस्य नैव विद्यते; ‘a. for doing it quickly it is easy’ शीघ्रमिति सुकरं (निभृतमिति तु चिंतनीयं S. 3), ‘a. well a.’ च-च; ‘a. many a.’ ‘a. much a.’ यावत्-तावत्; ‘a. yet’ अद्यापि, अद्य यावत्. 4 (Connecting words in apposition) ex. by इति; स वंधुरिति मतः, बंधुर्मतः ‘a. a father he respects me’ पितेति मां स मानयति.

Ascend, v. i. उदि 2 P, उदम् 1 P. -v. t. आ-अधि-रुह् 1 P, आ-अधि-क्रम् 1 U, 4 P, (with acc.); ‘a. ed the throne’ राजपदमवाप, सिंहासनमारुरोह. -ant, a अधिरोहिन्, 2 प्रधान, प्रवल, उत्तम. -s. उच्चता, उच्छ्रायः. 2 प्राधान्यं, प्राबल्यं, प्रभुत्वं; ‘his stars are in the a.’ तस्य जन्मग्रहाः उच्चसंश्रयाः. -ancy, s. प्रभुत्वं, प्राधान्यं, प्राबल्यं. -Ascent, s. आरोहणं, उद्गमः, उदयः, समुत्थानं, अधिरोहणं. 2 अधिरोहणमार्गः, सोपानं; ‘difficult of a.’ दुरारोह.

Ascertain, v. t. ज्ञा 9 U, ज्ञा desid. (जिज्ञासते), निरूप् 10, उपलभ् 1 A. 2 निर्णी 1 P, अव-निर्-धृ 10, निश्चि 5 U, ध्यवसो 4 P; ‘I shall a. accurately (the truth) about her’ तत्त्वत एनामुपलप्स्ये (S. 1); ‘for a. ing time’ वेलोपलक्षणार्थं (S. 4); -ment, s. निरूपणं, अव-निर्-धारणं, निर्णयः.

Ascetic, s. यतिः, योगिन् m., तापसः, तपस्विन् m. मुनिः, वानप्रस्थः, संन्यासिन् m. -ism, s. वैराग्यं, संन्यासः.

Ascribe, v. t. निक्षिप् 6 P, अध्या-आ-रुह् c., (रोपयति), कारणत्वेन संबंध् 9 P; ‘a. the defeat to my weakness’ मम दौर्बल्यात् पराजयः संभूतः, दौर्बल्यं पराभवस्य कारणं, इति वदंति; ‘a. every thing to Fate’ दैवायत्तं सर्वमिति वदंति; ‘to whom shall 1 a. the blame’ कस्मिन् दोपं निक्षिपामि, कं दोषपक्षे स्थापयामि; पापं कर्म च यत्परैरपि कृतं तत्तस्य संभाव्यते (Mr. I) ‘is a. ed to him’ &c.

Ashamed, a. ह्रीण, ह्रीत, लज्जमान, त्रपान्वित, लज्जित, व्रीडित, त्रपित, (with instr.); ‘to be a.’ लज्ज् 6 A, ह्री 3 P, त्रप् 1 A.

Ashes, s. भस्मन् n., भसितं, पांशुः, भूति f.; ‘to reduce to a.’ भस्मावशेष a. कृ 8 U, भस्मी-भस्मसात्-कृ; ‘to be reduced to a.’ भस्मी-भू 1 P; ‘reducing to a.’ भस्मीकरणं. -Ashy, a. पांशुवर्ण, धूसर; ‘a. pale’ विवर्णवदनः. 2 भस्मलिप्त, भस्मीकृत.

Ashore, adv. तीरे, तदे, उत्तीरं, तटस्थ a.

Aside, adv. एकपार्श्वे; पार्श्वतः. 2 निभृते, एकांते; जनांतिकं, अपवार्य ‘a. to one's self’ आत्मगतं, स्वगतं.

Ask, v. t. याच् 1 A, अर्थ् 10 A, भिक्ष् 1 A. 2 अनुयुज् 7 U प्रच्छ् 6 P, (all governing two acc.) -ing, s. प्रार्थना, याचना. 2 अनुवोगः, पृच्छा.

Askance, Askew, Aslant, adv. तिर्यक्, साचि; ‘looking a.’ साचिविलोकिन्-अपांगदर्शिन्.

Asleep, a. सुप्त, शयित, निद्रित, निद्रालस; ‘he fell a.’ स निद्रावशं गतः; ‘fast a.’ गाढ-सुप्तः, गाढनिद्रावशं गतः.

Aslope, adv. प्रवण a.; प्रवणं.

Asp, s. सर्पः, भुजंगः.

Aspect, s. रूपं, आकारः, आकृति f.; ‘a gloomy a.’ विषण्णाकृतिः; ‘he had a cheerful a.’ तस्य वदनं हर्षोत्फुल्लं वभो. 2 अवस्था, दशा; “all things wore a different a.’ सर्वं विभिन्नावस्थायामवर्तत, विपर्यासं यातं. 3 अवस्थानं; ‘my house has a northerly a.’ उदगभिमुखं मे गृहं. 4 दर्शनं, निरीक्षणं, संबंधः.

Asperity, s. तीव्रता, रौक्ष्यं, कर्कशता. 2 विषमता, असमानत्वं.

Asperse, v. t. अधिक्षिप् 6 P, परिवद् 1 U. See Censure. 2 सिच् 6 P, उक्ष् 1 P. -ion, s. आक्षेपः, निंदा &c. 2 सेकः, प्रोक्षणं.

Aspire, v. i. स्पृह् 10 (with dat.), आ-अभि-कांक्ष् 1 U, आप् desid. (ईप्सति) प्रार्थ् 10 A, अभिलष् 1, 4 P. -ing, a. -ant, s. आकांक्षिन्, अभिलाषिन्, ईप्सु; ‘a. to the throne’ राजपदाभिलाषी; ‘a. to the fame of a poet’ कवियशःप्रार्थी (R. I. 3.); जनोयमुचैःपदलंघनोत्सुकः (K. V. 64). -ation, s. स्पृहा, आकांक्षा, ईप्सा, अभिलाषः, लालसा; ‘high a.’ महाकांक्षा; ‘these are, indeed, high a. s’ दूरारूढाः-दूराधिरोहिण्यः स्क्लु एता आकांक्षाः.

Aspirate, s. महाप्राणः.

Ass, s. गर्दभः, खरः, रासभः, ‘a. headed’ मंदधी, स्वरबुद्धि. -Asinine, a. रासभीय, खरसंबंधिन्.

Assafœtida, s. हिंगु n., जतुकं, बाह्लीकं, रामठं, सहस्रवेधि n.

Assail, v. t. See Attack, ‘the character of the thing is a. ed’ दोषैर्नृपः स्पृश्यते (Mr. 9). -ant, s. अभियोक्तृ m., आक्रामकः.

Assassin, s. घातकः, हंतृ m., उपांशुघातकः, प्राणहारकः. -ate, v. t. हन् c. (घातयति), मृ c., घ्यापद् c., निभृतं हन् 2 P, वधं-हत्यां-कृ (with gen.) -ation, s. वधः, घातः, उपांशु-निभृत-वधः.

Assault, v. t., s. See Attack.

Assay, s. परीक्षा, निकषः. 2 प्रारंभः, प्रथमा-प्रवृति f. -v. t. परीक्ष् 1 A, 2 प्रयत् 1 A, See Attempt.

Assemble, v. i. समागम् 1 P, संमिल् 6 P, समुद्-समा-समभि-इ 2 P, संनिपत् 1 P, सं-गम् 1 A, एकीभू, एकत्र इ, संकुलीभू. -v. t. c. of roots above; समा-समुपा-हृ 1 P, एकत्र कृ 8 U. -Assembly, s. सभा, सदस् f. n., समाजः, संसद् f., परिषद् f.; ‘a. house’ सभागृहं, गोष्ठीस्थानं; ‘a. hall’ आस्थानमंडपः-गृहं, आस्थानी-नं; ‘a. room’ इंद्रकं, आस्थानं. -Assemblage, s. समूहः, संधातः, समाहारः, समुच्चयः, वृंदं, चयः, समुदायः, निवहः, समवायः, गणः, ओघः, संघः, ग्रामः in comp.; ‘a. of kings’ राजकं.

Assent, v. i. अनुज्ञा 9 U, अनुमन् 4 A. 2 ग्रह् 9 P, अंगीकृ 8 U, स्वीकृ, अम्युप-गम् 1 P, इ 2 P. -s संमति f., अनुमति f., अनु-ज्ञा, अनुमोदनं. 2 अंगीकारः अम्युपगमः.

Assert, v. t. ग्रतिपद् c., see Affirm. -ion, s. वचनं; प्रतिज्ञा, पूर्वपक्षः.

Assess, v. t. देयं करं निरूप् 10 or निर्धृ 10 or दा c. (दापयति). -ment, s. करनिर्धारणं; राजस्वग्रहणं. 2 करः, बलिः, शुल्कः-ल्कं, राजस्वं. -or, s. सभ्यः, सभासद् m. 2 कर-शुल्क-ग्राहिन् m.

Assets, s. विभवः, संपत्ति f.

Asseverate, v. i. सप्रतिज्ञं-सशपथं-वद् 1 P. -ion, s. शपथपूर्वकं वचनं, दृढोक्ति f.

Assiduity, Assiduousness, s. व्यवसायः, उद्यमः, तत्परता, अभियोगः, उद्योगः, मनो-योगः, प्रसक्ति f. -Assiduous, a. उद्यमिन्-व्यवसायिन्-उद्योगिन्; तत्पर, सोद्योग, प्रसक्त, परायण, अभियोगवत्. -ly, adv. तत्परतया साभियोगं, सोद्योगं, अविरतं, प्रसक्तं, प्रयत्नतः.

Assign, v. t. निरूप् 10, निर्दिश् 6 P. 2 प्र-उप्-कॢप् c., निर्णी 1 P. 3 नियुज् 7 U, 10, स्था c. (स्थापवति). 4 दा 3 U, ऋ c. अर्पवति). 5 Ascribe, q. v. -ation, s. द्रव्य-समर्पणं-दानं. 2 संकेतः, अभिसारः; ‘place of a.’ संकेतस्थानं. -ee, s. प्रतिनिधिः, प्रति-पुरुषः, नियोगिन् m. -ment, s. निर्देशः, समर्पणं, दानं, उपकल्पनं.

Assimilate, v. t. सदृशी-एकी-कृ 8 U; ‘a. food’ परिपाकं नी 1 P, परिणम् c. (णमयति) -ion, s., समीकरणं. 2 समता, साम्यं, ऐक्यं. 3 परिपाकः, परिणामः, पक्वता.

Assimulate See Pretend.

Assist, v. t. उपकृ 8 U, साहाय्यं-उपकार-कृ (gen.); अनुग्रह् 9 P. -ance, s. उपकारः; साहाय्यं, साहित्यं. -er, -ant, s. सहायः, उपकृत् m., उपकारिन् m., साहाय्यकर्तृ m. 2 उप in comp.; ‘a. master’ उपगुरुः.

Assize, s. न्यायसभा. 2 अर्घपरिमाणं. -v. t. अर्घं-मूल्यं-निरूप् 10 or संख्या c. (ख्यापयति) -er, s. मूल्यनिरूपकः.

Associate, v. i. संसर्गं-संमतिं-समागमं-कृ 8 U; संवस् 1 P, समिल् 6 P, सहवासं कृ, संगम-नुव्रज् 1 P; ‘deer a. with deer’ भृगा मृगैः संगमनुव्रजंति. -v. t. संयुज् 7 U, 10, संश्लिष् c., संगम् c. (गमयति). -s. वयस्यः, मित्रं, सहचरः, अनुषंगिन् m., सजुस् m., सहवासिन् m. -ion, s. संगमः, संसर्गः, संगः, समागमः, साहचर्यं, संयोगः, संश्लेषः; ‘a. of the good with the good’ सतां सद्भिः संगः (U. 2). 2 सभा, समाजः, पंक्ति f., परिषद् f.

Assort, v. t. यथाक्रमं स्था c. (स्थापयति) or रच् 10 or विन्यस् 4 P; पृथक् कु 8 U. -ment, s. विन्यासः, पृथक्करणं, रचना.

Assuage, v. t. प्र-उप-शम् c. (शमयति), तुष् c.; शां(सां)त्व् 10. -v. i. प्र-उप-शम् 4 P. -Assuasive, a. शांतिप्रद, शामक.

Assume, v. t. ग्रह् 9 P, धृ 10, आदा 3 A. 2 Arrogate, q. v. 3 ग्रह्, सिद्ध a. मत् 4 A; प्रमाणं विना वद् 1 P; ‘a. ing to be true’ तत्सत्यमिति गृहीत्वापि; ‘a. ed silence’ कृतकं-मिथ्या-मौनं. -ing, a. See Arrogant, -Assumption, s. ग्रहणं, धारणं. 2 कल्पना ‘on the a. that he is a fool’ स मूर्स्र इति मत्वा. 3 प्रतिज्ञा; प्रमेयं.

Assure, v. t. प्रति-इ c., प्रर्तीतिं कॢ 8 U, वि-श्वस् c. 2 दृढीकृ, संस्तंभ् 9 P or c., सुनिश्चित a. कृ. (Oneself) प्रति-इ 2 P, विश्वस् 2 P, निश्चयेन कथ् 10; सनिश्वयं-दृढं-वद् 1 P. -ance, s. विश्वासः, प्रत्ययः, दृढः प्रत्ययः, प्रत्याशा. 2 साहसं, प्रागल्भ्यं. 3 विश्वासकारणं, प्रत्ययहेतुः. 4 योगक्षेमः, अभय-वचनं. -ed, a. असंदिग्ध, सुनिश्चित, असंशय, दृढ. -edly, adv. नियतं, नूनं, खलु, असंशयं, ‘I a. feel,’ ‘I feel a. ed’ इति मे निश्चयः, दृढं मन्ये.

Asterisk, s. तारकाचिन्हं.

Asterism, s. नक्षत्रं, तारा, तारकं-का.

Astern, adv. नौपश्चिमभागं प्रति.

Asteroid, s. लघुग्रहः.

Asthenia, s. दौर्बल्यं, क्षीणता.

Asthma, s. श्वासः, श्वासरोगः. -tic, a. श्वासरोगपीडित.

Astonish, v. t. विस्मि c. (विस्माययति, विस्मापयते), विस्मयं जन् c. (जनयति), विस्मयाकुलीकृ 8 U, चकित a. कृ. -ed, a. विस्मित, विस्मयाकुल, चकित; ‘to be a.’ विस्मि 1 A, विस्मयवशं गम् 1 P. -ing, a. विस्मय, कर (री f.), अद्भुत, साश्वर्य. -ment, s. विस्मयः, आश्वर्यं, चमत्कारः.

Astound, v. t. विमुह् c., विस्मयाकुल a. कृ 8 U, व्याकुलीकृ, जडीकृ; ‘a. ed with fear’ साध्वसजडीकृतः.

Astray, adv. उत्पथं; ‘who goes a.’ उन्मार्गगामिन् पथभ्रष्ट, भ्रांत, विपथगामिन्; ‘to lead a.’ उत्पथं उन्मार्गं-नी 1 P.

Astride, adv. प्रगतजंघं स्थित a., पादौ पृथक् कृत्वा स्थित a.

Astringent, a. रूक्ष, कषाय. 2 संकोचनशील. -s. स्तंभकं.

Astrology, s. ज्योतिषं, नक्षत्रविद्या, दैवज्ञ-विद्या. -er, s. गणकः, दैवज्ञः, ज्योतिषिकः, कार्तांतिकः, दैवचिंतकः, मौहूर्तिकः, सांवत्सरिकः. -ical, a. ज्योविष (षी f.), नक्षत्र in comp.

Astronomy, s. ज्योतिःशास्त्रं, ज्योतिषं, खगोलविद्या. -er, s. ज्योतिर्विद् m., ज्योतिःशास्त्रज्ञः, ज्योतिषिकः, खगोलविद्याभिज्ञः. -ical, a. ज्योतिष (षी f.), नाक्षत्रिक (की f.), खगोलविद्याविषयक.

Astute, a. विदग्ध, चतुर, निपुण, कार्यदक्ष.

Asunder. adv. पृथक्, विरलं, वगत-प्रगत a.; oft. by वि; ‘throw a.’ विक्षिप् 9 P, ‘burst a.’ विदीर्ण &c.

Asylum, s. आश्रमः. 2 आश्रयः, शरणं, संश्रयः, गति f.; ‘seek a. with’ आ-समुपा-श्रि 1 U.

At, prep. (Denoting time or place) by loc. of noun; ‘a Kasi’ काश्यां; ‘a. that time’ तस्मिन्काले. 2 In other senses, by instr. or abl.; oft. by gerund, or loc. abs.; ‘a. this’ इदं श्रुत्वा; ‘a. his arrival’ संप्राप्ते तस्मिन्; ‘a. his advice’ तस्योपदेशेन; ‘a. what price’ कियप्ता मूल्येन; ‘a. first’ प्रथमं; ‘a. last’ अंततः, ‘a. once’ युगपत्, समं; ‘a. all’ मनागपि, किमपि.

Atelier, s. चित्रकर्मगृहं.

Atheist, s. नास्तिकः अनीश्वरवादिन् m., निरीश्वरः. -ical, a. नास्तिकवृत्ति. -Atheism, s. नास्तिक्यं, ईश्वरनिंदा.

Athlete. s. मल्लः, मल्लयोद्धृ m. -Athletic, a. मल्ल, बाहुवीर, बलवत् संनद्धशरीर; ‘a. exercise, sports’ व्यायामः.

Athwart, prep. विलोमं; व्यत्यस्तं; पारं, प्रति pr.

Atlas, s. देशालेख्यसंग्रहः.

Atmosphere, s. गगनं, आकाशः, शं, अंतरि(री)क्षं, नभस् n 2 शून्यं. -ical, a. आंतरीक्ष (क्षी f.), वायव (वी f.), आकाशीय.

Atom, s. परमाणुः, अणुः, कणः, लवः, लेशः; ‘a. ic theory’ परमाणुवादः. -ical, a. परमाणुमय (यी f.), सूक्ष्म. 2 अणुविषय, अणुविषयक.

Atone, v. i. प्रायश्वित्तं कृ 8 U, निष्कृतिं कृ, प्रायश्चित्तेन परिशुच् c.; प्रमृज् 2 P; उपचारातिकमं प्रमार्ष्दुमयमस्माकमारंभः (M. 4) ‘to a. for the slighting of prostration’ &c. 2 अनुनी 1 P, संधा 3 U, प्रशम् c. (शमयति) -ment, s. प्रायश्चित्तं, निष्कृति f. 2 प्रमार्जनं.

Atonic, a. अग्निनाशक, अतेजस्विन्.

Atrabilious, a. दुर्मनस्, विमनस्क.

Atramentous, a. See Black.

Atrocious, a. घोर, बीभत्स (of things); अतिपापिन् अतिदुर्वृत्त, पापिष्ठ, नृशंस. -ness, -Atrocity, s. नृशंसता, बीभत्सता, घोरतां. 2 अतिपापं, घोरकर्मन् n.

Atrophy, s. क्षयः, क्षयरोगः, अग्न्यभावः.

Attach, v. t. आसंज् c., अनुरंज् c., संबंध् c., a. great importance to public censure’ लोकापवादो बलेवान्मतो मे (R. XIV. 40) ‘a. friends to you by virtue’ सदाचरणेनात्मनि मित्राण्यासंजय-अनुरंजय. 2 आसिध् 1 P, आकम् 1 U, 4 P, धृ 10. 3 Ascribe, q. v. -v. i. संबंध् 9 P, अनुपक्त a. भू 1 P. -ed, a. अनुरक्त, आसक्त, सं-प्र-सक्त. 2 भक्तिमत् सानुराग, अविरक्त (with loc.); 3 आसिद्ध, आकांत. ‘to be a.’ आसंज्-अनुरंज् -pass.; ‘subjects are firmly a. to the king’ देवे सुदृढमनुरक्ताः प्रजाः. (Mu. 1); ‘fondly a.’ बद्धगाढानुरागः -ment, s. अनुरागः, अभिनिवेशः, आसक्ति f., प्रीति f., भक्ति f., प्रसक्ति f., आसंगः (all with loc.). 2 आसेधः, ग्रहणं.

Attack, v. t. अभिद्रु 1 P, अवस्कंद् 1 P, आ-क्रम् 1 U, 4 P, अभियुज् 7 A; आपत् 1 P, अभिप्रया 2 P, प्रतियुध् 4 A; आसद् c. 2 आ-परा-हन् 2 U; (an opinion &c.) परा-मृश् 6 P, प्रत्यवस्था 1 A (with loc.); ‘a. ed by a disease’ व्याधिग्रस्तः, रोगाकांतः. -s. अभियोगः, अवस्कंदः-दनं, आपातः, आक्रमः.

Attain, v. (to) प्राप् 5 P, प्रति-प्र-आ-पदू 4 A, लभ 1 A, अधिगम् 1 P, आ-समा-सद् c. अश् 5 A; ‘easy to a.’ सुलभ a.; difficult to a.’ दुराप a., दुष्प्राप a. -ment, s. अधिगमः, लाभः, अवाप्ति f., प्राप्ति f., समासादनं.

Attainder, s. कलंकः, अपयशस् n. 2 आधर्षणं, अभियोगः.

Attaint, v. t. आधृष् c., अभियुज् 7 A. 2 Stain, q. v.

Attemper, v. t. यथांशतः मिश्र् 10 or संयुज् 10. 2 नियम् 1 P, शम् c. (शमयति)

Attempt, v. t. प्रयत् 1 A, घद् 1 A, उपकम् 1 A, आरभ् 1 A, उद्यम् 1 P, प्रवृत् 1 A, चेष्ट् 1 A, व्यवसो 4 P (शमीलतां छेत्तुं व्यवस्यति S. 1). 2 Attack, q. v. -s. यत्नः, प्रयत्नः, उद्यमः, आरंभः, प्रयासः, उपकमः, प्रवृत्ति f., उद्योगः.

Attend, v. t. उपस्था 1 U, संनिधा 3 U, आ-समा-गम् 1 P; ‘a. the meeting’ संसदि संनिहितो भवः ‘a. school’ शालां गच्छ. 2 अनु-इ-या 2 P, परिवृ c., सह गम्; ‘good luck a. s our lord in every respect’ सर्वथा स्पृशंति नः स्वाभिनमभ्युदया. (Rat. 1.) 3 (on, upon) उप-पर्युप-स्था 1 A उप-आस् 2 A, उपचै 1 P, उपसेव् 1 A, श्रु desid. (शुश्रूषते), (with acc.). 4 (to words) श्रु 5 P, आकर्ण् 10; ‘a. to me’ मद्वचनं शुणु; ‘a. now’ सावधानो भव, अवधीयतां; (duty &c.) अवधा 3 U, मनः-दा, निधा, 3 U, मनो युज् 10, (with loc.); अवेक्ष् 1 A. 5 विलंब्-प्रतीक्ष् 1 A. -ed, a. समेत, परिवृत, समन्वित, अनुयात, सहित, स in comp.; ‘a. by maid-servants’ सखीगणपरिवृता, सखीपरिवारा. -ance, s. उपस्थानं, संनिधानं; शुश्रूषा, उपचारः, उपासनं, सेवा. -ant, a. आनुषंगिक (की f.), सहगामिन्, सहचारिन् -s. अनुचरः, सेवकः, अनुयायिन् m., परिचरः; ‘a group of a. s’ अनुयायिवर्गः, परिच्छदः, परिवारः, परिवर्हः. -Attention, s. आसक्ति f., अभिनिवेशः, अवधानं, मनोयोगः, अवेक्षा, अप्रमादः, अप्रमत्तता. 2 अनुष्ठानं, उपसेवनं, परायणता; ‘a. to one subject’ एकाग्रता, निविष्टचित्तता, ‘pay a.’ अवधानं दा (with loc.) -Attentive, a. अवहित, सावधान, दत्तावधान, समाहित, अप्रमत्त, आसक्त, अभिनिविष्ट; ‘closely a.’ एकाग्र, अनन्यवृत्ति, एकतान, सादर, दक्षिण (to ladies), ‘in-a. to household &c.’ गृहदारनिरपेक्ष; a. ly adv. सावधानं, अवहितं &c.

Attenuate, v. t. क्षै c. (क्षपयति), तनूकृ 8 U, क्षीणी-कृशी-कृ. -ed, a. कृश, क्षीण, तनु, क्षाम, अपचित (अपचितं गात्रं). -ion, s. कृशता, क्षामता, कृशांगत्वं.

Attest, v. t. साक्ष्यं दा 3 P; (साक्ष्येण) प्रमा णीकृ 8 U, व्यंज् 7 P, प्रकटीकृ, दिश् 6 P. 2 साक्षिणं कृ, साक्ष्ये आह्वे 1 P. -ation, s. साक्ष्यं, प्रमाणं, प्रत्यक्षप्रमाणं.

Attic, s. क्षौमः-मं, अदृः.

Attire, s. वेषः, वेशः, वस्त्रं, परिधानं, आभरणं, परिच्छदः, नेपथ्यं, अलंकारः; ‘richly a. d’ गृहीतमहार्घवेषः, उदार-आर्य-नेपथ्यः. -v. t. (वस्त्रेण) आच्छद् 10, वेष्ट 1 A, संव्ये 1 P. 2 भूष् 10, See Adorn; ‘a. oneself’ वस् 2 A; a. ing business’ नेपथ्यविधानं.

Attitude, s संस्थिति f., संस्थितं, भावः, अवस्था, वृत्ति f., आकारः, ‘hostile a.’ वैरभावः, विपक्षवृत्तिः.

Attorney, s. परकार्यसाधकः, प्रतिपुरुषः, -हस्तकः.

Attract, v. t. आ-समा-कृष् 1 P, अनुकृष् (in grammar); आवृज् 10, अभिप्रणी 1 P, विमुह् c., वि-प्र-लुभ् c. -ion, s. आ-समा-कर्षणं, आवर्जनं; अनुकर्षः-र्षणं. 2 प्र-वि-लोभनं. -ive, a. आकर्षक, आकर्षणशील, मनोहर, चित्त-अपहारिन्-हारिन्. 2 मोहक, प्रलोभक.

Attribute, v. t. See Ascribe; ‘a. ing to themselves false greatness’ आत्मन्यारोपितालीकाभिमानाः (Ka. 108). -s. धर्मः, उपाधिः, गुणः. 2 विशेषणं. -ive, a. वाच्य, विशेषक-ण.

Attrition, s. घर्षणं, पेषणं, क्षयः. 2 अनुतापः, अनुशयः.

Attune, v. t. तालोपेत a. कृ 8 U. 2 एकतालं कृ, तुल्यस्वर-तौर्यत्रिकं-कृ.

Auburn, a. पिशंग (गी f.), गौर (री f.), कपिश, पांडुवर्ण.

Auction, s. घोषणपूर्वको द्रव्यविक्रयः. -eer, s. सघोषणं विक्रेतृ m.

Audacious, a. प्रगल्भ, निर्भय. 2 साहजिक, निर्लज्ज, धृष्ट, प्रतिभानवत्; -ness. -Audacity, s. धृष्टता, प्रागल्भ्य, साहसं, प्रतिभानं. 2 निर्लज्जत्वं.

Audible, a. स्फुट, श्रवणक्षम, श्राव्य, कर्ण-गोचर, श्रोत्रग्राह्य -Audibly, adv. स्फुटं; ‘in a.’ अस्फुटं, निःशब्दं; ‘began to sob a.’ निःशब्दं रोदितुमारेभे (Ka. 135)

Audience, s. समाकर्णनं, श्रवणं, निशमनं. 2 दर्शनं; ‘have an a.’ दर्शनं लभ् 1 A; (राज-दर्शनं लेभे); ‘I wish to be favoured with an a.’ दर्शनानुग्रहमिच्छामि (M. 4); ‘give a.’ कर्णं दा 3 P, See Attend (to). 3 प्रेक्षकाः, श्रोतृवर्गः, श्रोतारः. 4 सभा परिषद् f., रंगः (आलिखित इव सर्वतो रंगः S. 1); ‘a. chamber’ दर्शनगृहं.

Audit, v. t. (गणितं) शुध् c., अनुसंधा 3 U, परीक्ष् 1 A. -s. गणितशोधनं-परीक्षणं &c. -or, s. श्रोतृ m. 2 गणितशोधकः-परीक्षकः. -ory, s. See Audience.

Aught, s. किमपि, किंचन, किंचित्.

Augment, v. t. वृध् c., एध् c., आप्यै c., प्रचुरीकृ 8 U. उपचि 5 U. -v. i. वृध्-एद् 1 A, उपचि pass., प्यै 1 A. -s. वृद्धि f. 2 आगमः. -ation, s. वृद्धि f., वर्धनं. 2 उपचयः, ऋंद्धि f., समुन्नति f.

Augur, s. शकुनज्ञः, निभित्तज्ञः, पूर्वलक्षणज्ञः. -v. i. शुभाशुभं परीक्ष् 1 A or आलाच् 10. 2 अनुना 3 A, शंक् 1 A; ‘this does not a. well forth success of your undertaking’ तव कार्यसिद्धेर्नैतच्छुभलक्षणं. -y, s. निमित्तज्ञानं, शकुनज्ञानं. 2 शकुनं, अजन्यं, पूर्वलक्षणं, निमित्तं.

August, a. महनीय, अत्युत्कृष्ट, अतिमहत्, महामहिमन्; ऐश्वर (री f.), प्रतापवत्; ‘a. queen’ आरूढप्रतापा राज्ञी. -s. श्रावणः, नभस्यः, नभस् m. -ness, s. महाप्रतापः, ईश्वरत्वं.

Aunt, s. पितृस्व(ष्व)सृ f., मातृस्व(ष्व)सृ f., पितृव्या, मातुलानी, मातुला-ली.

Aural, a. v. Auricular, q. v.

Auricle, s. कर्णशष्कुली. -Auricular, a. कार्णिक (की f.), श्रावण (णी f.). 2 कर्णे-उपकर्णं कथित, जपित, गुप्त.

Auriferous, a. सुवर्णमिश्रितं.

Aurist, s. कर्णवैद्य.

Aurora, s. उषस् f., अरुणः.

Auspice, s. शकुनं, निभित्तं, पूर्वलक्षणं; a. s अनुग्रहः, आश्रयः, प्रसादः. -Auspicious, a. शिव, शुभ, शिवं-शुभं-कर, मांगलिक (की f.), कल्याण (णी f.), मंगल, भद्र; ‘a. time’ लग्नवेला, शुभलग्नं. 2 श्रीयुक्त, सौभाग्यवत्. 3 प्रसन्न, अनुग्राहिन्. -ly. adv. शुभक्षणे. सौभाग्येन, क्षेमेण. -ness, s. कल्याणं, मंगलं, मांगल्यं, सौभाग्यं, भव्रं, क्षेमः-मं, शुभं.

Austere, a. तीव्र, उग्र, (तपः), निष्ठर, कर्कश, कठोर, निर्दय, कठिन; (in taste) शुक्त, रूक्ष, कदु. -ity, s. उग्रता, कठोरता &c. ‘religious a.’ तपस् n., कृच्छं.

Austral, s. See Southern.

Authentic, -al, a. अकृत्रिम, तथ्य, प्रमाणयुक्त; अकल्पित, सत्य. -ate, v. t. सप्रमाण a. कृ 8 U, प्रमाणीकृ. -ity, s. सप्रमाणता, सत्यता, प्रामाण्यं. -ally, adv. सप्रमाणं, प्रमाणानुसारेण.

Author, s. कारः-कृत् in comp.; ‘a. of Gadādhari’ गदाधरीकारः- कृत्; ग्रंथकारः. 2 कृत् m., प्रणेतृ m., लेखकः. 2 प्रवर्तकः, आरंभकः, उत्पादकः, जनकः, संपादयितृ m. -ship, कर्तृत्वं, प्रवर्तकता.

Authority, s. प्रभुत्वं, प्रभावः, शक्ति f. 2 अधिकारः, प्रभुत्वं. 3 ऐश्वर्यं, आधिपत्यं, आज्ञा, शासनं, नियोगः. 4 प्रमाणं, आप्तवचनं, निदर्शनं; ‘Panini is an a. in this respect’ अत्र विषये पाणिनिः प्रमाणं. 5 प्रामाण्यं, विश्वसनीयता. 6 गुरुत्वं, गौरव. 7 अधिकारिन् m., नियोगिन् m., अधिकृतः पुरुषः, प्रभुः. -ative, a. सप्रमाण, शासनानुरूप, वैधिक (की f.); a. ly, adv. शासनेन; सप्रमाणं.

Authorize, v. t. प्रमाणीकृ 8 U, सप्रमाण a. कृ. 2 अधिकृ” नियुज् 7 A, 10. 3 अनुज्ञा 9 U, अनुमन् 4 A; ‘a. ed person’ अधिकृतः पुरुषः.

Autobiography, s. आत्मवृत्तकथनं, आत्मचरितरचनं.

Auto-car, s. स्वयंप्रेरितवाहनं-शकटः-रथः.

Autocrat, s. समाज् m., अधिराजः, अनियं-त्रितशासनः. -Autocracy, साम्राज्यं, आधिराज्यं.

Autograph, s. स्वहस्तलेखः. -a. स्वहस्तलिखित.

Automatic, a. स्वयंप्रेरित.

Automaton, s. स्वयं-चलद् यंत्रं.

Automobile, s. See ‘Auto-car’.

Autonomy, s. स्वयंशासनाधिकारः. Autonomous, a. स्वयंशासित.

Autopsy, s. स्वयंनिरीक्षणं (शवपरीक्षणे).

Autumn, s. शरद् f. -al., a. शरत्कालीन, शारदीय, शारद (दी f.) 2 शरदिज.

Auxiliary, a. सहायभूत, उपकारक, सहकारिन्. -s. सहायः, उपकारकः, सहकारिन् m.

Avail, v. t. उपकृ 8 U, अनुग्रह् 9 P; gen. ex. by instr. with अर्थ, गुण &c.; ‘what a. s thy weeping, child’ वत्स किं रुदितेन. 2 प्र-उप-युज् 7 A, 10; ‘a. ing himself of the opportunity’ गृहीतावसरः. -v. i. सफल a. भू, हिताय-फलाय, भू; लाभाय-भू. -s. प्रयोजनं, उपयोगः, गुणः. 2 फलं, हितं, लाभः, अर्थः; ‘of no a.’ निष्फल, व्यर्थ &c. -able, a. प्रयोज्य. 2 सफल, हितावह. 3 प्राप्य, लभ्य; ‘not a’ दुर्लभ, असुलभ, अनुपलभ्य.

Avalanche, s. गिरिशिखरस्खलत् हिमराशि m.

Avant guard, s. सेनामुखं, रणशिरस् n.

Avarice, s. लोभः, लालसा, जिघृक्षा, वित्तेहा. -Avaricious, a. लोभिन, धनलुब्ध, अर्थपर, मितंपच, लुब्ध, कृपण. -ly, adv. अतिलोभे-न, कृपणवत्. -ness, s. कृपणत्वं, कार्पण्यं, अतिलोभः, लुब्धता.

Avaunt, interj. अपेहि, अपसर.

Avenge, v. t. प्रतिकृ 8 U, प्रति(ती)कारं कृ, (with gen.); वैरानृण्यं गम् 1 P (with loc. of offender). 2 निर्यत् 10, शुध् c.; ‘a. a wrong’ वैरनिर्यातनं-वैरसाधनं-कृ. 3 दंड् 10, प्रतिहिंस् 7 P. -er, s. प्रतिकर्तृ m., प्रतिहिंसकः, वैरशोधकः.

Avenue, s. द्वारं, मार्गः; वीथि f.; तरुपंक्ति-वृक्ष-श्रेणी f.

Aver, v. t. सप्रतिज्ञं-सशपथं वद् 1 P, दूढं वच् 2 P.

Average, a. सामान्य, मध्यम. -s. मध्यमावस्था, मध्यस्थता; ‘on an a.’ सामान्यतः, स्थूलप्रमाणेन.

Averse, a. पराङ्मुख (खी f.), विरक्त, प्रतिकूल, विपरीत, द्वेषिन् 2 अननुकूल, वाम; ‘fate being a.’ प्रतिकूलतां उपगते विधौ; ‘a. to giving intelligence’ प्रवृत्तिदान-पराङ्मुखः; ‘to be a.’ (to) अपावृत् 1 A, विरंज् pass. -ness, Aversion, s. विरागः, अप्रीति f., द्वेषः, विमति f., प्रतिकूलता, विरक्ति f., पराङ्मुखता (with loc.). 2 त्रासः, भयं.

Avert, v. t. सं-परि-हृ 1 P, विनि-अप-नि-वृ c., नि-व्या-अप-वृत् c., अपानुद् 6 P;’ with the face a. ed’ विमुख-पराङ्मुख (खी f.).

Aviary, s. पंजरं, वीतंसः, विटंकः, पक्षिशाला.

Aviation, s. आकाशगमनं. -Aviator, s. आकाशगामिन् m.

Avidity, s. Avarice, q. v. 2 अतिस्पृहा, कौतूहलं.

Avocation, s. कार्यं, व्यापारः, वृत्ति f., कर्मन् n. 2 आकर्षणं.

Avoid, v. t. परिहृ 1 P, वि-परि-वृज् 10, प्रोज्झ 6 P, हा 3 P, त्यज् 1 P. -Ance,-ing, s. त्यागः, वर्जनं, परिहारः, -हरणं.

Avouch, v. t. सनिश्चयं-सशपथं-वद् 1 P. 2 परार्थं वद्, निर्व्यूह् 1 U.

Avow, v. t. प्रकाशं-स्पष्टं-वद् 1 P. 2 स्वीकृ 8 U, अंगीकृ, अभ्युपगम् 1 P. -edly, adv. स्पष्टं, प्रकाशं, प्रकटं.

Await, v. t. प्रति-ईक्ष् 1 A (तवागमनं प्रतीक्षते), प्रतिपाल् 10, उद्दृश् 1 P 2 प्रत्यासद 1 P, लग्न a. उपस्था 1 U, आपत् 1 P, (with gen.); ‘destruction (death) a. s those that are born’ विपदुत्पत्तिमतामुपस्थिता (R. VIII. 83).

Awake, v. i. वि-प्र-बुध् 4 A, निद्रां त्यज् 1 P, विनिद्र a. भू, जागृ 2 P. -v. t. Awaken, जागृ c., बुध् c., निद्रां भज् 7 P. 2 जन् c. (जनयति), उत्तिज् c., उत्था c. (उत्थापयति) -a. जाग्रत् (ती f.), उन्निद्र, प्रबुद्ध, प्रजागर, जागरूक.

Award, v. t. दा. 3 P. 2 दा c. (दापयति). -s. निर्णयः; विचारः, आज्ञा.

Aware, a. विज्ञापित, सावधान. 2 वेदिन्-ज्ञ in comp.; or by ज्ञा 9 U, See Know.

Away, a. परोक्ष, अविद्यमान, अनुपस्थित; दूरस्थ. -adv. अलं, कृतं (instr.). 2 अपेहि, अपसर.

Awe, s. साध्वसं, भयं, त्रासः, आदरः, संभ्रमः, आदरप्रयुक्तं भयं; ‘I approach the king with a.’ चकितं नृपस्य पार्श्वमुपैमि (M. 1); ‘Stand in a. of’ भी 3 P. त्रसं 1, 4 P. -v. t. भी c., त्रस् c. संभ्रमेण आकुलीकृ 8 U; ‘a. ed., struck with awe’ संभ्रांत, विस्मयाकुल; भयाकुल, भयविप्लुत, ससाध्वस. -Awful, a. घोर, दारुण, भीषण, भैरव (वी f.) (of things). 2 अतितेजस्विन, महातेजस्, आदरणीय, पूज्य; ‘how a. is royal greatness’ अहो दुरासदो राजमहिमा (M. 1). 3 प्रशांतगंभीर (अरण्यश्रीः). -ly adv. सभयं, अत्यंतं. -ness, s. तेजस् n.; दारुणता, घोरता.

Awhile, adv. किंचित्कालं, मुहूर्तं, क्षण यावत्.

Awkward, a. अकुशल, अदक्ष, अक्षिप्र, अपदु. 2 (Manners) ग्राम्य; विरूप, स्थूल. -ness, s. अदक्षता; ग्राम्यता &c.

Awl, s. आरा, चर्मप्रभेदिका.

Awn, s. शूकं, किंशारुः.

Awning, s. वितानं भाच्छादनं.

Awry, adv. तियक्, साचि, जिह्नं. 2 विपरीतं, प्रतिलोमं, प्रतिकूलं.

Axe, s. टंकः, परशुः, कुठारः, परश्वधः.

Axiom, s. तत्त्वं, सिद्धांतः, 2 वचनं, सूत्रं. -atic, a. स्वयंसिद्ध.

Axis, s. अक्षरेखा, अक्षः, ध्रवः.

Axle, s. अक्षाग्रं.

Ay, adv. तथेति, एवं, आम्, नूनं.

Ayah, s. उपमातृ f., धात्री, आसन्नपरिचारिका.

Aye adv. सदा, सर्वदा, अजस्रं.

Azure, a. नील, नील-आकाश-वर्ण.

*** B ***

 ←A  Ban  Bat  Bed  Bem  Bet  Bin  Bli 

 Bod  Bot  Bre  Bro  Bum  C→ 

Babble, v. i. जल्प् 1 P, प्रलप् 1 P. 2 रहस्य-भेदं कृ 8 U. -ing, s. जल्पः, प्रलपितं. -er, s. जल्पकः, वाचाटः, वाचालः, प्रलापिन् m., वावदूकः.

Babe, Baby, s. शिशुः, शावकः, दारकः (रिका f.), स्तनंधयः. -hood, s. बाल्यं, शेशवं, बाल-भावः. -ish, a. बालिश, बालेय.

Babel, s. संकरः, कोलाहलः, संकीर्णनादः.

Baboon, s. वानरः, कपिः, मर्कटः.

Bacchanal s. मद्यपानासक्तः, मद्यप्रियः, पानरतः.

Bacchanalian s. मद्यपानासक्तः, मद्यप्रियः, पानरतः.

Bachelor, s. अकृतदारपरिग्रहः, अकृतोद्वाहः अविवाहितः.

Bacilli, s. (Pl.) रोगजंतवः.

Back, s. पृष्ठं, पृष्ठदेशः; ‘lying on the b.’ उत्तानशयः; ‘behind one's b.’ परोक्षे-क्षं. -adv. प्रति, अपा, नि, परा, with verbs; पुनर्निवृत् 1 A ‘come b.’ ‘give b.’ प्रतिदा 3 U. -prep. See Before. -v. t. अनुमुद् 1 A, समर्थ् 10, रक्ष् 1 P. 2 (horse), आ-अधि-रुह् 1 P. 3 पराणुद् 6 P, See Drive. -bite, -v. t. परोक्षे अधिक्षिप् 6 P, परि-वद् 1 U, असूयति (D.) with dat.; पृष्ठमांसं अद् 2 P or खाद् 1 P (with gen.). -biter, s. पिशुनः, पृष्ठमांसादः, परिवादरतः. -biting, s. पैशुन्यं, परि(री)वादः -bone, s. पृष्ठवंशः, कशेरुका. -door, s. पक्षद्वारं, पक्षकं. -gammon, s. चर्मपट्टिका-क्रीडा. -ground, s. पश्चाद्भूमि f.; ‘throw into the b.’ (lit.) दृष्टिपथान्निवार् 10, निभुते स्था c. (स्थापयति); (fig.) ‘Urvaśī throws Lakshmī into the b.’ उर्वशी प्रत्यादेशः श्रियः (V. 1); रतेरपि ह्रीपदमादधाति (K. III. 57). -room, s. अंतर्गृहं, अंतः-उप-शाला. -side, s. पृष्ठ-भागः-देशः. -side, v. t. स्वधर्मात् भ्रंश् 1 A, 4 P or च्यु 1 A. -stairs, s. उप-प्रच्छन्नं सोपानं; ‘b. influence’ प्रच्छन्न-सामर्थ्यं-गुणः. -ward, a. पराङ्मुख (खी f.), अतीतकाल. 2 मंदधी-मति, मंद, (of a boy). 3 अनिच्छु, प्रतीप. -wards, adv परा, प्रति, with verbs; पृष्ठतः, पष्ठभागे-देशे. 2 पश्चात्, प्रतीपं; गतागतं; ‘move b. and forward’ गतागतं-गमनागमनं कृ 8 U.

Bacon, s. शूकरमांसं.

Bacteria, s. (pl.) रोगजंतवः.

Bad, a. निंदित, गर्ह्य. 2 अशुभ, अभद्र. 3 असार निर्गुण, अहित; 4 सदोष, अशुद्ध; gen. ex. by दुः, वि, कु, किं, कत्, अप, prefixed; ‘a b. man’ दुर्जनः; दुदैवं &c.; कुपथः ‘a b. way’; कुमतिः; किंसखा ‘a b. friend’; ‘b. coin,’ कूटनाणकं; ‘b. debts,’ अप्रतिलभ्यं ऋणं, अपयशः ‘b. fame’, infamy; कदश्वः ‘a b. horse.’ -ly, adv. Gen. Ex. by दुर्; कु; ‘b. prepared’ कुनिर्मित; ‘smells b.’ दुर्मंधः अस्य; ‘b. bitten’ तीव्रं-बलवत्-असुखं-दष्ट; ‘b. off’ दुःस्थित, कष्टापन्न, दुर्गत. -ness, s. Ex. by (a.); ‘b. of result’ कुपरिणामः; दुराचारः. 2 दुर्जनता, दुष्टता. 3 निःसारता, निगुणता, अभद्रता. 4 अशुद्धता, सदोषता.

Badge, s. चिह्नं, लक्षणं.

Badinage, s. उपहासः, लघूक्ति f., ददृरी, नर्मन् n.

Baffle, v. t. व्यर्थी-मोधी-कृ 8 U, खंड् 10, भंज् 7 P, प्रति-वि-हन् 2 P. 2 पराभू 1 U, पराजि 1 A; ‘b. ed in efforts’ भग्नोद्यमः; ‘the scene b. s description’ वर्णनविषयातिक्रांतं तत्स्थानं. -ed, a. खंडित, भग्नाश, मोघाश; पराजित.

Bag, s. पुटः-टं, पसेवः, स्यूतः, कोषः; ‘leather b.’ चर्मभस्त्रिका. -v. t. स्यूते निधा 3 U. ‘to let the cat out of the b’, गुह्यं स्फुट् c., गुह्यस्फोटं कृ 8 U.

Bagatelle, s. क्षुद्रविषयः, अगुर्वर्थः.

Baggage, s. सामग्नी, उपकरणं, साधनं; ‘bag and b.’ सर्वमपि गृहीत्वा, किमपि नावशेष्य.

Bagnio, s. स्नानागारं. 2 वेशवासः, वेश्यालयः.

Bah, interj. अहह, धिक्.

Bail, s. प्रतिभूः, लग्नकः, प्रातिभाव्यं; ‘admitted to b.’ प्रतिभूदानेन मुक्तः. -v. t. लग्नकं दा 3 U. दत्त्वा मुच् c. 2 पोतं निर्जली कृ 8 U.

Bailiff, s. आसेध्दृ m., ग्राहकः.

Bairn, s. See Babe.

Bait, s. आमिषं; ‘b. fixed to a fish-hook’ बडिशयुतं पिशितं. 2 प्र-वि-लोभनं. 3 प्रवासोपहारः. -v. t. प्र-विलुभ् c. 2 आमिषं दा 3 U (with dat.); आमिषं बडिशे निधा 3 U or यु 2 P or निविश् c.; ‘this is surely a b. to catch me’ मां वशीकर्तुं नूनमिदमामिषं प्रकल्पितं. 3 (horses) विश्रम् c.; भुज् c. 4 See Harass. 5 (प्रवासे) मार्गे उपहारं कृ 8 U. -v. i. भोजनार्थं विश्रम् 4 P.

Bake, v. t. (कदौ) पच् 1 P, तप् c., भ्रस्ज् 5 P. -ed, a. पक्व; ‘b. brick’ पक्वेष्टका; कंदुपक्व. -er, s. कांदविकः; आपूपिकः. -house, s. गापाकः; कंदु m. f.

Balance, s. तुला, मापनः; ‘beam of a b.’ तुलादडः-यष्टि f. 2 शेषं, अवशेषः ‘what is the b. against me’ मया देयः (द्रव्य-)शेषः कियान्वर्तते. 3 विवेचनं; विगणनं, सम-तोलनं. 4 तुल्यता, समानभारता. -v. t. तुल् 10 (तुलयति); ‘b. accounts’ समी कृ 8 U, शुध् c. 2 (In thought) विविच् 7 P; विकॢप् c. -v. i. दोलायते (D.) -ed, a. तुलित. 2 तुल्यभार; सभीकृत; ‘b. sheet’, s. संक्षिप्तगणनालिखः, देयादेयशेषदर्शकं गणनापत्रकं.

Balcony, s. वरंडः, प्रग्रीवः, वितर्दि-र्दी f.

Bald, a. वि-अ-केश (शी f.), मुंड, खलति. 2 अनावृत, नग्न, असंस्कृत. 3 असभ्य, अशिष्ट, अलंकारहीन.

Baldrick, s. मेखला, कांची, रस(श)ना. 2 राशिमंडलं, ज्योतिश्चक्रं.

Bale, s. भांडं, भारः; द्रव्यपोटलिका. 2 क्लेशः, विनाशः. -v. t. जलं उत्क्षिप् 6 P. -ful, a. सशोक, क्लेशार्त, दुःखित. 2 प्राणहर (री f.), विनाशिन्, See Deadly.

Balk, v. t. See Baffle. -s. सेतुः, सेतुबंधः.

Ball, s. कंदुकः (for playing); गोलः-ल, वर्तुल, मंडलं; ‘eye b.’ तारा. 2 नृत्यक्रीडा; ‘b. room’ नृत्यस्थानं.

Ballad, s. गीतं, गीति f., गानं; ‘b. singer’ गायकः.

Ballast, s. पोतस्थैर्यद्रव्यं.

Balloon, s. विमानं, आकाश-व्योम-यानं.

Ballot, s. गुटि(लि)का.

Balm, s. गुग्गुलः, वृक्षनिर्यासः. 2 प्रशमः, शांतिः f. -y, a. सुरेभि. 2 तापहर (री f.), शांतिदं, उपशमक.

Balsam, s. विलेपनं, अभ्यंजनं. -ic, a. स्निग्ध, चिक्कण.

Baluster, s. लघुस्तंभः.

Balustrade, s. लघुस्तंभपंक्ति f.

Bamboo, v. वेणुः, वंशः, कीचकः (sounding b.).

Bamboozle, See Cheat.

Ban, s. घोषणं. 2 अभिशापः, आक्रोशः. 3 नि-प्रति-षेधः. -v. t. अभिशप् 1 U, प्रतिषिध् 1 P.

Banal, a. क्षुद्र, लघु, तुच्छ.

Banana, s. कदली, तृणसारा, गुच्छफला.

Band, s. बंधः, पाशः, बंधनं. 2 समूहः, श्रेणी. 3 दलं, गुल्मः-ल्मं (of troops). 4 तूर्यसमूहः, वादित्रगणः. -v. समिल् 6 P, संयुज् 10 See Assemble.

Bandage, s. बंधः, बंधनं, पदृः, आवेष्टनं.

Bandit, s. दस्युः, चोरः, स्तेनः.

Bandy, v. t. इतस्ततो विक्षिप् 6 P. 2 विनि-मे 1 A; ‘b. words’ वाचा उत्तरं दा 3 U. -legged, a. प्रज्ञु, प्रगतजानु. -s. वक्राग्रयष्टि f.

Bane, s. गरः-रं, विषं. 2 (fig.) नाश-अनर्थ-मूलं, क्षयकारणं, विनाशहेतुः, आधिः; वामाः कुलस्याधयः (S. 4.) ‘are a b. to the family.’ -ful, a. विषान्वित, सविष, विनाशिन्, विनाशन.

Bang, v. t. प्रहृ 1 P, तड् 10, अभि-प्रति-हन् 2 P. -s. आघातः, प्रहारः, कराघातः.

Bangle, s. वलयः-यं, कंकणं.

Banian, See Banyan.

Banish, v. t. वि-निर्-वस् c., प्रव्रज् c. 2 निराकृ 8 U, निः-उत्-सृ c., अपानुद् 6 P, निरस् 4 P; ‘the thought was b. ed from his mind’ सा चिंता मनसो निरस्ता. -ment s. विवासनं, निर्वासनं, प्रव्रा(व्र)जनं. 2 निराकरणं, निरसनं.

Bank, s. तीरं, कूलं, तटं-टी, रोधस् n., कच्छः; ‘the other b.’ पारं; ‘sand b.’ सैकतं. 2 धनागारं. -v. t. कूलेन परिवेष्ट 1 A or c. -er, s. धनागारपतिः; श्रेष्ठिन् m., कुसीदिकः.

Bankrupt, s. ऋणदान-ऋणशोधन-अक्षमः, सर्वस्वच्युतः, परिक्षीणः, निर्धनः. -cy, s. परिक्षीणता, ऋणशोधनाक्षमता, &c.

Banner, s. ध्वजः, पताका, केतनं, वैजयंती, केतुः.

Banns, s. विवाहघोषणा.

Banquet, s. विशिष्टभोजनं, स्वाद्वन्नभोजनं. -v. t. मिष्टान्नैः भुज् c. or संतुष् c. -v. i. विशिष्टान्नं भुज् 7 A or भक्ष् 10; ‘the horses were b. ing upon the grass’ अश्वास्तृणं यथेष्टं भक्षयंत आसत.

Banter, v. t. भर्त्स् 10 A, निंद् 1 P, अधिक्षिप् 6 P. 2 अव-वि-उप-हस् 1 P. -s. निंदा, अधिक्षेपः, अवहासः, &c.

Bantling, s. See Baby.

Banyan, s. वटः, न्यग्रोधः.

Bar, s. अर्गलं-ला, अर्गलाबंधः. 2 प्रत्यूहः, अंतरायः. 3 शलाका (of a cage). 4 दंडः; ‘iron b.’ लोहदंडः, लोहपिंडः. 5 सैकतं. 6 न्यायसभा. -v. t. नि-पति-रुध् 7 U, नि-प्रति-षिध् 1 P, निराकृ 8 U, निरस् 4 P, निवृ c. or निवार् 10. 2 अगेलेन बंध् 9 P.

Barb, s. कर्णः, शूलाग्रं. 2 अश्वतनुत्रं. -ed, a. कर्णिन्.

Barbarian, s. ग्राम्यः, असभ्यः. 2 म्लेच्छः; यवनः, किरातः. 3 विदेशिन् m., वैदेशिकः.

Barbarous, a. वैदेशिक (की f.). 2 अशिष्ट, असभ्य, अश्लील. 3 निष्ठुर, क्रूर, निर्दय. -ly, adv. क्रूरं, निष्ठरं, निर्दयं, श्वापदवत्, पशुवत्. -Barbarity, s. निष्ठरता, नृशंसता, कौर्यं, असभ्यता, अशिष्टता.

Barber, s. नापितः, क्षौरिकः, क्षुरिन् m.; ‘b.'s wife’ नापिती; ‘b.'s business’ नापित्यं.

Bard, s. वंदिन् m., वैतालिकः.

Bare, a. अनावृत, शू्न्य. 2 केवल, मात्र in comp.; ‘on the b. ground’ अव्यवधानायां भूमावेव (Ka. 151). 3 विवस्त्र; ‘b. footed’ पाकुकाहीन, अनावृतपाद; ‘b. headed’ अनावृतशिरस्; ‘b. faced’ निर्लज्ज, धृष्ट; ‘thread b.’ (clothes). जीर्णानि वासांसि. -v. t. नग्नीकृ 8 U, विवस्त्रीकृ; उच्छद् 10. 2 उत्कृष् 1 P. -ly, adv. मात्रं, केवलं. 2 कथमपि, कष्टेन, कृच्छेण. -ness, s. शून्यता, विवस्त्रता. 2 क्षीणता, दैन्यं.

Bargain, s. संविद् f., समयः, अभ्युपगमः, ‘a b. was struck’ इति समयः कृतः; ‘buy the horse, it is a good b.’ स्तोकमूल्येन लभ्यतेयमश्वः क्रीणीहि तावदेनं; ‘in the b.’ अपि, अपरंच, 2 पणः, विपणः, क्रयविक्रयनियमः. -v. t. पण् 1 A, व्यवहृ 1 P.

Barge, s. केलिनौका. 2 तरालुः, वहित्रं. -man, s. नाविकः, पोतवाहः.

Bark, v. त्वच् f., वल्कं, वल्कलः-लं. 2 पोतः क्षुद्रनौः, तरीः. -v. i. वुक्क् 1 P, 10; ‘dogs b. at the moon’ श्वानः शशिनं वीक्ष्य वुक्कयंति; भष् 1 P. -v. t. त्वचं-वल्कं-अपनी 1 P. or निष्कृष् 1 P. -ing, s. वुक्कनं, भषणं. -y, a. वाल्कल (ली f.), त्वङ्मय (यी f.).

Barley, s. यवः, प्रवेटः; ‘b. broth’ यवसुरा-रं; ‘b. corn’ यवः; ‘unripe b.’ कुल्माषं; ‘b. water’ उदमंथः.

Barm, s. सुरा-मद्य-मंडः.

Barn, s. कुशूलः, धान्यागारं, धान्यसंग्रहस्थानं.

Barometer, s. आकाशतोलनयंत्रं.

Barrack, s. सैन्यावासः, सैन्यागारं. -v. t. सैन्यागारे स्था c. (स्थाषयति) or निवस् c.

Barrel, s. दीर्घगोलाकारं काष्ठपात्रं. 2 (Of guns) नाडि-डी f., नालि-ली f.

Barren, a. वंध्य (lit. and fig.). 2 व्यर्थ, मोघ, निष्फल. 3 (Ground) अनुर्वर, अशस्यप्रद, मरुस्थलं-ली. 4 शून्य, रिक्त. -ness, s. वंध्यत्वं. 2 वैयर्थ्यं, शुष्कता.

Barricade, s. प्राकारः, वप्रः-प्रं, प्राचीरं. -v. t. वि-प्रति-रुध् 7 U, See Obstruct.

Barrier, s. वृति f., वप्रः-प्रं, प्राकारः. 2 सीमन् f., सीमा, पर्यंतः-तं. 3 विघ्नः, प्रत्यूहः, अंतरायः, व्याघातः.

Barrister, s. उत्तरवदिन् m., परार्थं वक्तृ m.; स्मृतिशास्त्रकुशलः.

Barrow, s. शूकरः. 2 उन्नतभूभागः. 3 शकटिका.

Barter, s. विनिमयः, प्रतिदानं, परि(री)वर्तः. -v. t. विनि-मे 1 A, परिवृत् c.; ‘b. ed for 5 cows’ पचगु (गृहं &c.). -v. i. भांडविनिमयेन वाणिज्यं कृ 8 U, व्यवहृ 1 P.

Base, a. नीच, अनार्य, खल, दुष्ट, कदर्य, जघन्य, अधम, नि-अप-कृष्ट. 2 विजात, हीनजाति, अनभिजात, अकुलीन. 3 कृपण. 4 (Notes) धीर, गंभीर; ‘b. metal’ कुप्यं. -s. अधोभागः, मूलं, तलं, उपष्टंभः. 2 मूर्धन् m., भूमि f. 3 वास्तु n.; पोटः; ‘based on’ ex. by मूल in comp.; ‘delusion b. ed on ignorance’ अज्ञानमूलका भ्रांतिः. -ly, adv. नीचतया, अधमं &c. -less, a. निर्मूलक, निराधार, अमूल. -ness, s. अधमता, अनार्यता, निकृष्टता; अकुलीनता, वैजात्यं; गांभीर्यं.

Bashful, a. ह्रीमत्, लज्जावत्, सव्रीड, त्रपित, सलज्ज, शालीन, सत्रप, विनीत, भीरु. -ly, adv. सलज्जं, सत्रपं, सव्रीडं; ‘his face b. bent down’ लज्जावनतमुखः, त्रयाधोमुखः. -ness, s. लज्जा, त्रपा, ह्रीः; व्रीडा, शालीनता, विनयः, भीरुता.

Basil, s. तुलसी, कुठेरकः, पर्णासः.

Basin, s. भांडं, द्रोणी. 2 जलाशयः, तडागः, कासारः. 3 आलवालं, आधारः, आवापः, आवालं. 4 खातं. 5 सरित्तटप्रदेशः, रयपथः.

Basis, s. मूलं; योनि f.; आधारं.

Bask, v. t. सूर्यातपं नि-आ-सेव् 1 A; ‘b. s in the morning sun’ बालातपं निषेवते.

Basket, s. मंजूषा, पि(पे)टकः, करंडः, कंडोलः. -maker, s. वैणवः, वैदलकारः. -work, s. वैदलं.

Bass, s. See Base 4. 2. कटः; ‘b. relief’ प्रतिच्छाया.

Bastard, a., s. जारज, कुंड, कुलटोत्पन्न; कौलटेय, कानीन, विजन्मन्, दासीपुत्रः (त्री f.), विजात.

Baste, v. t. लगुदेन तड् 10 or प्रहृ 1 P or आहन् 2 U. 2 सिव् 4 P. -Bastinade, s. लगुडाघातः, गदाप्रहारः, ताडनं.

Bastile, s. प्राकारयुक्तं दुर्गं.

Bastion, s. वप्रः-प्रं.

Bat, s. जतुका, अजिनपत्रा, परोष्णी, तैलपायिका. 2 यष्टि f., गदा, लगुडः.

Batch, s. गणः, संघः, समूहः.

Bate, See Abate.

Bath, s. स्नानागारं, स्नानकुड, अवगाहनस्थानं.

Bathe, v. i. स्ना 2 P, मस्ज् 6 P (loc.); गाह् 1 A, वि-अव-गाह् (with acc.). -v. t. स्ना c. (स्ना-स्न-पयति); प्रक्षल् 10, धाव् 10; अभिषिच् 6 P, निमस्ज् c. (मज्जयति). -ing, s. स्नानं, निमज्जनं, अवगाहनं, अभिषेकः. -a. स्नानीय; ‘b. cloth’ स्नानीयवस्त्रं.

Bathos, s. नीचता. 2 गांभीर्यं.

Bating, prep. See Except.

Batlet, s. राजकप्रयुक्तः काष्ठमुद्गरः.

Baton, Batoon, s. दंडः, गदा, यष्टि f., लगुडः.

Battalion, s. गुल्मः-ल्मं, वाहिनी, सैन्यदलं.

Batten, v. i. आप्यै 1 A, स्फाय् 1 A; ‘the wolf b. s on the lamb’ अजा (मांस) भक्षणेनात्मानमाप्याययति; उदरं भृ 3 U. -v. t. प्यै c., संवृध् c. पीन a. कृ 8 U.

Batter, v. t. मृद् 9 P, चूर्ण् 10, मंथ् 9 P, निष्पिष् 7 P., प्रभंज् 7 P. -y, s. मर्दनं, पेषणं. 2 कामानश्रेणी.

Battle, s. युद्धं, रणः-णं, समरः, संग्रामः, संख्यं, प्रधनं, आहवः, आजि f. समिति f., युध् f., ‘b. array’ व्यूहः, सैन्यविन्यासः; ‘b. axe’ परशुः; ‘b. cry’ सिंहनादः, क्ष्वेडितं; ‘b. field’ रण-समर -&. भूमि f., रणांगणं. -v. i. युध् 4 A. -ment, s. सच्छिद्रः प्राकारः, भित्ति f.

Battue, s. संकुलवधः-निषूदनं.

Bauble, s. अल्पमूल्यं आभरणं, अल्पार्धं क्रीडनकं.

Bawd, s. कुदिनी, दूती, शंभली. -ry, s. दूतीकार्यं; कुदिनीकर्मन् n. -y, a. गर्हित, अशुद्ध, अविनीत, नीच, ‘b. -house’ वेश्याश्रमः, वेशः.

Bawl, v. i. आ-उत्-कुशू 1 P, उचैः-तारस्वरेण शब्दायते (D.); रद् 1 P, नद् 1 P, उद्घुष् 10. -er, s. आ-उत्-क्रोष्टृ m., उद्घोषकः. -ing, s. उत्क्रोशः, उद्घोषणं.

Bay, a. पिंग, पिंगल. -v. i. See Bark, -s. स्वातं, वंकः; ‘turn to b.’ ‘stand at b.’ शत्रोरभिमुख स्था 1 P; ‘b. salt.’ समुद्रलवणं, सैंधवं.

Bayonet, s. निस्त्रिंशः, गुलिकाप्रक्षेपणीसंसक्ता छुरिका.

Bazar, s. आपणः-णं, पण्यवीथिका-वीथी, विपणि-णी f., हदृः, निषद्या.

Be, v. i. भू 1 P, अस् 2 P, वृत् 1 A, विद् 4 A; ‘b. it so’ भवतु, एवं-तथा-अस्तु. -Being, s. भावः, अवस्था, वृत्ति f., अस्तित्वं, सत्ता. 2 भूतं, सत्वः- त्वं; ‘rational b.’ सचेतनः, प्राणिन् m.; ‘corporal b.’ शरीरिन् m., देहिन् m.; ‘Supreme B.’ परमेश्वरः, परमात्मन् m. 2 जन्मन् n., संभवः, उत्पत्ति f. -a. सत्, वर्तमानः ‘b. that’ यतः, यस्म त्; ex. by abl. or instr. of nouns.

Beach, s. (समुद्र-) तीरं, कूलं, वेला, तटं-टी. -y. a. तटयुक्त, कूलमय (यी f.).

Beacon, s. आकाशदीपः, महोल्का.

Bead, s. गुली, गुटिका; ‘a string of b. s’ माला; हारः; ‘a rosary of b. s;’ जप-अक्षमाला; ‘telling b. s’ जपमालां गण् 10. -man, s. जपकरणे नियुक्तो जनः.

Beadle, s. दंडधरः.

Beak, s. चंचु f., चंचूः, मुखं, तुंडः-डं. -ed, a. चंचुमत्, तुंडयुक्त. -er, s. काचपात्रं.

Beam, s. तुला, स्थूणा; ‘of a balance’ दंडः, यष्टि f.; ‘of a carriage’ धुर् f. 2 किरणः, अंशुः; See Ray. -v. i. प्रोत्-वि-लस् 1 P, स्फुर् 6 P; ‘a face b. ing with joy’ मुदा विलसदाननं. -less, a. निष्प्रभ, निस्तेजस्. -y, a. भास्वत्, भाप्तुर, देदीप्यमान, अंशुमत्.

Bean, s. माषः, शिंबिकः.

Bear, v. t. वह् 1 P, नी 1 P. 2 धृ 1 P, आलंब् 1 A, भृ 3 U (राज्यभारमुवाह-बभार) 3 सह् 1 A, मृष् 4 P, 10, क्षम् 1 A. 4 प्रसू 2 A; उत्पद् c., जन् c. (जनयति); ‘Satyavati bore two sons to the king’ नृपेण सत्यवत्यां पुत्रौ जातौ, -उत्पादितौ, नृपः सत्यवत्यां पुत्रावजीजनत्; the same sense ex. in स नैषधस्य सुतायां पुत्रमुत्पादयामास (R. XVIII. 1) ‘he had a son by the daughter’ &c. 5 (Cherish) भृ 3 U, धृ 1 P; ‘I b. no malice to you’ तवोपरि द्वेषं न धारयामि, or न त्वं मम द्वेषपात्रं-स्थानं; ‘he bore himself bravely on the occasion’ तस्मिन्नवसरे तेन साधु आचरितं, धीरं विकांतं; ‘b. witness’ साक्ष्यं दा 3 P (with gen.); ‘b. company’ सहचरः (री f.) भू 1 P; ‘b. name’ नाम भृ 3 U, or धृ 10; व्यपदेशं भज् 1 A; (एवंव्यपदेशभाजिनः U. 6); ‘b. fruit’ सफलीभू, फलू 1 P; ‘b. in mind’ चिचे अवधृ 10, मनसि कृ, अनुस्मृ 1 P, -s. ऋक्षः, भल्लकः, भालुकः. -Born, a. जात, उत्पन्न, प्रसूत, संभूत; ‘to be b.’ जन् 4 A; उत्पद् 4 A; प्रसू pass., उद्भू 1 P, संभू; ‘was b. in the form of a dwarf’ वामनरूपेण जातः-अवतीर्णः. -back, v. i. परा-प्रति-नि-वृत् 1 A. -down, v. t. अपाकृ 8 U; पराजि 1 A, निपत् c.; ‘bore down all opposition’ सर्वमंतरायमपाकुर्वन्. -on, v. i. See Apply. -out v. t. (fig.) दृढयति (D.); समर्थ् 10. -up, v. उद्वह् c., उत्तंभ् c., as in झटिति घटनोत्तंभितमिव (U. 3). 2 सह् 1 A; ‘b. under grief’ दुःखप्रतिकारं कुरु, शोकवशं मागमः. -er, s. वाहः, हरः, वाहकः, in comp. वार्ताहरः ‘b. of news’ -ing, s. अवस्थानं, स्थिति f. 2 वृत्ति f., वर्तनं, आचरणं, रीति f.

Beard, s. शमश्रु n., कूर्चं; मुखरोमन् n.; ‘wearing long b. s.’ दीर्घकूर्चाः (pl.). 2 शूकं, किंशारुः. 3 फलं, कर्णः. -v. t. न्यक्कृ 8 U, समक्षं अवज्ञा 9 U or निर्भर्त्स् 10 A or अधिक्षिप् 6 P. -ed, a सश्मश्रु; श्मश्रुल, कूर्चधर &c. -less, a. श्मश्रुहीन; अजात-अनुद्भिन्न-श्मश्रु. 2 अप्राप्तव्यवहार.

Beast, s. पशुः, मृगः, जंतुः; ‘b. of prey’ श्वापदः; ‘b. of burden’ धुर्यः, धुरीणः; ‘b. in the form of man’ नरपशुः. -fal, -ly, a. पशुतुल्य; जवन्य, पशुशील.

Beat, s. आघातः, प्रहारः; ताडनं. 2 स्पंदनं, स्फुरणं. -v. t. तड् 10, प्रहृ 1 P, तुद् 6 P, अभिहन् 2 P, आहन् 2 A, (आहतायां प्रयाणभेर्यां). 2 (defeat) विध्वंस् c., भंज् 7 P, पराजि 1 A, पराभू 1 U. 3 आलुड् c., चूर्णू 10. -v. i. स्पंद्-कंप्-वेप् 1 A, स्फुर् 6 P; ‘b. very fast’ धमधमायते (D.). -down, निपत् c.; (price) न्यूनीकृ. -into, ताडनेन कृ or निर्मा 3 A; ‘I shall b. thee into a good boy’ ताडयित्वा ताडयित्वा त्वामहं विद्वांसं करिष्यामि. -off, विद्रु c., प्रतिहन्. -about the bush, (lit.) वनं ग्रह् 9 P or आलुड् 10; (fig.) अप्रस्तुतमालप् 1 P. See Bush.

Beatify, v. t परमानंदं दा 3 U. 2 अमरेषु गणू 10, स्वर्गीयलोकमध्ये आरुह् c. -ic, a. अपवर्गद, मोक्षप्रद.

Beatitude, s. मोक्षः, पुक्ति f., निःश्रेयसं, अपवर्गः, निर्वाणं, परमा गतिः, कैवल्य, ‘desirous of b.’ मुनुक्षुः.

Beau, s. सुवेशः, सुभगंमन्यः.

Beauty, s. सौंदर्यं, चारुता, लावण्यं, शोभा, कांति f., रूपं, रमणीयता, अभिख्या, मनोज्ञत्वं, श्रीः, लक्ष्मीः. -Beautify, v. t. शुभ् c., भूष् 10, अलंकृ 8 U. -Beautiful, Beauteous, a. सुंदर (री f.), रम्य, रमणीय, कांत, मनोज्ञ, सुरूप, लावण्यवत्, रुचिर, शोभन, चारु (र्वी f.), मंजुल oft., by सु in comp.; सुमुखं-सुस्थलं. -ly, adv. साधु, सुंदरं, सुष्ठु, सु in comps.

Beaver, s. शिरस्त्राणभागः.

Becalm, v. t. निर्वात a. कृ 8 U, प्रशम् c. (शमयति); See Calm.

Because, conj. इति, हि (not at the beginning of a statement); यतः, यत्; more oft. ex. by कुतः, कस्मात् with abl.; by abl. or instr.; ‘b. he is liable to the charge of inequality and cruelty’ (नेश्वरो जगतः कारणमुपपद्यते) कुतः वैषम्यनैर्घूण्यप्रसंगात् ‘b of’ ex. by instr. or abl.; हेतोः, कारणात्; ‘b. of this’ इति हेतोः.

Beck, s. संज्ञा; संकेतः. -on, v. t. शिरसा-हस्तेन संज्ञां-संकेतं दा 3 U. 2 संज्ञया आह्वे 1 P.

Become, v. i. भू 1 P, संपद् 4 A; वृत् 1. A, जन् 4 A; in majority of adjectives ex. by nouns with गम्, प्राप् &c.; ‘became dejected’ विषादं गतः, विषण्णो बभूव; ‘b. s hated’ द्वेष्यतां याति; ‘became amazed’ विस्मयमापेदे; ‘b. ing curious’ समुपजातकुतूहलः; ‘what became of the queen Sita’ सीतादेव्याः किं वृत्तं (U. 2), किमभवत्. -v. t. युज् pass., उपपद् 4 A, (with loc.); gen. ex. by अनुरूप, सदृश (शी f.), उचित, उपपन्न (all with gen.); ‘does this b. thy matted hair’ किमिदं जटानामनुरूपं, युक्त-सदृशं &c. -ing, a. उचित, अनुरूप, युक्त, उपपन्न; ‘it is b.’ सांप्रतं. -ingly, adv. यथोचितं, यथार्हं, युक्तं, अनुरूपं.

Bed, s. शय्या, शयनं, तल्पः-ल्पं, सस्तरः, शयनीयं; ‘leave the b.’ मुंच शय्यां; ‘confined to b.’ ‘b. rid’ शय्यागत, शय्याग्रस्त; ‘polluter of other's b.’ पारतल्पिकः, परतल्पगः; ‘go to b.’ स्वप् 2 P, शी 2 A; ‘b. chamber,’ ‘b. room’ शयनागारं, शयनगृहं, वासगृहं; ‘b. clothes’ शय्योपस्कराः; ‘b. sheet’ शयनास्तरणं, उत्तरच्छदः; ‘b. stead’ पर्यंकः, खट्वा, मंचः. 2 (of a river) मध्यं, रयपथः. 3 कलकः. -Bedding, s. शय्योपकरणं, शयनसामग्री.

Bedash, Bedaggie, See Stain.

Bedaub, See Daub.

Bedeck, v. t. विभूष् 10, See Adorn.

Bedew, v. t. आर्द्रीकृ 8 U, क्लिद् c., प्रोक्ष् 1 P, सिच् 6 P.

Bedim, v. t. मलिनीकृ 8 U, कलुषीकृ; ‘eyes b. ed with tears’ बाष्पप्रकरकलुषां दृष्टिं (S. 6).

Bedizen, v. t. परिष्कृ 8 U. See Adorn.

Bediam, s. उन्मत्तानां निवासः, वातुलालयः. -a., -ite, उन्मत्त, वातुल.

Bee, s. अलिः, भ्रमरः, द्विरेफः, शिलीमुखः, भृंगः, मधुकरः, षद्पदः; ‘honey b.’ सरघा, मधुमक्षिका; ‘b. hive’ मधुकोषः; ‘bees wax’ मधुजं, शिक्थं.

Beef, s. गोमांसं.

Beer, s. यवसुरा-रं, यवमद्यं.

Beetle, s. पिंगकपिशा. 2 मुद्गरः. -v. i. See Jut.

Befall, v. t. आ-समा-पत् 1 P; ‘such incidents b. worldly persons’ आपतंति हि संसारपथमवतीर्णानामेते वृत्तांताः (Ka. 175); उपस्था 1 U, उपनम् 1 P (with gen.); कस्यात्यंतं सुखमुपनतं दुःखमेकांततो वा (Me. 109) संपद् 4 A, घट् 1 A.

Befit, v. t. Become.

Befool, v. t. व्यामुह् c. विभ्रम् c. (भ्रमयति).

Before, prep. (Time) प्राक्, पूर्वं, अर्वाक्, (with abl.). 2 (Place) पुरः, पुरतः, अग्रे, अग्रतः, पुरस्तात् (with gen.); समक्षं, साक्षात्, प्रत्यक्षं. -adv. (place) See above. 2 (Time) पूर्व in comp.; ‘not heard b.’ अश्रुतपूर्व. -conj. यावत् न-तावत्; ‘study your lesson b. he comes’ यावदसौ नागच्छति तावत्पाठमधीष्व; एकस्य दुःखस्य न यावदंतं गच्छामि तावदद्वितीयं समुपस्थितं मे; ‘b. hand’ प्रागेव, पूर्वमेव; प्रथममेव, अग्रे; ‘b. mentioned’ पूर्वोक्त, प्रागुक्त; ‘as b.’ यथा पुरा, यथापूर्वं; पूर्ववत्, ‘in times gone b.’ पुरा, गतकाले.

Befoul, v. t. दुष् c. (दूषयति); See Stain.

Befriend, v. t. अनुग्रह् 9 P; उपकृ 8 U, साहाय्यं कृ (with gen.).

Beg, v. i. भिक्ष् 1 A, भिक्षाटनं कृ 8 U, भिक्षां याच् 1 A. -v. t. अंजलिं बद्धवा-पादयोः पतित्वा विज्ञा c (ज्ञापयति) or निविद् c. 2 याच् 1 A; अभि-प्र-अर्थ् 10 A; ‘b. s. to say’ खिजापयति; ‘b. favour of’ प्रसद् c., अनुनी 1 P. -ging, s. याच्ञा, प्रार्थना. 2 भिक्षा, भिक्षाटनं. -Beggar, v. t. दरिद्री कृ 8 U सर्वस्वं हृ 1 P; ‘b. s description’ वर्णनातीत. s. -प्रार्थकः, अर्थिन् m., भिक्षुः, यावकः, दरिद्रः. -ly, a. निर्धन, कृपण. 2 नीच, अपकृष्ट. -y, s. दैन्यं, कार्पण्यं, दारिद्यं, भक्ष्यं.

Beget, v. t. जन् c. (जनयति); उत्पद् c.; प्रसू 2 A, सृज् 6 P. -ter, s. जनकः, उत्पादकः, जनयितृ m.

Begin, v. t. आ-प्रा-रभ् 1 A; प्र-उप-कम् 1 A, प्रस्तु 2 U, (प्रस्तूयतां भोः), प्रवृत् 1 A; ‘the wind began’ वातोग्रेसरोभूत्. -ner, s. आरब्धृ m., नवच्छात्रः. -ning, s. आरंभः, उपक्रमः. 2 आदि m.; ‘having no b.’ अनादि. 3 मूलं, योनि f., प्रभवः; ‘b. with’ आदि-आद्य- in comp.; ‘in the b.’ आदौ; ‘from the b.’ आमूलात्, आदितः; ‘God has neither b. nor end’ अनाद्यनंत ईश्वरः.

Begird, v. t. परिवेण्द् 1 A or c., अवरुध् 7 U, आ-परि-वृ 5 U; वलय, रसना, in comp.; समुद्ररसना-उदधिवलया-पृथ्वी ‘earth begirt by sea’.

Begone, interj. अपेहि, अपसर, अपयाहि.

Begrease, v. t. वसया लिप् 6 P, or स्निग्धीकृ 8 U.

Begrime, See Soil.

Begrudge, See Envy, v. t.

Beguile, v. t. विनुद् c., अतिवह् c. (of time) (कथाभिर्दिवसमत्यवाहयत्). 2 व्यामुह् c., वंच् 10, विप्रलभ् 1 A, आकृष् 1 P; प्र-वि-लुभ् c.

Behalf, (on or in) अर्थं, अर्थे, हेतोः, कारणात्, कृते (with gen).

Behave, v. i. आचर् 1 P, वृत् 1 A, व्यवहृ 1 P; See Act. 2 वृत्तिं कृ 8 U, अनुष्ठा 1 P; ‘well b. ed’ सदाचारः. -Behaviour, s. आचारः, वृत्ति f., व्यवहारः, चेष्टितं, चरितं आचरणं.

Behead, v. t. शिरः (n.) छिद् 7 P or कृत् 6 P. -ing, s. शिरच्छेदः; worthy of b.’ शीर्षच्छेद्यः.

Behest, See Command (s.)

Behind, prep. पश्वात्, पृष्ठतः, (with gen.) अनु (with acc.); ‘concealing his body b. the creepers’ लतांतरित-लता-व्यवहितविग्रहः; ‘he is far b. (backward)’ मंदः, मंदधीः; ‘b. the scenes’ नेपथ्ये. -adv. पृष्ठतः; ‘from b.’ पश्चादेत्य, पृष्ठेनागत्य 2 अवरतः, अधस्तात्. 3 दूरे, दूरतः; ‘b. part’ पश्चादृशः, पृष्ठं, नितंबः.

Behold, v. t. दृश् 1 P, ईक्ष् 1 A; See See. -en, a. उपकृत, कृतोपकारेण पराधीन. -er, s. प्रेक्षकः, दर्शकः, द्रष्ट m.

Behoof, s. अर्थः, फलं, वृद्धि f., लाभः.

Behove, v. t. Ex. by pot. pass. part. pot. mood, or अर्ह् 1 P; ‘it b. s thee to assist me’ त्वया मम साहाय्यं कर्तव्यं, साहाय्यं कतुमेर्हसि &c., See Become, v. t.

Belabour, v. t. See Beat.

Belate, v. i. चिराय or चिरय् D.

Belay, v. t. प्रति-उप-रुध् 7 U.

Belch, v. i. उद्वम् 1 P, उद्गॄ 6 P. -ing, s. उद्वमनं, उद्गिरणं, उद्गारः.

Beleaguer, See Besiege.

Belie, v. t. अमत्यं आरुह् c. (रोपयति); मिथ्याभियोमं कृ 8 U; परि-अप-तद् 1 A.

Believe, v. t. विश्वस् 2 P, (with loc.). श्रद्धा 3 U (with loc. of person and acc. of thing); प्रति-इ 2 P. (with acc.). 2 संभू c., तर्क् 10, मन् 4 A. -er, s. विश्वासिन् m., श्रद्धालुः, श्रद्वान्वितः. -Belief, s. विश्वासः, विश्रंभः, प्रत्ययः, 2 श्रद्धा, आस्तिक्यबुद्धि f. 3 मति f., बुद्धि f., ‘it is my b.’ इति मे मतिः or मतं, इत्यहं मन्ये.

Belike, adv. अपि नाम, किंस्वित्.

Belittle, v. t. लघूकृ 8 U.

Bell, s. घंटा; ‘small b.’ किंकिणी; ‘b. metal’ कांस्यं, पीतलोहं; ‘b. clapper’ घंटावादकः.

Belladonna, s. कंटकारिका.

Belle, s. सुंदरी, रूपवती स्त्री; सुभगंमन्या.

Belles letters, s. वाङ्मयं.

Bellicose, a. कलहप्रिय, -शील, रणोत्सुक, युयुत्सु.

Belligerent, a., s. बद्धसमर; योधनशील, युयुत्सु.

Bellow, v. i. नद् 1 P, निनद्, गर्ज् 1 P, रस् 1 P, रट् 1 P, नर्द् 1 P. -ing, s. गर्जित, निनादः, गर्जनं, रसितं.

Bellows, s. भस्त्रा, दृति f., भस्त्री, चर्मप्रसेविका.

Belly, s. उदरं, जठरं, तुंदं, कुक्षिः; ‘b. ache’ उदरशूलः-लं; ‘b. full’ आकंठं; उदरपूरणं (s.); ‘b. bound’ आनद्ध; बद्धोदर; ‘b. god’ उदरंभरिः, औदरिकः; ‘b. worm’ क्रिमिः; कृमिः.

Belong, v. i. अस् 2 P, विद् 4 A, भू 1 P, with gen.; or by an adj. from noun; ‘this book b. s to me’ ममेदं पुस्तकं, or मदीयमेतत् पुस्तकं, ‘b. ing to spring’ वासंतिक (की f.); ‘b. ing to the king;’ राजकीय. 2 संबंध् pass.; ‘this does not b. to you’ नायं तव व्यापारः.

Beloved, a. प्रिय, इष्ट, दयित, वल्लभ; ‘b. person’ दयितजनः, &c.

Below, prep. अधः, अधस्तात्, तले, (with gen.). 2 ऊन in comp. 3 अयोग्य, अनर्ह, अननुरूप, असदृश (शी f.;); ‘the gods are b. Hari’ अनु हरिं सुराः (S. K.). -adv. अधः, अधस्तात्; अधोभागेलोके (in hell). 2 नीचे, अवरतः. 3 इह, इह लोके.

Belt, s. मेखला, रस(श)ना, कांची. -v. t. मेखलारूपेण परिवृ 5 U or परिवेष्ट् 1 A.

Bemangle, See Mangle.

Bemire, v. t. पंकेन मलिनयति (D.). or दुस् c. (दूषयति).

Bemoan, See Lament.

Bench, s. पीठं; फलकः; ‘b. of justice’ धर्मासनं, व्यवहारासनं.

Bend, v. t. नम् c. (न-ना-मयति), अव-आ-नम् c. (नमयति), नम्रीकृ 8 U, आवृज् 10, वक्रीकृ, भुज्-, वि-आ°-, 6 P; ‘bent under the load of breasts’ कुचभारानमिता, स्तनभरेण नम्रतामानीता, स्तनभारेणावजिंता; ‘b. the brow’ मूभंगं कृ; he ‘bent his mind again to his task’ स पुनरपि स्व, कार्ये मनोन्यदधात्-बबंध-न्यवेशयत्; ‘b. to one's will’ वशीकृ. -v. i. आ-अव-प्र-नम् 1 P, नम्र-लीन- a. भू 1 P, ‘trees b. down under the load of fruits’ भवंति नम्रास्त, रवः फलागमैः (S. 5) -Bent, a. आनमित; ना-न-मित, आभुग्न; प्रवण, प्रह्व, आवर्जित; ‘b. on’ कृतनिश्चय, सुनिश्चय, कृतसंकल्प, विहितप्रतिज्ञ; ‘eagerly b. on killing each other’ परस्परवधोद्यतौ. -s. नति f., वक्रता, जिह्मता. 2 वंकः, पुटभेदः. 3 शीलं, वांछा, निश्रयः, प्रवृत्ति f., अभिनिवेशः, -ing, s. नति f.; नमनं, अवनमनं.

Beneath, prep., adv. See Below.

Benedict, s. नवोढः, नवपरिणीतः.

Benediction, s. आशिस् f., आशीर्वादः; नांदी (in dramas); आशास्यं, f. धन्यवादः. 2 स्तवः, स्तुति f. -Benedictory, a. मांगलिक (की f.); ‘b. stanza’ नांदीश्लोकः; नांदी.

Benefaction, s. उपकारः, उपकृतं, हितं.

Benefactor, s. उपकर्तृ m., उपकारिन् m., हितकृत् m., उपकारकः, हित-प्रिय-करः.

Benefice, s. धर्मशिक्षकवृति f.

Beneficence, s. उपकारशीलता, परोपकारः; उपकारः, हितं, दया, कृपा, त्यागिता.

Beneficent, a. दान-त्याग-शील, परोकारिन्, उपकारपर. 2 (thing) हितकर (री f.), हितकारिन्, हितावह.

Beneficial, a. हित, हितावह, उपकारक, लाभजनक; कल्याणकारक, सुखप्रद.

Benefit, s. उपकारः, हितं, अनुग्रहः. 2 फलं, लाभः; ‘for public b.’ जनहितार्थं. -v. t. उपकृ 8 U, अनुग्रह् 9 P, हितं कृ, लाभं, दा 3 U.

Benevolence, s. परहितेच्छा, परोपकारिता, दया, कृपा, उदारता, -Benevolent, a. हितैषिन्, उपकारपर, परोपकारशील, दयालु, परहितेच्छु. -ly, adv. परहितेच्छया, कृपया, दयापूर्वं.

Benight, v. t. तमसा आच्छद् 10. -ed, a. तमोवृत्, नैशतमसाक्रांत; (fig.) अज्ञानतमोवृत.

Benign, Benignant, a. दयालु, प्रेमपर, सदय, सुखप्रद, कृपालु. -ity, s. दया, प्रीति f., कृपा, अनुग्रहः, दयालुत्वं.

Benison, s. आशिस् f., आशीर्वादः.

Benumb, v. t. जढयति (D.), जडीकृ 8 U, स्तंभ् 9 P.

Bequeath, v. t. मृत्युसमये इच्छापत्रेण दा 3 U or ऋ c. (अर्पयति), or प्रतिपद् c. -Bequest, s. रिक्थप्रदानं.

Bereave, v. t. विनाकृ 8 U, वियुज् 10, (with instr. for ‘of’); ‘b. ed of Madana’ मदनेन विनाकृता. 2 अपनी 1 P, भ्रंश् c., ‘to be b. ed’ परिहा pass., वियुज् pass. -ed, Bereft, a. रहित, हीन, वियुक्त, हृत-गत in comp. -ment, s. विप्रयोगः, वियोगः; विरहः.

Berry, s. गुली, गुदिका.

Berth, s. शयनागारं, वासगृहं (नाकायां).

Bescatter, See Scatter.

Beseech, v. t. अनुनी 1 P, प्रसद् c., विनयेन याच् 1 A or प्रार्थ् 10 A. -er, s. प्रार्थकः, याचकः, आथन् m.

Beseem, -ly, See Become.

Beset, v. t. रुव् 7 U, आकुलीकृ 8 U, आक्रम् 1 U, 4 P, संबाध् 1 A, उपपीड् 10, अभिभू 1 P. -a. आकुल, अभिभूत; ‘b. with difficulties or dangers’ सकटाकुल, अनर्थसंबाध, विपदभिभूत.

Beshrew, v. t. अमंगल प्रार्थ् 10 A, शप् 1 A.

Beside, prep. पार्श्वे, समीपं -पे; अभितः, परितः (acc.); निकटं-टे (gen). 2 असंबद्ध a.; ‘b. oneself with joy’ आनंदपरवशः, आनंदेन विगतचेतन इव भूत्वा; ‘this is b. the question’ अप्रास्ताविकं-अप्रासंगिकं-एतत्, अप्रकृतं.

Besides, prep. Ex. by भिन्न, व्यतिरिक्त, अपर, इतर, in comp., or with abl. -adv. अपरंच, अन्यच्च, किंच, अपिच, अधिकं.

Besiege, v. t. रुव् 7 U, अव-उप-रुध्, परिवेष्टृ 1 A or c., आकम् 1 U, 4 P -er, s. अव-उप-रोधकः. -ing, s. उप-अव-रोधः, राधनं.

Beslave, v. t. वशीकृ 8 U, दम् c. (दमयति).

Besmear, a. t. वि-आ-अनु-लिप् 6 P, अंज् 7 P. दिह् 2 U. -ed, a. लिप्त, अक्त, दिग्ध; विषदिग्धः शरः ‘b. with poison’; रक्ताक्तः ‘b. with blood.’

Besmirch, v. t. See Besmear. 2 मलिनी कृ 8 U.

Besom, s. मार्जनी, शोधनी.

Besort, v. i. युज् pass., उपपद् 4 A.

Besot, v. t. मुह् c., जडीक 8 U. -ted, a. मूढबुद्धि, मूढात्मन्.

Bespangle, v. t. नक्षत्राकारर्भूषणैः अनुव्यध् 4 P or उप-शुभ् c. or भूष् 10.

Bespatter, v. t. मलेन सिच् 6 P, मलिनयति (D.), कलुषयति (D.).

Bespeak, v. t. सूच् 10, दृश् c., कथ् 10, See Indicate; आकृतिरेवानुमापयत्यमानुषतां (Ka. 132) ‘b. s its being superhuman.’

Bespeckle, Besprinkle, See Speckle, Sprinkle.

Best, a. प्रशस्ततम, उसम, श्रेष्ठ, परम, परार्य्य; ‘to the b. of one's capacity or power’ यथाशक्ति, यावच्छक्यं; ‘to the b. of one's belief’ यथामति; ‘b. of’ ex. by रत्न or वर in comp.; स्त्रीरत्नं, मुनिवरः.

Bestain, See Stain.

Bestead, v. t. लाभाय भू 1 P, हिताय कॢप् 1 A.

Bestial, See under Beast.

Bestir, (oneself) चेष्ट् 1 A, घट् 1 A, प्रयुत् 1 A. उद्यमं कृ 8 U, व्यवसो 4 P.

Bestow, v. t. दा 1 P, 3 U. प्रदा, प्रतिपद् c., (with dat.) वितॄ 1 P (with loc.). 2 प्रयुज् 7 A, 10, निक्षिप् 6 P; ‘b. ing wealth on proper persons’ वित्तस्य पात्रे व्ययः, ‘great care seems to be b. ed on this picture’ इदमालेख्यं प्रयत्नतः-सुनिपुणं-निर्मितमिति अनुमीयते; ‘b. oneself’ सेव् 1 A, आस्था 1 A, मनो निविश् c. -al, s. दानं, प्रतिपादनं. -er, s. दातृ m., प्रदः in comp.

Bestraught, a. व्यग्र, चिंताकुल; See Anxious.

Bestrew, v. t. आस्तॄ-स्तृ 5-9 U.

Bestride, v. t. पादौ पृथक् कृत्वा आ-अधिरुह 1 P or अधिक्रम् 1 U, 4 P.

Bestud, v. t. अनुव्यध् 4 P, खच् 10.

Bet, s. पणः, प्रतिज्ञा. -v. t. पण् 1 A (with gen. of thing staked); शतस्य पणते (S. K.)

Betake, (oneself to) v. t. आधि 1 U अंगीकृ 8 U; अरण्ग्रवासमंगीचकार ‘betook himself to forest residence’.

Betel, s. (tree) तांबूली, पुन्नागवल्ली, नागलता; ‘b. box’ तांबूलकरंकः, पूगपात्रं, ‘b. nut’ पूगं, तांबूलं; ‘b. box bearer’ तांबूलकरंक-वाहिन्.

Bethink, v. t. अनुध्यै 1 P, विमृश् 6 P; See Think.

Betide, v. t. आपत् 1 P, उपस्था 1 U, (gen.) See Befall; ‘may woe b. him’ अभद तस्य भूयात्.

Betimes, adv. प्रभाते, प्रातः, प्रत्यषे. 2 यथासमयं, वेलायां, यथावसरं.

Betise, n. मौर्ख्यं, मूढता. 2 मौर्ख्यविलसितं.

Betoken, v. t. सूस् 10, दृश् c., See Indicate.

Betray, v. t. शत्रुकरेषु ऋ c. (अर्पयति), विश्वासधातेन ऋ c. 2 भिद् 7 U; ‘b. ed the secret’ रहस्यं बिभेद. 3 Indicate, q. v. 4 वंच् 10, See Cheat; ‘b. themselves’ आत्मस्वरूपं प्रकटयंति. -er, s. विश्वासघातकः, वंचकः.

Betrim, v. t. भूष् 10, अलंकृ 8 U.

Betroth, v. t. (वाचा) दा 3 U, प्रतिपद् c., प्रतिश्रु 5 P, (dat.). -al, s. वाग्दानं, वाक्प्रदानं.

Betrust, See Entrust.

Better, a. श्रेयस्, भद्रतर, गरीयस्, प्रशस्ततर, साधीयस्; ‘b. than’ वरं-न; ‘better death than disgrace (I prefer death to disgrace)’ वरं मृत्युर्न पुनरपमानः. 2 (In health) ex. by विशेषः; ‘I am b. today’ अस्ति मे विशेषोऽद्य (S. 3). -adv. वरं, श्रेयः, भद्रतरं, अधिकतरं, अधिकं. 2 (With verbs) ex. by तरां; ‘he cooks b. than Rāma’ रामात्पचतितरां. -s. श्रेष्ठता, प्रमुखत्वं, वर्चस्वं; ‘get the b. of’ अभिभू 1 P, अतिरिच् pass., See Excel. -v. t. वृध् c.; कृ with (a.). -Betters, श्रेष्ठाः (pl.).

Between, Betwixt, prep. मध्ये, अभ्यंतरे, अंतरे, मध्यस्थाने; oft. ex. by gen. of nouns; दंशयोरंतरं ‘distance b. the two countries’; ‘b. joy and sorrow (tears)’ शोकानंदमध्यवर्तिनी (Ka. 318).

Beverage, s. पानं, पेयं, पानीयं; ‘b. of the Gods’ अमृतं.

Bevy, s. गणः, संघः, समवायः.

Bewail, v. t. विलप् 1 P, शुच् 1 P, See Lament. -ing, s. शोकः, विलापः, परिदेवनं.

Beware, v. i. सावधान-अप्रमत-अवहित a भू 1 P.; ‘b. of your enemies’ शत्रुविषये सावधानो भव; ‘b. lest you will be seduced by pleasures’ सावधानो भव नोचेद्विषथैः प्रलोभ्येथाः; or तथा प्रयतेथा यथानाक्षिप्यसे विषयैः (Ka. 109).

Beweep, Bewet, See Weep, Wet.

Bewilder, v. t. आकुलीकृ 8 U, विक्लवीकृ, व्या-सं-मुह् c., संभ्रम् c. (भ्रमयति), जडीकृ. -ed, a. विक्लव, आकुलीभूत, आ-व्या-कुल, विमूढ, विह्वल, संभ्रांत; ‘b. what to do’ किंकर्तध्यतामूढः, प्रतिपत्तिमूढः. -ment, s. संभ्रमः, वैक्लव्यं, संम्मेहः, व्याकुलत्वं.

Bewitch, v. t. मुह् c., सं-वि-परि°, वशीकृ 8 U, मद् c. (मनो मदयंति ये Mal. 2); मंत्रेण वशीकृ. 2 मनो हृ or आकृप् 1 P. -ing, a. मोहन (नी f.), हारिन् -ment, s. मोहनं, मोहः, वशीकरणं, माया, आकर्षणं.

Bewray, See Betray.

Beyond, prep. परतः (with abl.) अतिकम्य, अतीत्य, (with acc.); ‘b. the forest is the Kailāsa’ तदरण्यमतिकम्य कैलासगिरिः (Ka. 121); ‘Oh! Change b. belief’ अहो विश्वासातिक्रांतो (अविश्वास्यः) दशाविपर्यासः; ‘b. comprehension’ अगम्य, दुर्ज्ञेय, दुबेधि; ‘b. expectations’ मनोरथानामभूमिः (S. 7); gen. ex. by अति pr.; अधिकं, ‘b. measure’ अतिमात्रं; ‘b. human power’ अतिमानुपं; ‘b. this continent’ द्वीपांतरे; ‘lives b. his means’ आयाधिकं व्ययं करोति. -adv. दूरे, पारे-रं; ‘go or pass b.’ अतिक्रम् 1 U, अति-इ 2 P.

Bias, s. स्पृहा, अभिलाषः. 2 शीलं, भावः. 3 पक्षपातः, पक्षपातित्वं. 4 प्रोत्साहनं, प्रवर्तन. -v. t. प्रवृत्, c., प्रणुद् 6 P, प्रोत्सह् c. 2 साचीकृ 8 U; दुव् c. (दूषयति).

Bibber, s. मद्यपायिन् m., सुरापः, मद्यपः.

Bibliography, s. पुस्तकविद्या.

Bibliomania, s. दुर्लभपुस्तकसंग्रहणोन्मादः or -व्यग्रता.

Bibulous, a. जलशोषक.

Bicentenary, a. द्विशतसांवत्सरिक.

Bicker, v. i. कलहं कृ 8 U, विवद् 1 A. वाग्युद्ध कृ. -ing, s. कलहः, विवादः, कलिः. 2 डिंबाहवः.

Bicycle, s. द्विचक्रं वाहनं.

Bid, v. t. आ-व्या-दिश् 6 P, आज्ञा c., (ज्ञापयति). 2 मूल्यं ख्या c. (ख्यापयति) or उद्धुष् 10. 3 निमंत्र् 10 A; ‘b. welcome’ स्वागतं वद् 1 P, or व्याहृ 1 P; ‘b. adieu or farewell’ आमंत्र् 10 A, आप्रच्छ् 6 A; ‘b. defiance’ धृष् 5 P, आह्वे 1 A. -der, s. क्रेतृ m. -ding, s. आशा, आदेशः, शासनं. 2 मूल्यख्यापनं, अर्घघोषणा.

Bide, v. t. स्था 1 P. वृत् 1 A. -v. t. प्रतीक्ष् 1 A. 2 सह् 1 A.

Bidental, a. द्विदत्, द्विरद.

Biennial, a. द्विवार्षिक (का f.), द्विवर्षीण, द्वैवर्षिक.

Bier, s. शवयानं, कटः, खाटः -टी.

Bifold, a. द्विगुण, द्वैध (धी f.).

Biformed, a. द्विरूप.

Bifurcate, v. t. द्विधा कृ 8 U, विभिद् 7 P or c. -ed, a. द्व्यग्र. 2 विश्लेषित, द्विधा कृत.

Big, a. महाकाय, बृहत्काय (of animate creatures); महाप्रमाण, अतिप्रमाण, स्थूल, विपुल, वृहत्, पृथु (थुः, थ्वी f.). 2 Pregnant q. v. 3 संकुल, पूर्ण, संकीर्ण; आकीर्ण; ‘as b. as’ परिमाण, परिमित, मात्र, in comp, बिल्वमात्र ‘b. as Bilwa.’ -ness, s. स्थूलता, वैपुल्यं &c. 2 परिमाणं, प्रमाणं.

Bigamy, s. (एककाले) द्विपत्नीकरण; द्विभर्तृकरणं. -ist, s. द्विपत्नीकः; द्विभर्तृका.

Bight, s. अ(आ)खातं.

Bigotry, s. स्वमतासक्ति f., स्वमताग्रहः, सनिर्बंधं स्वमतालंबनं. -Bigoted, a. Bigot, s. निर्बंधशील, (अविचार्य) स्वमतरक्षिन्, निर्बंधेन स्वमतावलंबिन्.

Bijou, s. क्षुद्र-अलकारः-भूषणं.

Bilbo, See Sword.

Bile, s. पित्तं, मायुः. -ous, पैत्तिक (-क्री f.), मायुमय (यी f.).

Bilingual, a. द्विभाषावादिन्.

Bilinguous, a. द्विजिह्व.

Bilk, See Cheat.

Bill, s. पत्रं, लेखः. 2 चंचु (चू) f., तुंडं. 3 दात्रं, स्तंबघ्नः. -v. t. See Kiss, or Embrace; ‘b. of fare,’ भोजमवस्तुपत्रिका.

Billet, s. पत्रं, लेखः, लेख्यं. 2 काष्ठखंडं -v. t. सैन्यानि वस् c.

Billion, s. खर्वः.

Billow, s. महोर्भि f., कल्लोलः, तरंगः -v. i. तरंगायते (D.). -y, a. कल्लोलमालाकुल, प्रचलदूर्मिमालाकुल; तरंगित.

Bimetallic, a. द्विधातुक, द्विधातुमय.

Bin, s. कुशूलः, धान्यकोष्ठः.

Binary, a. द्विगुण, द्वैध (धी f.).

Bind, v. t. बंध् 9 P, (lit. and fig.); नि-सं-यम् 1 P; ‘bound by affection’ स्त्रेहनिबद्धः; नियंत्र् 10; ‘I am not bound by these rules’ नाहंमेभिर्विधिभिर्नियंत्रितोस्मि. 2 आनह् 4 P, पिनह्; ‘b. together’ सं-बंध्, संश्लिव् c.; ग्रंथ् 9 P, संहृ 1 P, संयुज् 7 U, 10; ‘b. oneself’ प्रतिज्ञा 9 U, प्रतिश्रु 5 P; ‘b. by oath’ शप् c.; ‘b. on’ ex. by pot. pass., part., or अर्ह् 1 P; ‘the protection of your wife is b. ing on you’ त्वया भार्यापोषणमवश्यमेव कर्तव्यं. -ing, s. बंधः, बंधनं, वेष्टनं, पद्वः, आवरणं. -Bound, a. बद्ध, निबद्ध, संयत, नियंत्रित, आनद्ध; ‘you are b. to obey my orders’ त्वया ममादेशा अनुरोद्धव्या एव, आदेशाननुरोद्धुमर्हसि; ‘where are you b.,’ कुत्र गंतुं कृतनिश्चयोसिकुत्र गंतुकामोसि.

Binocular, a. द्विनेत्र, द्विनयन.

Biography, s. चरितं, जीवनवृत्तांतः. -er, s. वृत्तांतलेखकः-आख्यातृ m., चरितनिवेदकः.

Biology, s. पाणिशास्त्रं.

Bipartition, s. द्विधाकरणं.

Biped, s. द्विपाद् m., or द्विपदः.

Biplane, s. द्विपृष्ठं विमानं or आकाशयानं.

Birch, s. भूर्जः, मृदुत्वचः, प्रतिविषा. -en, a. भूर्जमय (यी f.), भूर्जनिर्मित.

Bird, s. विहगः, विहंगः, -गमः, पक्षिन् m., खगः, शकुंतः, पतत्रिन् m., गरुत्मत् m., द्विजः, पत्रिन् m., शकुंतिः, अंडजः, पतंगः, शकुनिः; ‘bird's eye view’ उच्चस्थानादालोकनं, स्थूलदशनं, असूक्ष्मदृष्टिः.

Birth, s. जन्मन् n., उद्भवः, संभवः, उत्पत्ति f., जनि f., उत्पादनं, प्रसूति f.; ‘rich from his b.’ गर्मश्वरः; ‘high or noble b.’ कुलं, कुलीनता, अभिजातता, अभिजमः, कुले जन्म. 2 वंशः, कुलं, अन्वयः. 3 योनि f., मूलं; ‘pride of b.’ कुलाभिमानः; ‘blind from b.’ जात्यंध, जन्मांध, जनुषांध. -day, s. जन्म-दिवसः-दिनं. -place, s. जन्मस्थानं-भूमि f. -right, s. जम्मतो लब्धोधिकारः; पैतृकं स्वत्वं.

Biscuit, s. अपूपः, पिष्टकः, पूपः.

Bisect, v. t. समांशद्वंयेन विभज् 1 U, द्विखंडीकृ 8 U, द्विधा छिद् 7 P.

Bishop, s. धर्माध्यक्षः. -ric, a. धर्माधिकारः.

Bison, s. वनवृषभः.

Bit, s. खलीनः-नं, कचिका. 2 खंडः, लवः, भागः; ‘not a b.’ न ममागपि, न स्तोकांशेनापि; गंधः (कियायाः गंधमात्रस्यापि अनुप्रवेश इह नोपपद्यते S. B. 74). 3 पिंडः, ग्रासः. -v. t. खलीनेन नियंत्र् 10.

Bitch, s. शुनी, कुक्कुरी, सरमा.

Bite, v. t. दंश् 1 P; ‘bit off a large piece’. दंतैर्महाखंडं संदष्टवान्-चर्वितवान्; उत्पद् 10, चर्व् 1 P, खाद् 1 P. 2 शीतेन पीड् 10. 3 अधिक्षिप् 6 P, See Censure. 4 पीड् 10, अर्द् 1 P, 10. -s. दंशः, दंशनं. 2 दंतपदं, दशनांकः. -ing, s. दंशनं; ‘b. of conscience’ मनसोनुतापः. -a. दंशक. 2 पीडाकर (री f.).

Bitter, a. कदु, तिक्त. 2 (Touching) मर्मभिद्-छिद्. 3 उग्र, निष्ठुर, परुष, तीक्ष्ण, कठोर. -ly, adv. निष्टुरं, परुषं. 2 अत्यंतं. 3 प्रमुक्तकंठं (weeping b.). -ness, s. कदुता, शुक्तता, तीक्ष्णता. 2 दुःखातिरेकः, उग्रशोकः; ‘in b. of soul’ दुर्मनायमानचित्त a., समन्युना चेंतसा. 3 कठोरता, परुषता, निष्ठरता. 4 मात्सर्यं, पैशुन्यं.

Bitumen, s. शिलाजतु n., गिरिपुष्पकं, येरेयं, गिरिजं, अश्मजं, अर्थ्यं.

Bivalve, a. द्विकोष.

Bizarre, a. See Grotesque.

Blab, v. i. रहस्यं भिद् 7 P. -ber, s. रहस्यभेदकः.

Black, a. कृष्ण, श्याम, कृष्णवर्ण, काल. 2 निष्प्रभ, तिमिर, असित, नील, मेचकं. 3 (fig.) निंद्य, धोर, दारुण; ‘b. deed’ अपयशोमलिनं कर्म; ‘b. guard’ दुर्वृत्तः, दुराचारः, अधमः, खलः. -s. कृष्णः, कृष्णवर्णः; ‘clothed in b.’ नीलवस्त्रः. -en, v. t. कृष्णीकृ 8 U, श्यामी-नीलीकृ. 2 दुव् c. (दूषयति), कलंकयति (D.), See Stain. -ish, a. ईषत्कृष्ण, आनील. -ness, s. कृष्णिमन् m., श्यामत्वं, नीलता, कालिमन् m., तमस् m., तिभिरं. -smith, s. कर्मकारः, लोहकारः, अयस्कारः.

Bladder, s. मूत्राशयः, बस्ति m., f.

Blade, s. (Of a sword) घारा, पत्रं, फलं. 2 (Of grass) दलं, कांडं, अंकुरः. 3 स्कंधास्थि n.

Blain, s. स्फोटः, व्रणः-णं.

Blame, v. t. निंद् 1 P, गर्ह् 1, 10 A, उपालभ् 1 A; दोषं क्षिप् 6 P, or आरुह् c. (रोपयति), See Censure; ‘I am not to b.’ नाहमपराधी, न ममायं दोषः. -s. दोषः, अपराधः. 2 गर्हा, आक्षेपः, उपालंभः, निंदा, जुगुप्सा; ‘lays the b. on another’ अन्यस्मिन्दोषं क्षिपति. -able, a. निंद्य, निंदनीय, गर्हणीय, गद्य, वाच्यः ‘he is not b. or to blame’ स न दोषास्पदं-दोषपात्रं. -er, s. निंदकः, परिवादकः, अधिक्षेपकः, -less, a. अनिंद्य, निर्दोर्ष, निप्कलंक, विशुद्ध (pure). -lessness, s. अनिंद्यता, अनवद्यता (अहो अनवद्यता रूपस्य M. 2), अवाच्यता, दोषाभावः.

Blanch, v. t. शुक्लीकृ 8 U, धवलीकृ. 2 निस्तुषयति (D.), त्वचं निष्कृव् or अपनी 1 P 3 Avoid, q. v.

Bland, a. मूदु, कोमल, ममृण, सोम्य श्लक्ष्ण; ‘b. in speech’ प्रियंवद, -ish, v. i. शां-(सां)त्व् 10, चादूक्तिभिः तुप् c., अनुनी 1 P, उपच्छंट् 10. -ishment, s. विलासः, विभ्रमः. 2 प्रियवाक्यं, चादूक्ति f., मधुरभाषितं, उपच्छंदनं, अनुनयः.

Blank, a. शुभ्र, शुक्ल; ‘b. with fear’ भय-विवर्णः-विवर्णाननः. 2 शून्य, रिक्त, लेखारहित. 3 एकांत, अत्यंत; ‘b. despair’ एकांततो नैराश्यं. 4 अनुप्रास-यमक-हीन (verse). -s. लेखाशून्यं पत्रं. 2 शून्यता; रिक्तं, शून्यं.

Blanket, s. कंबलः, ऊर्णायुः, रल्लकः.

Blare, v. i. उच्चैः नद् s. उच्चनादः, उद्वोषः.

Blarney, s. See Flattery.

Blaspheme, v. t. ईश्वरं निंद् 1 P or अवमन् 4 A, or अभिशप् 1 U. -ous, a. ईश्वरनिंदक, पाषंडीय. -y, s. पाषंडता, ईश्वरनिंदा.

Blast, s. बात्या, वातः, वायुवेगः, प्रभंजनः, जवानिलः. 2 ध्मानं (of horns). 3 विनाशः, क्षयः, अपायः. -v. t. विनश् c., विहन् 2 P, म्लानीकृ 8 U, विशॄ c., क्षै c. (क्षपयति); ‘b. ed by lightning’ अशनि-विद्युत्-हत -er, s. विनाशकः.

Blatant, s. See Noisy.

Blaze, v. i. ज्वल् 1 P, प्र-उत्°-, दीप् 4 A, सं-उत्-प्र-°; ‘b. ing’ उज्ज्वल, प्रदीप्त, देदीप्यमान, भास्वर, See Bright; ‘b. abroad’ प्रकाश् c., प्रख्या c. (ख्यापयति). -s. प्रभा, अर्चिस् f., n., दीप्ति f., ज्वाला; “b. of light” रश्मि-अंशु-जालं.

Blazon, v. t. भूष् 10, अलंकृ 8 U. 2 प्रख्या c. (ख्यापयति), प्रकाश् c., उदघुष् 10.

Bleach, v. t. र्निणज् 3 U, धाव् 1 P, 10, धवली-कृ 8 U. -ed, a. धौत, निर्णिक्त. -er, s. धावकः, वस्त्रनिर्णेजकः.

Bleak, a. अतिशीत (winter); शिशिर, हैमंत (ती f.), हिमशीत. 2 (fig.) निरानंद, असुभग.

Blear-eyed, a. क्लिन्नाक्ष, चुल्ल, चिल्ल, पिल्ल; ‘b. eye’ चुल्लः &c.

Bleat, v. i. रेभ् 1 A, मेंमें शब्दं कृ 8 U, उ 1 A. -ing, s. रेभणं, मेषरुतं, उरभ्रनादः.

Bleed, v. t. रक्तं-रुधिरं &c. (blood) मुस् c. or स्रु c. or मोक्ष् 10, with gen. of person or part, bled; ‘they b. the wound’ क्षते रक्तमोक्षणं कुर्वंति. -v. i. रक्तं-रुधिरं-स्रु 1 P, or मुच् 6 P, or प्रवह् 1 P; ‘his hand b. s’ तस्य हस्ताद्रूधिरं स्त्रवति; ‘b. ing profusely’ रुधिरप्राग्भारनिस्यंदिन् (Mal. 5); ‘to b. for one's country’ स्वदेशाथ जीवितं त्यज् 1 P. -er, रक्तस्नावकः-मोचकः. -ing, s. रक्तस्रावः, रक्तमोक्षणं, रक्तन्नुति f., रुधिर-क्षरणं.

Blemish, s. दोषः, कलंकः, छिद्रं; ‘unb. ed’ निष्कलक, निर्दोष. 2 अपयशस् m., अकीर्ति f. -v. t. मलिनयति (D.), कलंकयति (D.), दुष् c. (दूषयति).

Blench, v. i. सहसा संकुच् 1 P. 2 सहसा अपसृ 1 P or अपक्रम् 1 U, 4 P or निवृत् 1 A; पराङ्मुख (खी f.) भू 1 P.

Blend, v. t. मिश्च् 10, संयुज् 10, एकत्र कृ 8 U; ‘to be b. ed’ संकृ pass.; संमिल् 6 P, एकीभू 1 P. -ed, a. संमिश्र, व्यामिश्र, संकीर्ण संसृष्ट, मिश्रीकृत. 2 एकरूप, एकीभूत.

Bless, v. t. Gen. ex. by Imperative or Benedictive of verb; ‘I b. that you may get a son’ पुत्रं लभस्व or लप्सीष्ठाः. 2 आशास् 2 A, आशिषं दा 3 U; वितॄ 1 P (with loc.); त्वयि वितरतु भद्रं (U. 3) ‘b. you with auspicious good’ 3 सुखिन्-धन्य a. कृ 8 U, ‘was b. ed with a son’ सुतलाभेन कृती बभूव. -ed, a. धन्य, महाभाग; कल्याण (णी f.), मंगल, सुखिन्, सुखभाज्; ‘of b. memory or name’ सुगृहीतनामन् a. (म्नी f.), पुण्यश्लोक. -edness, s. धन्यता, कृतर्थता. 2 परमानंदः, परमसुखं; परं पदं, अपवगः. -ing, s. आशिस् f., आशीर्वादः, आशीर्वचनं. 2 वरः, हितं, उपकारः, कुशलं, धन्यत्वं; लाभः, सुस्वं.

Blight, v. t. विफलीकृ 8 U. नश् c., See Blast; ‘schemes of policy b. ed by opposing fate’ विगुणविधियोगान्नयाः फलैर्हीनाः (Mu. 6). -s. नाशः, क्षयः.

Blind, a. अंध; ‘born b.’ जन्माधः; ‘b. following the b.’ अंधपरंपरा; ‘b. of one eye’ अक्ष्णा काणः. 2 अज्ञान, हतज्ञान. -v. t. अंधीकृ 8 U, अंधयति (D.); ‘b. ed by rage’ क्रोधांधः; ‘b. ed by lust’ कामांधः; &c. -s. तिरस्करिणी, व्यवधानं, यवनिका. 2 छह्नन् n., कपटं. -fold, v. t. वस्त्रेण नयने पिधा 3 U or बंभ् 9 P or अवरुध् 7 U; ‘b. ed’ बद्धनत्र, अवरुद्धनयन. -ly, adv. अंधवत्, असमीक्ष्य, रभसा, साहसंन. -ness, s. अंधता. 2 अज्ञानं, मोहः.

Blink, v. i. निमील् 1 P, निमिष् 6 P. -s., -ing, निमि(मे)षः, द्दष्टिनिपातः, निमीलनं.

Bliss, s. परमसुखं, सुखातिशयः, प्रहर्षः, धन्यता, अत्यंतसुखं. 2 अपवर्गः; See Beatitude. -ful, a. आनंदमय (यी f.), धन्य, सानंद, परमसुखभाज्; सुखावह. -fully, adv. परमानंदपूर्वकं, सानंदं, ससुखं. -less, a. सुख-हीन-रहित, निरानंद.

Blister, s. त्वक्स्फोटः, शोफः; व्रणः-णं, ‘b. on the foot’ पादस्फोटः, विपादिका. 2 स्फोटजननः उपनाहः. -v. t. स्फोटं उत्पद् c.

Blithe, Blithesome, a. हृष्ट, प्रमुदित, मानंद, प्रसन्नवदन. -ly, adv. सहर्षं, सानंदं, हृष्टमनसा. -ness, s. प्रहर्षः, आह्लादः, आनंदः.

Blizzard, s. सहिमवात्या, हिमवर्षयुतः प्रभंजनः.

Bloat, v. t. श्वि c., आप्यै c., पीनीकृ 8 U. -v. i. स्फाय् 1 A, श्वि 1 P, आप्यै 1 A. -ed, a. शून, पीन, स्फीत, आप्यायित. 2 दृप्त.

Block, s. काष्ठं, शिला (of stone); ‘b. of snow’ शिलीभूतं हिमं, घनं हिमं. 2 वध्यशिला-काष्ठं. 3 उपरोधः, प्रत्यूहः, अंतरायः. 4 पिंडः, भारः. -up, v. t. नि-, अव-, प्रति-, रुध् 7 U, स्तंभ् 9 P, प्रतिबंध् 9 P, आवृ 5 U, (आवृत्य पंथानमजस्य तस्थौ R. vii. 31). -ade, v. t. रुध् 7 U, See Besiege. -s. उप-अव-रोधः, परिवेष्टनं. -head, s. मृत्पिंडबुद्धिः, स्थूलधीः, मूढः, दुर्बुद्धिः, मूर्खः.

Blood, s. रक्तं, रुधिरं, शोणितं, लोहितं, अस्रं, असृज् n., ‘shed b.’ रुधिरं पत् c.; ‘take one's b.’ हन् 2 P. 2 गोत्रं, वंशः, कुलं; ‘of whole b.’ सोदर, सोदर्य, सगर्भ; सनाभि; ‘of noble b.’ कुलीन, अभिजात; ‘of royal b.’ राजकुलप्रसूत. 3 (Temper) शीलं; ‘not b. ed’ तीव्रकोप, सुलभकोप; ‘b. rising to the cheeks’ कोपप्रदीप्ताननः. -v. t. रक्तेन लिप् 6 P or अंज् 7 P. -less, a. रक्तहीन. 2 रक्तस्रावं विना. -letter, s. रक्तस्रावकः, रुधिरमोक्षकः. -red, a. रक्त-लोहित-वर्ण. -shed, s. रक्तस्रावः-पातः, नृहत्या. -shot, a. रक्तपूर्ण, शोणिताप्लुत. -thirsty, a. रुधिरप्रिय; जिघांसु, वधोद्यत. -vessel, s. रक्तवाहिनी, नाडी, शिरा, असृग्वहा, धमनी. -y, a. रक्तमय (यी f.), रक्ताक्त. 2 क्रूर, मारात्मक, नृशंस; ‘a b. battle it was’ तस्मिन् युद्धे महारक्तस्रावोऽभूत्.

Bloom, s. See Blossom below; ‘b. of youth’ यौवनभरः, नवयौवनं; ‘in the b. ing youth’ प्रथमे वयसि, नवयौवने. 2 रागः (कपोलरागः). -v. i. फुल्ल 1 P, विक्रस् 1 P, स्फुठ् 6 P, 2 वर्ध् 1 A, एध् 1 A.

Blossom, s. पुष्पं, कुसुमं, मुकुलः-लं, प्रसवः, -v. i. स्फुद् 6 P, प्रफुल्ल् 1 P, भिद् pass.; विकस् 1 P, मुकुलैःसंन्नद्ध a. भू. -ed, -ing, a. स्फुटित, प्रफुल्ल, विकसित, भिन्न, विकच, स्फटितकुसुमः स्मित.

Blot, s. कलंकः, दोषः, लक्ष्मन् n., अपयशस् n. 2 लोपः, व्यामर्षः. -v. t. मलिनयति (D.), दुष् c. (दूषयति), कलंकयति (D.), कृष्णीकृ 8 U. 2 अस्पष्टीकृ; ‘b. out’ विनश् c., उच्छिद् 7 P, विलुप् c., व्यामृज् c., व्यामृश् c., ‘b. ing paper’ मसीशोषकः, °कं पंत्रं.

Blotch, s. किलासं, सिध्मं; स्फोटः, विस्फोटः व्रणः -णं, सिध्मन् n.; ‘having b. es’ किलासिन्, सिध्मल. -v. t. मलिनयति (D.).

Blow, s. आ-अभि-घातः, प्रहारः; पातनं, निर्घातः; ‘Oh! the hard b. of Fate’ अहह दारुणो दैवनिर्बातः (U. 2); ‘b. with the fist’ मुष्टिघातः-प्रहारः; ‘to strike a b.’ मुष्टिना तड् 10 or हन् 2 P or प्रहृ 1 P or अभि-आ-हन् 2 P; युव् 4 A, युद्धार्थं संमिल् 6 P. 2 स्फुटनं, विकासः, फुल्लनं. -v. i. See Blossom; oft by स्मि 1 A; ‘b. n Pātala flower’ स्मितपाटलं. 2 वा 2 P, वह् 1 P, प्रवह्. 3 श्वस् 2 P, उछ्वस्, विनिश्वस्. -v. t. उद्-हन् 2 P, उद्-धू 9 U, उत्-क्षिप् 6 P, वह्- 2 उत-, श्वि c., स्फाय् c. (स्फावयति).; ‘dust b. n by wind’ अनिलोद्धतं रजः. 3 (As an instrument) ध्मा 1 P, मुस्वमारु तेन पूर् 10, (स्नानशंखानामापूर्यमाणानां Ka. 16); ‘b. hot and cold’ निग्रहानुग्रहौ (युगपत्) प्रकटयति (D.). -away, उद्-हन्, उद्ध्, उत्क्षिप्. -out, निर्वा c. (निर्वापयति). -up, वि-उत्-धू, सहसां उन्मूल् 10. -upon, वीज् 10. -ing, s. विकासः, व्याकोशः, स्फुटता, प्रोत्फुल्लता. 2 नादः; ध्मानं. -pipe, s. धमनी; वेणुधमनी.

Blubber, s. तिभिमेदस् n. -v. i. अतिरोदनात् उच्छूनमुख a. (खी f.) भू. -ed. a. उच्छून, स्फीत.

Bludgeon, s. लगुडः, गदा.

Blue, a. नील, श्पाम. -s. नीलः, नीलिमन् m., नीलवर्णः. -ish, a. आनील, इषन्नील.

Bluff, a. स्थूल; See Big. 2 रूक्ष, परुष, उग्र.

Blunder, s. प्रमादः, स्खलितं, दोषः. -v. i. प्रमद् 4 P, स्खल् 1 P, भ्रम् 1, 4 P. -er, s. प्रमादिन् m., स्खलनशीलः. -ing, a. प्रमादिन, प्रमत्त, अनवधान, अदक्ष. -ingly, adv. सप्रमादं, स्खलनपूर्वं.

Blunt, a. धाराहीन, अतीक्ष्ण, कुंठिंव, निस्तेजस्. 2 स्थूल, घन; मंद, अविदग्धं. 3 सरल, अजिह्म, ऋजुप्रकृति. 4 रूक्ष, परुष, कर्कश, असभ्य. -v. t. कुंठीकृ 8 U, तीक्ष्णतां विलुप् c.; कृ with (a.); तेजो हृ 1 P. 2 न्यूनीकृ, शम् c. (शमयति). -ly, adv. सरलतया; अजिह्मं; परुषोक्त्या, सपारुष्यं; अविदग्धं -ness, s. अतीणक्ष्ता, स्थूलता, पारुष्यं, &c.

Blur, s. कलंकः, मलं, दूषणं -v. t. मलिनयति (D.). मलेन लिप् 6 P

Blurt, v. t. असमीक्ष्य-अविचार्य-वद् 1 P.

Blush, v. i. लज्जां नट् 10, थी 3 P, लज्ज् 6 A, त्रप् 1 A; व्रीडया-त्रपया-अधोमुख a. (स्वी f.) भू 1 P. 2 अरुणीभू, लोहितायते (D.). -v. t. अरुणीकृ 8 U. -s. अरुणिम्न् m., रक्तिमन् m., कपोलरागः. 2 लज्जा, व्रीडा, त्रपा, थीः; ‘put to b.’ -ही c. (थेपयति). -ing, a. प्रफुल्ल, विकसित; ‘bears b. honors’ संमानरूपाणि विकमितकुसुमानि धारयति, संमानरूपपुष्पंभरेणानतः. 2 (Blushful) लज्जित, सव्रीड, सत्रप, लज्जावनत, थीपरिगत, त्रपाधीमुख (खी f.)

Bluster, v. i. गर्ज् 1 P, तुमुलं-कोलाहलं कृ 8 U, उच्चैः आरद् 1 P, उत्कुश् 1 P. 2 विकत्थ् 1 A, श्लाघ् 1 A. 3 तर्ज् 10 A, भर्त्स् 10 A. -er, s. कलहकारः, दांभिकः, विकत्थिन्; आत्मंश्लाघापरः. -s., -ing, s. गर्जनं, तुमुलं, कोलाहलः; उच्चैः आरटनं, उत्क्रोशः.

Boa-constrictor, s. अजगरः, शयुः, वाहसः.

Boar, s. वराहः, किरिः-रः, शू(सू)करः, कोलः, घृ(गृ)ष्टिः, पोत्रिन् m., किटिः, दंष्टिन् m., घोणिन् m., स्तब्धरोमन् m., क्रोडः, दूदारः. -ish, a वांराह (ही f.). 2 असभ्य, ग्राम्य.

Board, s. फलकः-कं; भोजनासनं, काष्ठखंडं. 2 प्रासः, भोजनं, आहारः. 3 सभा, परिषद् f., समाजः, गणः, वर्गः. 4 नौकातलं-पृष्ठं; ‘to go on b. a ship’ पोतं आ-अधि-रुहं 1 P; ‘on b.’ नौक्रारूढ a., नौतले. 5 अष्टापदं, शारिफलं. -v. t. बलात् नावं आरुह् 1 P. 2 फलकैः आस्नृ-स्तॄ 5, 9 U. -er, s. निंरूपितमूल्येन भोक्त m.

Boast, v. i. विकत्थ् 1 A दृप् 4 P, (with instr.) नात्मना दृप्यति; आत्मानं श्लाघ् 1 A, गर्वं वह् 1 P (with gen.); (मुधा यौवनगर्वं वहसि M. 4). -er, s. आत्मश्लाघिन् m., विकत्थनशीलः, शूरंमन्यः. -ful, a. आत्मंश्लाघापर, विकत्थन, दृप्त, गर्वित, अवलिप्त. -fully, adv. गवण, सदर्पं, विकत्थनपूर्वं. -ing, s. आत्मश्लाघा, अहंकारोक्ति f., दर्पः, विकत्थनं, गर्वः. -ingly, adv. सगर्वं, सदर्पं.

Boat, s. नौः, तरीः, तरंणि-णी f.; ‘a small b.’ उडुपं, नौका, प्लवः, कोलः; ‘b. man’ s. नाविक्रः, पोतवाहः, औडुपिकः; ‘b. swain’ s. मुख्यनाविकः, कर्णधारः.

Bob, v. t. तह् 10; See Beat. 2 Crop, q. v. -v. i. इतस्ततो लुठ् 6 P, 1 A, स्फुर् 6 P, चंच् 1 P.

Bobbin, s. तंतुकीलः, कपालनाडिका.

Bobtail, s. छिन्नपुच्छधारिन् m. छिन्नपुच्छः.

Bode, v. t. शुभाशुभं सूच् 10; अविद् c., कथ्ं 10., पाक् शंस् 1 P, See Predict; ‘absence of delay b. s future success’ अव्या-क्षेपो भविष्यंत्याः कार्यसिद्धेर्हि लक्षणं (R. X. 6); ‘b. s evil to the country’ जनपदस्य अनिष्टशंसि-सूचक, अशुभचिह्मं-लक्षणं. -ment, s. शुभाशुभलक्षणं; पूर्वचिह्मं, निमित्तं.

Bodice, s. कंचुकः, चोलः, कूर्पास्रकः-कं.

Bodkin, s. सूचि-ची 2 छुरिका, वेधनिका कृपाणिका.

Body, s. शरीरं, कायः, देहः, विग्रहः, अंगं, वपुस् n., कलेवरं, तनु-नू f., गात्रं; ‘dead b.’ शवः-वं„ कुणपः. 2 (Some b.) कः or का or किम्-अपि or चित् or चन; जनः, लोकः. 3 पदार्थः, वस्तु n. 4 समवायः, समूहः, संघातः, वृंदं; समाजः, समुदायः; ‘in a b.’ समेत a., संहत -a., एकत्र मिलित a. 5 समागमः, श्रेणी. 6 कांडः-डं, स्कंधः; ‘b. of the house’ गर्भः, अभ्यंतरं, उदरं; b. of troops’ सैन्यदलं; ‘b. guard’ आसन्नपरिचारकः-रिका, परिवारगणः. -Bodiless, a. अ (अन्) in comp. with (s.); अनंग, &c. -Bodily, a. शारीरिक-दैहिक-कायिक (की f.); gen. (s.) in comp.; ‘b. pain’ शरीरवेदना, देहक्लेशः &c -adv. सशरीरं, सांगं. 2 साकल्येन.

Bog, s. अनूपः, कच्छभूः, पंकः. -Boggy, पंकिल, आनूप (पी f.).

Boggle, v. i. वि-आ-शंक् 1 A, संदिह् 2 U, विकॢप् 1 A. -er, s. शंकितमतिः, शंकाशीलः.

Bogus, a. छाह्मिक.

Bogy, s. पिशाचः, भूतः.

Boil, v. t. पच् 1 P, उत्क्वथ् 1 P, श्रा 2 P. -v. i. क्वथ् pass., तप्-पच् pass.; ‘b. ing with anger’ कोपपरीतमानसः, संतप्तचित्तः. 2 फेनायते (D.). -s. व्रणः-णं, स्फोटः, विस्फोटः, पिटकः, पिट(टि)का, गंडः. -ed, a. उख्य, पक्व, स्थालीपक्व. 2 श्राण, शृत. -er, s. स्थाली, पिठरः-रं; उखा.

Boisterous, a. गर्जनकारिन्; प्रचंड, उत्कट; ‘b. noise’ कोलाहलः, तुमुलरवः, उचैराक्रोशः. 2 कलह-तुमुल-कारिन्; ‘b. laugh’ अदृहासः. -ly, adv. प्रचंडं, उत्कटं, कोलाहलेन. -ness, s. प्रचंडता, &c.

Bold, a. शूर, साहसिक (की f.), साहसपर, 2 (Of things) साहसाभास, साहसं, (इति वचनं साहसमात्रं S. B. 79). 3 (Rude) धृष्ट, निर्लज्ज, अविनीत. 4 प्रगल्भ, निर्विशंक, निर्भय, निर्भीक. 5 सुप्रकाश, स्पष्ट; ‘he made b. to say’ स निर्भयमुवाच; ‘to be b.’ धृष् 5 P. -ly, adv. साहसेन, निर्भयं, प्रगल्भं; धृष्टतया. -ness, s. साहसं, शौर्यं. 2 धृष्टता, अविनयः. 3 प्रगल्भता, निर्भयता.

Bole, s. स्कंधः, प्रकांडः.

Boil, s. नाडि-डी f.; कांडः-डं.

Boister, s. उपधानं, उपबर्हः; बधः; आलबः. -v. t. (up) संस्तंभ् 9 P. समालंब् 1 A.

Bolt, s. अर्गलाबंधः, अर्गलं, कालकं, कालः-लं. 2 शूलंः-लं, शकुः, शरः. -v. t. अर्गलेन रुध् 7 U or पिधा 3 U or बंध् 9 P; कीलयति (D.). 2 तितौना शुध् c. or चल् c. -v. i. (away, out) सहसा-अलक्षित निर्गम्-निःसृ 1 P, or अपक्रम् 1 U, 4 P, or अपवा 2 P.

Bolus, s. गुली, गुलिका.

Bomb, s. अग्न्यस्त्रं. -ard, v. t. अग्न्यस्त्रेण अव-सृद् 9 P, or विदु 9 U, 10, or चूर्ण् 10.

Bombast, s. दर्पवचनं, अतिशयोक्ति f., असारं वाक्यं, निःसारा उक्तिः. -ic, -ical, a. असार; दर्पध्मात.

Bonafide, a. निर्व्याज, निर्व्यलीक. 2 adv. वस्तुतः, तत्त्वतः. -s, s. निर्व्याजता, निर्व्यलीकता.

Bond, s. बधः, बंधनं, पाशः, जालं; (fig. also); निगडाः (pl.); ‘b. of love’ प्रेमबंधः-पाशः. 2 संश्लेषः, संहति f., संधिः, संबंधः. 3 प्रतिज्ञापत्रं-लेख्यं, समयपत्रं. 4 समयः, नियमः, संविद् f. -age, s. वंधनं, दासत्वं; ‘died in b.’ कारागृहे-दासावस्थायां मृतः; ‘bond-maid’ दासी, चटी; ‘bondman’ दासः, भृत्यः, किंकरः.

Bonbon, s. मोदकः, शर्करान्वितं द्राक्षं.

Bone, s. अस्थि. n.; ‘set a b.’ त्रुटितास्थि संधा 3 U. -less, a. अस्थिहीन, निरस्थि. -y, a. अस्थिमय (यी f.). 2 अस्थिमत्, अस्थिपूर्ण.

Bonfire, s. जयसूचकः अग्निः.

Bonhomie, s. सौजन्यं, सुजनता.

Bonmot, s. नर्मवचनं, रसिकोक्ति f.

Bonnet, s. स्त्रीधृतं शिरोवेष्टनं, शिरस्कं.

Bonny, a. सुंदर (री f.); रूपवत् See Beautiful. 2 हृष्ट, सुप्रीत, प्रमुदित. 3 हृष्टपुष्ट, सुललित.

Bonton, s. विनीताचारः, सुजनता.

Bonus, s. वेतनाधिकं दानं.

Bonvivant, s. सुस्वैकवृत्ति m.

Booby, s. मंदबुद्धिः, मूढः, मूर्खः.

Book, s. पुस्तकं, ग्रंथः; ‘part of a b.’ अध्यायः, पर्वन् n.; ‘b. case’ ग्रंथाधारः, ग्रंथकुटा; ‘b. mate’ सहाध्यायिन् m.; ‘b. worm’ ग्रंथवाचनासक्तः. -v. t. लेख्ये आरुह् c. -ish, a. पुस्तकपठनाल्लब्धः; व्यवहारविसंवादिन्, अव्यवहार्य.

Boom, s. वातवसनयष्टि, f. 2 नौकाश्रयद्वारावरोधकं.

Boon, s. वरः, पसादः, अनुग्रहः. -a. हृष्ट, विलासिन्, उदार, प्रमुदित. ‘b. companion,’ s. सहपायिन् m., सहभोजिन् m.

Boor, s. ग्राम्ग्रः जनः, ग्रामिकेः, वृषलः. -ish, a. ग्राम्य, अशिष्ट, असभ्य.

Boot, v. t. or s. See Avail. -s उपानह् f., पादुका, पादत्रं. -less, a. निष्फल, व्यर्थ, निरर्थक, मोध, निर्गुण.

Booth, s. पटमंडपः, उपकार्या, पटभवनं.

Booty, s. लोप्त्रं, लुंठितं, लुटंनं.

Borax, s. रसशोधनः, बिडं.

Border, s. पर्यंतः-तं, प्रांतः, परिसरभूमि f., उत्संगः, उपांतः. 2 (Of a garment) अंचलः, दशा. 3 समंतः, सीमा, सामंतं. 4 तीरं, कृलं, तटं (of a river); ‘b. of a forest’ वनांतः. -v. i. (on, upon) Ex. by वृत् 1 A, स्था 1 P, with (s.); जनस्थानपयंर्तानि दीर्घारण्यानि (U. 2) ‘large forests b. ing on Janasthāna’; ‘his age b. s on 20’ विंशतिवर्षवयोवस्थां स्पृशति, विंशतिवर्षदेशीयोसौ. 2 कल्प, प्राय, in comp.; ‘his condition b. s on poverty’ तस्य दशा दारिद्य्रात्किंचिदूना, दारिह्मकल्पा. -v. t. प्रांतयति (D.), पर्यंतं कृ 8 U; पर्यंते निविश् c.; ‘garment b. ed with silk’ निर्मितकौशेयप्रांतं वसन. -ing, a. प्रत्यंत, पर्यंतस्थ, निकटस्थ.

Bore, s. छिद्रं, रंध्रं. 2 वेधनी. 3 सुषिरं, छिद्रव्यासः. 4 वेलोर्मि f., वेलातरगः. -v. t. व्यथ् 4 P, छिद्रं कृ 8 U. -er, s. वेधकः.

Boreal, a. उदीचीन, उत्तर.

Boreas, s. उत्तरवायुः.

Borrow, v. t. ऋणं कृ 8 U, or प्रर्थ् 10 A or ग्रंह् 9 P. 2 अन्यस्माद् ग्रह् or आंदा 3 A, or लभ् 1 A. -er, s. ऋणकर्तृ-गृहीतृ m., ऋणयाचकः.

Bosom, s. वक्षस् n., उरस् n., कोडं, वक्षःस्थलं. 2 गर्भः, अभ्यंतरं. 3 हृदयं, चित्तं, मनस् n.; ‘b. friend’ हृदयंगंमः सखा, प्रियसुहृद्. 4 स्तनः, कुचः, वक्षोजः.

Boss, s. गंडः. 2 नियामकः. -ed, a. गंडानुविद्ध.

Botany, s. उद्भिद्विद्या, औषधिशास्त्रं, वनस्पतिशास्त्रं. -ist, s. औषधिशास्त्रज्ञः.

Botch, s. व्रणः-णं, स्फोटः. 2 छिद्रं, दोषः -v. t. जीर्णवस्त्राणि सिव् 4 P, सूच्या संधा 3 U.

Both, pron. a. उभौ, उभे; उभय-द्वि in comp.; उभयं, दूयं; ‘b. sides’ उभयपक्षौ; ‘on b. sides’ उभयतः; ‘in b. ways’ उभयथा; ‘in b. places’ उभयत्र. 2 Ex. by च-च, तथा; ‘does b. good and bad’ शुभं चाशुभं च विदधाति.

Bother, v. t. क्लिश् 9 P, पीड् 10, बाध् 1 A.

Bottle, s. काचकूपी-पात्रं-भाजनं. -v. t. काचकूप्यां निविश् c.

Bottom, s. तलं, अधोभागः; ‘examine it to the b.’ आमूलं-तलं परीक्षस्न तत्; ‘you are at the b. of this plot’ अस्य कपटप्रबंथस्य त्वं मूल-प्रधान-कारपां, त्वं प्रधानः प्रवर्तकः. 2 दरी, उपत्यका, निम्नभूः, पादः. 3 मलं, शेषं, अवशेषं. -v. i. (upon) आलंब् 1 A, मूल in comp. -less, a. अगाध, अतलस्पर्श.

Boudoir, s. नेपथ्यगृहं.

Bouffant, a. नेपथ्य-वेश-आध्मात.

Bough, s. शास्वा, विटपः.

Boulder. s. See Rock.

Bounce, v. i. प्रपत् 1 P, अभि-उत्-प्लु 1 A, -तत्वरं-सवेगं-धाव् 1 P or पलाय् 1 A. 2 स्वन्-ध्वन् 1 P. 3 Boast, q. v. -s. स्फोटः, ध्वनिः, अकस्मादाघातः.

Bound, s. प्लुति f., प्लुतं, वल्गनं. 2 मर्यादा, तीमन् f., सीमा, प्रांतः, पर्यंतः, अंतः. 3 प्रतिघातः, उत्पतनं. -v. t. Ex. by सीमा, प्रांत; ‘b. ed on the south by the ocean’ अस्य दक्षिणा सीमा सागरः; ‘b. ed by dales on all sides’ दरीपरिगतः; See Border. 2 नियम् 1 P, निग्रह् 9 P. -v. i. उत्प्लु 1 A, वल्ग् 1 P. -up, उत्पत् 1 P. -less, a. अनंत, अमित, निःसीम, निरवधि. -Boundary, s. सीमा, सीमन् f., मर्यादा, पर्यंतः, प्रांतः, अवधिः.

Bounteous, Bountiful, a. ददान्य, उदार, मुक्तहस्त, दान-त्याग-शील. -ly, adv. अतित्वागेन, उदारवत्, मुक्तहस्तं. -Bounty, -ness, s. औदार्यं, वदान्यता, मुक्तहस्तता, त्यागिता. 2 प्रदानं, पारितोषिकं. 3 कृपा, अनुग्रहः, प्रसादः.

Bouquet, s. कुसुमस्तबकः, पुष्पगुच्छः.

Bourn, See Boundary.

Bout, s. वारः; ‘drinking b.’ संपीति f. 2 कलहः.

Bovine, a. गव्य.

Bow, v. i. नम् 1 P, प्रणम् (acc. or dat.); अभिवद् c., अभिवंद् 1 A प्रह्वीभू; चरणयोः पत् 1 P. 2 अंगीकृ 8 U, अभ्युप-इ 2 P, °गम् 1 P; oft by प्रमाणं; ‘I b. to your decision’ आर्यमिश्राः प्रमाणं (M. 1) or भवतो निणयो मे प्रमाणं. -v. t. अव-आवि-नम् c. (नमयति), प्रह्वी-नम्रीकृ; ‘b. ing the head down’ प्रणम्य शिरसा; ‘b. ed down with age’ जरानभितकायः; ‘b. ing down the head on the ground’ अवनितलनिवेशिप्त-लोल-शिरस् a.; -s. प्रषामः, प्रणति f., नमस्कारः. 2 धनुस् n., चापः-पं, कार्मुकं, शरासनं, कोदंडं, इष्वासः, शरावापः; ‘b. man’ धन्विन् m., धनुष्मत् m., धनुर्धरः, धनुर्भृत् m., धानुष्कः, निषंगिन् m.; ‘b. string’ s. ज्या, मौर्वी, गुणः, शिंजिनी; ‘b. shot’ बाणगोचरं, शरपथः-विषयः. -interj. नमः. (with dat.).

Bowels, s. अंत्राणि (pl.). 2 (fig.) अम्यंतरं, गर्भः.

Bower, s. कुंजः-जं, लतासंडपः. 2 कुटीरः, र्ण्णशाला. -v. t. परिवेष्ट 1 A, परिवृ 5 U or c. -y, a. कुंजवत्, लतापरिच्छन्न.

Bowl, s. पात्रं, भाजनं, शरावः. 2 गुलिका. 3 विषं. -v. i. गुलिकाभिः क्रीड् 1 P

Box, s. पेटिका, समुद्गकः, संपुटः, पिटकः, मंजूषा. 2 मुष्टिप्रहारः-घातः, पाणिघातः. -v. i. मुष्टीमुष्टि प्रह् 1 P; बाहूबाहवि-युध् 4 A or तड् 10; मल्लयुद्धं कृ 8 U. -v. t. मुष्टिना प्रहृ or तड्. 2 संपुटके निधा 3 U. -er, s. मल्लयोधः, बाहुयोधिन् m. -ing, s. मल्लयुद्धं, बाहुयुद्धं, बाहूबाहवि ind.

Boy, s. बालः-लकः, शिशुः, कुमारः-रकः, दारकः. -hood, s. बाल्यं, कौमारं; शैशव, बालभावः. -ish, a. बालिश, बालेय. 2 शिशुयोग्य; बालसदृश (शी f.), बालभावं-सुलभ; ‘b. nature’ बालभावः, शिशुत्वं, बालिशता.

Boycot, s. व्यवसायवहिष्कारः -v. t. व्यवसायाद्वाहष्कृ 8 U.

Brabble, See Quarrel.

Brace, s. युग्मं, युगं, युगलं, द्वयं, युगुलं. 2 वंधः-धनं, चर्मबंधः. -v. t. बंध् 9 P. 2 दृढीकृ 8 U, संस्तंभ् 9 P or c., शक्तिं-बलं-वृध् c. -ing, a. शक्ति-बल-वर्धक.

Bracelet, s. कंकणं, कटकः-कं, आवापकः, पारिहार्यः, हस्तसूत्रं, वलयः-यं; करभूषणं; ‘marriage b.’ विवाहकौतुकं.

Bracket, s. नागदंतः. 2 अर्धचंद्रद्वयं.

Brackish, a. क्षार, क्षाररसयुक्त.

Brag, v. i. विकत्थ्-, श्लाघ् 1 A; See Boast. -s. आत्मश्लाघा, विकत्थनं, वृथास्तुति f. -ingly, adv. साहंकारं, आत्मश्लाघापूर्वं. -Braggart, (Braggadocio) s., a., विकत्थनशीलः, आत्मश्लाघिन् m., आत्मश्लाघापरः, पिंडीशूरः.

Brahman, s. ब्राह्मणः, विप्रः, द्विजः, द्विजन्मन् m., अग्रजन्मन् m., भूसुरः, भूदेवः; ‘a pseudo b.’ बाह्नणव्रुवः. -ical, a. व्राह्न (ह्नी f.); व्राह्नणजातीय.

Braid, s. कबरी, वेणि-णी f., धम्मिल्लः, केशबंधः-पाशः. -v. i. वेणीकृ 8 U, वेणीरूपेण केशान् संग्रंथ् 9 P or रच् 10. 2 संग्रंथ्, वे 1 P, संश्लिव् c, संसिध् 4 P.

Braille, s. अंधलिपि f.

Brain, s मस्तिष्कं, मस्तिकं, गोर्दं. 2 बुद्धि f., मति f., -less, a. बुद्धिहीन, निर्बुद्धि. -pan, s. कपालः-लं, शिरोस्थि n. -sick, a. मूढमति, भ्रांतचित्त, संभ्रांत.

Brake, s. गुल्मगहनं, कंटकवनं. 2 कंटक खलीनं, खलीनः-नं.

Bramble, s. कंटकः, कंटकगुल्मः, गोक्षुरः.

Bran, s. तुषः, धान्यत्वच् f. बुस, कडगरः.

Branch, s. शास्वा, विटपः. 2 अंगं, शास्वा, एकदेशः-भागः. 3 उपनदी, अल्पसरित् f. 4 अपत्यं, कुलसंतानं; वंशः. -v. i. शाखारूपेण विस्तॄ pass., or भिद् pass.; ‘the family b. ed into 8 parts’ भिन्नोष्टधा विप्रससार वंशः. (R. XVI. 3) -y, -ing, a. शाखिन्, शमखामय (यी f), शाखासनाथ; विस्तीर्ण, विस्तारयुक्त.

Brand, s. अलातं, उल्का, दग्धकाष्ठं. 2 कलंकः, अंकः, लांछनं, अपकीर्तिचिह्नं. -v. t. तप्तलोहेन अंक् 10 or चिह्न् 10; ‘b. ed with disgrace’ अपयश्ॐकितः, उपकोशमलीमसः. -ed, a. तप्तलोहेन चिह्नित, दुष्कीर्तिचिह्नांकित. -new, (Bran new) See Fresh or New.

Brandish, v. t. परि-भ्रम् c. (भ्रमयति), विधू 5, 9 U.

Brandy, s. सुरा, आसवं, वारुणी, सीधु f.

Brangle, s. कलहः, ष्याक्रोशः.

Brass, s. पित्तलं, आरकूटः-टं, रीति-ती f. -y, a. पित्तलमय (यी f.). -Efflorescence, s. रीतिपुष्पं, पुष्पकेतु, पुष्पकं, कुसुमांजनं.

Brat, s. शिशुः, बालः, बदुः.

Brave, v. t. भर्त्स् 10 A, तर्ज् 10 A, 2 धृष् 5 P; आ-समा-ह्वे 1 A. -a. वीर, शूर, विक्रांत, धीर, पराक्रनवत्, वीर्य-विक्रम-शालिन्, साहसिक (की f.); उदार, तेजस्विन् ‘fortune favours the b.’ साहसे श्रीः प्रतिवसति. -s. शूरंमन्यः. 2 समाह्वानं. -ly, adv. सधैर्यं, निर्भयं, सविक्रमं, शूर-वीर-वत्. -ry, s. वीर्यं, शौर्यं, धैर्यं, परा-वि-कमः, साहसं. 2 (Bravado) विकत्थनं, आत्मश्लाघा.

Bravo, interj. साधु, साधु साधु. -s. घातकः, आततायिन् m.

Brawl, s. कलिः, कलहः, विवादः, द्वंद्वं, विप्रतिपत्ति f. -v. i. विवद् 1 A, कलहं कृ 8 U, कलहायते (D).

Brawn, s. शूकरमांसं. 2 स्नायुः; बाहुः. -y, a. मांसल; दृढांग (गी f.); संनद्धशरीर.

Bray, v. t. चीत्क्रारशब्दं कृ 8 U, आरद् 1 P. -v. t. चूर्ण् 10, पिष् 7 P -s., -ing, s. ची-(चि)त्कारः, खरनादः.

Braze, v. t. पित्तलेन संधां 3 U. -en, a. पित्तलमय (यी f.). 2 निर्लज्ज, धृष्ट, निस्त्रपावरण. v. t. धृष् 5 P. -ier, s. ताम्र-कास्य-कारः, कामंधमिन् m. 3 अंगारपात्रं.

Breach, s. छिद्रं, रध्रं. 2 भंगः, भेदनं; अतिक्रमः, लंधनं; ‘b. of promise’ प्रतिज्ञाभंगः; आज्ञाभंगः. 3 भेदः (सुहृद्भेदः); ‘b. in a wall’ संधिः, सुरंगा.

Bread, s. अपूपः, पिष्टकः, कांदवं. 2 अन्नं, आहारः.

Breadth, s. See under Broad.

Break, v. t. भंज् 7 P (fig. also), खंड् 10. 2 क्षुद्-पिष् 7 P, चूर्ण् 10, मृद् 9 P. 3 अति-क्रम् 1 U, 4 P, उल्लंध् 1 A, 10, अतिचर् 1 P; विलुप् c. 4 भिद् 7 U, विघद् c. (घटयति); विदॄ 9 P, 10, स्फुट् c. (as heart); ‘b. fast’ पारणां निर्वृत् c., प्रातराशं-कल्यवर्तं सेव् 1 A; ‘b. wind’ गुदरवं कृ 8 U, पर्द् 1 A; ‘b. the way for’ अपसृ 1 P, अप-इ 2 P, अपक्रम्. 5 विनश् c., उच्छिद् 7 P. -v. i. भिद्-दॄ-भंज्- pass., त्रुद् 6, 4 P, स्फुद् 6 P, (स्फुटति हृदयं), दल् 1 P. 2 प्रभा 2 P; ‘the day broke’ उषाः समाघता, प्रभाता रजनी, दृष्टं दिनमुखं. 3 क्षि pass., अवसद् 1 P, विशृ pass., ध्वंस् 1 A, जृ 4, 9 P. -s. विच्छेदः, निवृत्ति f., विरामः, भंगः; ‘b. of day’ प्रभातं, उषःकालः, अरुणोदयः; ‘the story has suffered a b.’ विच्छेदमाप कथाप्रबंधः (Ka. 239). -down, चूर्ण् 10; (v. i.) See Fail. -in upon, प्रसह्य-सहसा-प्रविश् 6 P. -into, विनी 1 P, दम् c. (दमयति). -into, (a house) संधिं कृत्वा प्रविश्. -loose, प्रमुच्, विमुच् pass.; ‘the elephant broke loose from the pest’ आलानस्तंभं भंक्त्वा निर्जगाम. -off, भंज्, भंगं कृ 8 U; (v. i.) अकस्मात् विरम् 1 P, त्यज् 1 P, निवृत् 1 A. -open, बलात्-सहसा-उदघद् c. or अपवृ 5 U. -out, (v. i.) उद्ध 1 P, उत्पद् 4 A, प्रादुर्भू, उदि 2 P. 2 निर्गम् 1 P. -through, निर्भंज्, अपानुद् 6 P, निरस् 4 P; See Dispel. -up, (v. t.) See Break (v. i.) ‘the party broke up’ सम्याः स्वं स्वं स्थानं प्रतिजग्मुः. -upon, आहन् 2 A; ‘the dawn broke upon his eyes’ तस्याक्ष्णोः प्रभातमासीत् (S. 2). -with, विवद् 1 A, कलहं कृ. -er, s. भंजकः, भेदकः. 2 प्रस्तर or तट-भग्ना ऊर्मि f., लंहरि f. -fast, s. प्रातराशः, कल्य वर्तः. -water, s. सेतुः, धरणः.

Breast, s. उरस् n., क्रोडं, वक्षस् n. 2 स्तनः, पयोधरः, वक्षोजः, कुचः, (of human beings). 3 हृदयं, अंतःकरणं, चित्तं, मनस् n.; ‘b. high’ वक्षोदघ्न (ध्नी f.); ‘b. plate’ कवचं, उरस्त्राणं; ‘b work’ वक्षःप्रमाणः प्राकारः. ‘Make a clean b. of,’ See Confess.

Breathe, v. i. श्वस् 2 P; प्राण् 2 P. 2 अस् 2 P, जीव् 1 P, वृत् 1 A. 3 आ-प्रत्या-समा-श्वस्; ‘b. deep’ दीर्घ-स्थूलंस्थूलं निश्वस्; ‘b. freely’ उच्छ्बस्; ‘b. the last’ See Die. -v. t. (out) उद्गॄ 6 P, अव-प्र-सं-कॄ 6 P. 2 प्रवा 2 P. -Breath, s. श्वासः, निश्वासः, उच्छ्वसितं. 2 प्राणाः (pl.); प्राणायामः ‘holding the b.’; असवः (pl.) 3 विरामः उपशमः. 4 उद्गारः. 5 मंदानिलः, मृदुवातः; ‘in the same b.’ एकावसरे, समकालमेव. -ing, s. श्वासः, श्वसितं. 2 स्पृहा, इच्छा; ‘b. through nose’ नासिकंधमः; ‘b. hole’ वातायन, गवाक्षः. -less, a. प्राणहीन, निरुच्छ्बास, विचेतन. 2 मृत, उत्क्रांतवायु 3 यष्टिप्राण.

Breech, s. पश्चाद्भागः, नितंबः, कटिदेशः. -es, s. कटिवस्त्रं, शाटकः.

Breed, v. t. जन् c. (जनयति), उत्पद् c., प्रसू 2 A. 2 पुष् 1, 4, 9 P or c., सं c. 3 विनी 1 P. -v. i. वृध् 1 A, प्रजन्-उत्पद् 4 A. 2 गर्भवती भू, See Conceive; ‘b. ing season’ गर्भधारणकालः, उत्पत्तिसमयः. -s. वंशः, कुलं, जाति f. 2 अपत्यं, प्रजा. 3 समुत्पन्नः शावकगणः, शिशुजातं. -bred, a. जनित; संवर्द्धित; विनीत, ‘well b.’ सुविनीत, सदाचार; ‘ill b.’ दुर्विनीत, दुंराचार. -er, s. जनकः, पोषकः, विनेतृ m. -ing, s. पोषणं, पालनं, संवर्द्धनं. 2 शिक्षणं, विनयः. 3 सभ्यता, सुशीलता; ‘of good b.’ सुविनीत, सुशील. 4 गर्भधारणं, गर्भाधानं.

Breeze, s. मृदुपदनेः, मंदानिलः, 2 वातः, अनिलः, See Wind. ‘agreeable b.’ सुखस्पर्शः-सुखः-वायुः. -y, a. वातवत्, वातैरुपजीविप्त.

Breviary, s. संहिता, संग्रहः. 2 स्तोत्रसंग्रहः.

Brevity, s. क्षेपः, समासः, संहारः, संग्रहणं.

Brew, v. t. (यवसुरं) पच् 1 P or क्वथ् 1 P. 2 प्रचित् 10, प्रकॢप् c. -age, s. निष्क्वाथः. -ery, s. यवसुरापचनस्थानं.

Bribe, s. उत्कोचः, उपायन. -v. t. उत्कोचं दा 3 U, उत्कोचदानेन वशीकृ C. -ry, s. उत्कोचदानं-ग्रहणं. 2 उत्कोचदानादानापराधः.

Brick, s. इष्टका, सुधा; ‘burnt b.’ पक्वेष्टका; ‘b. bit’ इष्टकाशकलं; ‘b. kiln’ आपाकः, पचनस्थानं; ‘b. layer’ लेपकः, सुधाजीविन् m.; ‘b. work’ इष्टकानिर्मितं.

Bridal, s. विवाहोत्सवः, उद्वाहकर्मन् n. -a. वैवाहिक (का f.), विवाहयोग्य.

Bride, s. वधूः, नववधू; पाणिगृहीता, नवोढां. 2 कन्या, कुमारी. -groom, s. वरः, परिणेतृ m., परिग्रहीतृ m., पाणिग्राहकः; ‘bride and b.’ वधूवरं-रौ. -maid, s. जन्या.

Bridge, s. सेतुः, धरणं, संवरः, 2 आलि-ली f., धरणः (small); ‘make a b.’ सतुं निर्मा 3 A, or कृ 8 U, or बंध् 9 P; ‘fort b.’ सक्रमः; ‘b. of the nose’ नासावंशः. -v. t. सेतुना बध् 9 P, सवृ 5 U.

Bridle, s. बल्गा; रश्मिः; ‘giving the b. to the passions’ रागधीनः, रागवशः 2 निग्रहः, सयमः -v. t. वल्गासनाथ a. कृ, रश्मिभिः यम् 1 P. 2 निग्रह् 9 P, नि-सं-यम्; See Control; ‘by un-b. ed tongue’ निर्यंत्रणया वाचा.

Brief, a. स्वल्प, अचिर, अल्पकाल, क्षणिक (की f.), अचिरस्थायिन्, संक्षिप्त, परिमित, सहृत, अदीर्धं, संकुचित; ‘to be b.’ किं बहुना 2 संग्रहः, संक्षेपः. 3 सारपत्रं. -ly, adv. संक्षेपतः, संक्षेपेण, समासतः, समासेन. 2 अचिरेण, आशु, क्षिप्रं. -ness, s. संक्षेपः, समासः, संहारः, परिमितता.

Briar, Brier, s. गोक्षुरः, कंटकगुल्मः. -y, a. कटकावृत.

Brig, s. कूपकद्वययुतः पोतः.

Brigade, s. चमूः, वाहिनी, सैन्यदलं, गुल्मः-ल्मं. -ier, s. वाहिनीपतिः, चमूपतिः.

Brigand, s. दस्युः, चौरः.

Bright, a. उज्ज्वल, प्रदीप्त, भासुर, रुचिर, तेजस्विन्, भास्वत्, भ्राजमान, प्रभावत्, दीप्तिमत्, देदाप्यमान. 2 विशद, निर्मल, शुचि. 3 विश्रुत. -en, v. t. प्र-उत्-द्युत् c., प्र-उत्-दीप् c., उद्भास् c., भ्राज् c., विराज् c. 2 विमलयति (D.), विशदीकृ 8 U. -v. i. विमलीमू 1 P, प्रसद् 1 P, प्रसादं गम् 1 P, विशदीभू, (दिशः प्रसेदुः R. III. 14). 2 शुभ्-द्युत् 1 A, See Shine. -ly, adv. उज्ज्वलं, विमलं, तेजसा, कांत्या. -ness, s. तेजस् n., औज्ज्वल्य; द्युतिः, रुचिः, कांतिः, प्रभा, दीप्तिः, शोभा, (all fem.); भासुरत्वं, तेजस्विता; ‘b of intellect’ प्रदीप्ता प्रज्ञा.

Brilliance, Brilliant, See Bright.

Brim, s. कंठः, प्रांतः, मुखं, धारः, कर्णः; ‘to the b.’ आमुस्वं, आकंठं. 2 (of a river) तीरं, तटः-ट. 3 अंचलः, दशा (of a cloth). -ful, a. परिपूर्ण, आकर्णं पूर्ण; ex. by मय (यी f.), निर्भर; ‘b. of joy’ हर्षनिर्भरः.

Brimstone, s. गंधकः. -y, a. गंधकपूर्णविशिष्ट.

Brindle, s. चित्रता, चित्रांगत्वं, शबलत्वं. -ed, a. शबल, चित्रित, कल्माषित.

Brine, s. लवणजलं. 2 बाष्पः, अश्रु n., अस्नं.

Bring, v. t. आनी, 1 P, आ-उपा-हृ 1 P, आवह् 1 P. 2 प्राप् c., आगम् c. (गमयति). 3 अनुनी 1 P, आकृष् 1 P. 4 जन् c. (जनयति), उत्यद् c.; ex. by प्रभू 1 P, जन् 4 A; ‘poverty b. s one to shame’ दारिद्य्राद् हियमेति (Mr. 1); ‘b. to end’ समाप् c., निंर्वृत् c., अवसो 4 P; ‘b. to ruin’ नश् c., नाशकारणं भू; ‘b. word’ निविद् c., वार्तां आख्या 2 P; ‘b. action’ अभि-युज् 7 A. -about, (to pass) साध् 5 P, 10; घद् c., (घटयति), संपद् c., आवह् 1 P; कॢप् 1 A, संपद् 4 A, (with dat.). -down, नि-अव-पत् c. अपकृष्,-अभिभू -forth, See Beget. -forward, उपन्यस्. 4 P, उदाहृ 1 P, उपक्षिप् 6 P, उपाना, पुरस्कृ. 2 अग्रे-पुरः-आनी, प्रहृ c. -on, आवह् 1 P; or with dat.; ‘disgrace b. s on despair’ परिभवः निर्वेदमावहति, निर्वेदाय (भवति); oft. by प्रभू, जन्ः; s. ‘avarice b. s on anger’ लोभात् क्रोधः प्रभवति-जायते &c. -out, प्रकाश् c., प्रकटीकृ. -together, समा-नी, समुपाहृ; See Assemble. -under, आनम् c. (नमयति); ‘b. under one's power’ वशं नी, दम् c. (दमयति), अभिभू. -up, संवृध् c., पोषणं-पालनं-कृ 8 U (with gen.); पुष् 10.

Brink, s. तीरं, तटः-टं, कूलं. 2 प्रांतः, अंतः, पर्थतः; धारा, उत्संगः, परिसरः, कंठः.

Brisk, a. चपल, त्वरित, क्षिप्र, अविलंब. 2 प्रबल, ससार, तीव्र; ‘b. shower’ धाारासंपातः. -ly, adv. सत्वरं, क्षिप्रं, आशु. -ness, s. तेजस् n., सारः, सत्वं.

Bristle, v. i. पुलकिप्त -रोमांचित-कंटंकित a. मू 1 P; ‘his body b. ing with joy’ हृर्षरोमांचित-पुलकित-तनुः; हृष् 4 P (of hair). -s. शूकः-कं, दृढलोमन् n., 2 शूकरलोमन् n. -ing, a. हृषित, पुलकित, रोमांचित.

Brittle, a. भगुर, भिदुर, सुखभेद्य, सुभंग.

Brize, s. दंशः; गोमक्षिका.

Broach, s. शूलः, शंकुः, कीलः-लं. -v. t. अपावृ 5 U. 2 निविद् c., प्रकाश् c., कथ् 10. 3 छिद्र 10.

Broad, a. विस्तीर्ण, पृथु, विपुल, विस्तृत, विशाल, परिणाहवत्, आयत; ‘10 yojanas b.’ दशयोजनमायता (नगरी). 2 असम्य, अश्लील, गर्हित; ‘b. day-break’ सुग्रभातं; स्पष्टे जाते प्रत्यूषसि (Ka. 26); ‘b. day light’ प्रखरतेजसि सवितरि; ‘b. awake’ प्रबुद्ध, उन्निद्र; ‘b. breasted’ व्यूढोरस्कः; विशालवक्षस्. -ness, Breadth, s. विस्तारः, परिणाहः, आयामः, विशालता, पृथुता; ‘five fingers in b.’ पंचांगुलं (दारु).

Brocade, s. कार्मिकवस्त्रं.

Brochure, s. लघुपुस्तकं.

Brogue, s. प्राकृतभाषा, अपभ्रंशः. 2 चर्मपादुका.

Broider, v. t. चित्र् 10, सूच्या वस्त्रे पुष्पादिकं सिव् 4 P. -y, s. सूचिकर्मन् n.

Broil, v. i. तप्-पच्-pass. -v. t. भ्रस्ज् 6 P; (fig.) संक्षुभ् c., प्रकुप् c., उददीप् c. -s. कलहः, द्वंद्वं, कलिः, तुमुलं.

Broker, s. निरूपितमूल्येन कार्यनिर्वाहकः. -age, s. कार्यनिर्वाहणार्थं दत्तं द्रव्यं.

Bronze, s. See Brass.

Brooch, s. वक्षोभूषणं, उरोमणिः.

Brood, v. i. (lit.) (अंडानां) उपरि-सद् 1 P निविश 6 P; (fig.) नि-ध्यै 1 P, पुनः पुनर् आलोच् 10; चिंताव्यग्र a. भू. -s. प्रजा, संतति f., अपत्यं. 2 संममुत्पन्नः शावकगणः, अपत्यजातं.

Brook, s. कुसरित् f., स्रोतस् n., क्षुद्रनदी, क्षुद्र-अल्प-सरित्. -v. t. सह् 1 A, क्षम् 1 A, मृष् 4 P. 10.

Broom, s. संमार्जनी, शोधनी. ‘b. stick-staff’ मार्जनीदंडः; दीर्घ-कृश-यष्टिः.

Broth, s. सूपः, यू(जू)षं.

Brothel, s. वेशः, वेश्यालयः, गणिकागृहं.

Brother, s. भ्रातृ m., सोदरः, सहोदरः, सोदर्यः. 2 बंधुः, सहकारिन् m., संसर्गिन् m.; ‘spiritual brethren’ एकगुरवः. -hood, s. भ्रातृभावः, -त्वं, सौभ्रात्रं. 2 साहचर्यं, बंधुता, संसर्गः, समाजः. -ly, a. भ्रात्रीय, भ्रातृसदृश (शी f.,); ‘b. in law,’ s. श्यालः, देवृ, m., देवरः (husband's brother.).

Brow, s. कटंकः, उत्संगः, See Edge. 2 सूः, भ्रूलता; ‘knit the b. s.’ भ्रूभंगं कृ 8 U, भ्रूकुटिं बंध् 9 P, भ्रूकुटिरचनां कृ. 3 ललाटं; वदनं, आननं. -beat, v. t. भ्रूभंगेण-कटाक्षेण-तर्ज् 10, or निरीक्ष् 1 A. -Bound, a. किरीटिन्.

Brown, a. कपिश, पिशंग (गी f.), पिंगल, कपिंल, श्याव. -ish, a. ईषत्कपिश, आपिंगल. -ness, s. कपिशः, पिंगलवर्णः.

Browse, v. t. अद् 2 P, चर्व् 10, लंघ् 1 A, (पल्लवान् लंधितुमागच्छति M. 4), भक्ष् 10, संदंश् 1 P. -s., -ing, s. किसलयः-यं, नवपल्लवः-वं; नवतृणं, शाद्वलं.

Bruin, s. ऋक्षः, भल्लूकः.

Bruise, v. t. अपकृ 8 U, क्षण् 8 P, प्रहारेण हिंस् 7 P. 2 मृद् 9 P, पिष् 7 P. -s. क्षतं, अपकारः, प्रहारः, आवातः. 2 पिच्चितव्रणः.

Bruit, s. ध्वनिः. 2 वार्ता, जनप्रवादः. -v. t. ख्या c. (ख्यापयति), घुष् 10.

Brunette, s. श्यामा, श्यामवर्णा.

Brunt, s. भारः; ‘b. of battle’ रणधुरा; संघदृः, प्रथमाक्रमः; प्रहारः, आघातः.

Brush, s. आघर्षणी; लोममयी मार्जनी or शोधनी. 2 तूलिका, शलाका, वर्तिंका. 3 संघदूः, समाघातः. -v. t. मृज् 2 P, घृष् 1 P, घर्षणेन शुध् c. 2 मृदु तड् 10, लघुगत्या प्रहॄ 1 P. -v. i. (by) लघु घृष्. 2 अपधाव् 1 P, विसृप् 1 P. -wood, s. गुल्मः, जंगलं. -y, a. लोमश.

Brusque, a. अविनीत. 2 असंबद्ध. 3 अनवहित.

Brute, s. पशुः, तिर्यस् m. 2 नृपशुः, दुर्वृत्तः, कूराचारः. -a. अ-वि-चेतन, अज्ञान. 2 क्रूर-कर्मन्, असभ्य -al, -ish, a. नृशंस, कूर, पशु in comp; See Cruel 2 पशुशील, पाशव (वी f.), पशुसतृश (शी f.), पशतुल्य. -ally, adv. पशुबस; मिर्दयं; अतिक्रौर्ण्ण.

Bubble, s. बुद्बुदः, डिबिंका. 2 (fig.) असारं वस्तु, माया, वंचकः, मोहः, मायाजालं. -v. i. बुद्बुदायते (D). -v. t. See Cheat.

Bubby, s. See Breast.

Bubo, s. ग्रंथि f.

Buck, s. हरिणः, मृगः. 2 वस्त्रधावनार्थं जलं. 3 सुभगंमन्यः. -v. t. वस्त्र धाव् 1 P.

Bucket, s. अरघदृः, उदंचनं, घटीयंत्रं. 2 पात्रं, द्रोणी, सेचनी-नं.

Buckle, s. कुडुपः, गंडकः. -v. t. कुडुपेन बंध् 9 P; ‘to be b. ed to’ परायण-आसक्त a. भू 1 P. -er, s. फलकः-कं, चर्मन् n.

Buckram, s. स्थूलपट्टं-पटः.

Bud, s. कलिका, कौरकः-कं, मुकुलः -लं, कुड्मलः; जालं, कोशः, षः, प्ररोहः, अकुरः, पल्लवः-वं. -v. t., -ed, See under Blossom.

Budge, v. i. प्रचल् 1 P, अपसृ 1 P, नि-परा-वृत् 1 A, त्यज् 1 P.

Budget, s. शाणपुटः, दृति f. 2 कोषः, संग्रहः, संचयः. 3 आयव्ययगणना, °पत्रं.

Buff, s. महिषचर्मन् n. 2 पांडुवर्णः.

Buffalo, s. महिषः; ‘she-b.’ महिषी; ‘b. milk’ माहिषं पयः.

Buffer, s. आघात-भंजकः or मोघीकारकः.

Buffet, s. मुष्टिप्रहारः, कराघातः, चपेटिका. 2 कुशूलः. -v. t. मुष्टिना तड् 10 or प्रहृ 1 P.

Buffoon, s. विदूषकः, वैहासिकः, भंडः. -ery, s. परिहासः, हास्यं, नर्मन् n.

Bug, s. मत्कुणः, उद्दंशः; ‘b. bear’ महाभयास्पदं, भयहेतुः.

Bugle, s. काहलः-ला, व्याधशुंगं-विषाणं. 2 शंग, वषाणं.

Build, v. t. निर्मा 3 A or c. (मापयति), प्रकॢप् c., विधा 3 U, विरच् 10; ‘b. upon’ समालंब् 1 A, आ-समा-श्रि 1 U. -er, s. निर्मातृ m., विधायकः. 2 स्थपतिः, शिल्पिन् m., दारुकर्मन् m. -ing, s. निर्माणं, विधानं. 2 भवनं, गृहं, हर्म्यं.

Bulb, s. कंदः-दं, गोलमूलं. -ous, a. कदिन्, कंदविशिष्ट. 2 कंदाकृति.

Bulge, v. i. बहिर्लंब् 1 A, उदराकारेण प्रलंब्.

Bulk, s. प्रमाणं, परिमाणं, मात्रा. 2 स्थूलता, बृहत्त्वं. 3 प्रधान-अधिक-भागः, भूयस् m. -y, a. See Big.

Bull, Bullock, s. वृषः, वृषभः, वलीवर्दः, ऋषभः, अनडुह् m., उक्षन् m., ककुद्मत् m. 2 वाग्दोषः, महास्खलितं, सुस्पष्टो वचनविरोधः.

Bullet, s. सीसकगुलिका.

Bulletin, s. शरीरस्थितिज्ञापकं पत्रं.

Bullion, s. हिरण्यं; रूप्यं.

Bully, s. पिंडीशूरः, शूरंमन्य; दांभिकः, कलहकारिन् m. -v. t. तर्ज् 10, भर्त्स् 10 A; आह्वे 1 A.

Bulwark, s. वप्रः-प्रं, प्राकारः. 2 आश्रयः, शरणं, संश्रयस्थानं, आलंबः; रक्षणसानं.

Bum, s. नितंबः, कटिप्रोथः.

Bump, s. स्फोटः, गंडः, शोफः. -v. i. श्वि 1 P. 2 Beat, q. v.

Bumper, s. अतिपूर्णं पात्रं; चषकः; ‘b. crops’ अतिप्रचुरः शस्यागमः; ‘b. house’ जनाकीर्णं प्रेक्षागृहं.

Bumpkin, s. वृषलः, जानपदः, ग्राम्यजनः.

Bumptious, a. सावलेप, अवलिप्त.

Bunch, s. गुच्छः, स्तव्रकः. 2 पिंडः, गंडः. 3 ग्रंथिः, शेखरः-रं. 4 पोदृली, संघातः, संहतद्रव्य. -v. i. (out) पिंडीभू 1 P.

Bundle, s. भारः, कूर्चः, पोटलिका, गुच्छः, संघातः; ‘b. of goods’ भांडकं. -v. t. (up) गुच्छीकृ 8 U, एकत्र समाहृ 1 P.

Bung, v. t. छिद्रं निरुव् 7 U or पिधा 3 U. -hole, s. पात्रच्छिद्रं, पात्रधारा.

Bungalow, s. हर्म्यं.

Bungle, v. i. अदक्षतया कार्यं निर्वह् c., प्रमद् 4 P, स्खल् 1 P. -s. प्रमादः, स्खलितं, दोवः. -er, s. अदक्षः, प्रमादिन् m., अनिपुणः. -ingly, adv. सप्रमादं, प्रमादतः, अदक्षतया.

Bunter, s. अकुलीना स्त्री.

Bunting, s. ध्वजपटः, कतुवसनं. -s. तरणः, प्लवः.

Buoy, (up) v. t. उत्तंभ् 9 P, उद्धृ 1 P, 10, आलंब् 1 A. 2 प्लु c. -s. तरणः, प्लवः. -ancy, s. लधुता, लाववं, प्लवनशीलता.

Burden, s. भारः, भरः, धुर् f. (राज्यधुरा); ‘beast of b.’ धुर्यः, धुरीणः. 2 धुवकं, अनुपद. 3 पीडाकर a. (री f.), पीडाहेतुः, भारभूत a. -v. t. भारं न्यस् 4 P or निविश् c. -ed, a. भाराक्रांत, आरोपितभार. -some, a. दुर्वह, दुर्भर, दुरुद्वह. 2 पीडाकर, दुःखावह.

Bureau, s. आधारः. 2 लेखनस्थानं, लेखनसाधनाधारः.

Bureaucratic, a. अनियंत्रितशासन.

Burgh, s. नगरं, पुरं. -er, Burgess, s. नगरजनः; पारः. 2 नगरप्रतिनिधिः, पुरप्रतिनिधिः. -ership, s. नगरजनाधिकारः, पौराधिकार.

Burglar, s. संधिचौरः, गृहभगकृत् m., कुड्यच्छेदिन् m., संधिच्छेदकः. -y, s. भित्तिचौर्यं, गृहभंगः.

Burgomaster, s. नगराध्यक्षः.

Burke, v. t. श्वासनिरोधेन हन् 2 P or व्या-पद् c. or मृ. 2 त्वरितं संपद् c.

Burlesque, a. परिहासकर (री f.), हासजनन (नी f.), परिहास्य. -s. परिहासः, भांडं, नर्मन् n. -v. t. See Laugh.

Burly, a. See Big.

Burn, v. t. दह् 1 P, प्लुष् 1 P, ज्वल् c. (ज्वलयति), तप् 1 P or c., उध् 1 P, दीप् c. -v. i. ज्वल् 1 P, दह् pass., तप् 4 A, दीप् 4 A; ‘b. after’ उत्कंठ् 1 A, स्पृह् 10; ‘b. out’ शम् 4 P; ‘b. up’ निर्दह्. s. दाहव्रणः, -अंकः. -er, s. दाहकः, तापकः दीपकः. -ing, s. दाहः, दहनं, प्लोषः, तापः, ज्वलनं; ‘b. ground’ श्मशानं. -a. दाहक, तापक. 2 चंड, प्रखर; ‘b. glass’ सूर्यकांतः, सूर्योपलः.

Burnish, v. t. प्रमृज् 2 P (प्रमृष्टं चामीकरं); तिज् c., परिष्कृ 8 U. -er, s. तेजकः, धावकः.

Burrow, s. बिलं, विवरं, गर्तः-र्ता. -v. i. बिले-गर्ते-वस् 1 P.

Bursar, s. धनाध्यक्षः, क्रोषाधिपतिः. 2 शिष्यवृत्त्युपजीविन् m. -y, s. कोषः, घनागारं. 2 शिष्यवृत्ति f.

Burst, v. i. स्फुर् 6 P, दल् 1 P, वि-दॄ-शॄ- pass., भिद्ं-भंज् pass.; ‘b. in pieces’ शकलीभू, खंडशो भिद् pass.; ‘b. into tears’ सहसा रोदितुमारेभे, सहसा प्रावर्तताश्रुधारा. -v. t. भिद्-भंज् 7 P, स्फुद् c., दॄ 9 P, 10, शकलीकृ 8 U, दल् c. (दलयति); ‘she b. herself’ हृदयस्फोटनेन मृता. -s. स्फोटनं, विदलनं, भंगः, भेदः, ‘there was a b. of applause’ संभूय प्रशंसागिरः उदतिष्ठन्; ‘b. of laughter’ अद्वहासः, उच्चैर्हासः.

Burthen, s. See Burden.

Bury, v. t. निस्वन् 1 P, निगुह् 1 U, (श्मशाने-भूमौ) निधा 3 U, स्था c. (स्थापयति), निक्षिप् 6 P; निर्-हृ 1 P; ‘this buried the king into sorrow’ एतेन (वचसा) राजा दुःखमग्नो-दुःखोदधिमग्न इव-बभूव; ‘b. the hatchet’ कलहाद्विरम् 1 P. -ing, s. निखननं, श्मशाने स्थापनं; ‘b. ground’ श्मशानं, प्रेतावासः, परेतभूमि f., पितृवनं, पितृसद्मन् n.

Bush, s. गुल्मः-ल्मंः, क्षुपः, स्तंवः; ‘why do you beat about the b.’ अप्रस्तुतं किमिति अनुसंधीयते, (निरर्थकं किमिति वनमालोडयसि); ‘a bird in the hand is worth two in the b.’ धुवाणि परित्यज्य अधुवनिषेवणं नेष्टं, अधुवाद् धुव वरं, वरं तत्कालोपनता तित्तिरिः न पुनर्दिवसांतरिता मयूरी or वरमद्य कपोतो न श्वो मयूरः. -y, a. गुल्मावृत, निबिड; गाढ, अविरल. 2 घन, स्थूल; लोमश.

Business, s. कार्यं, अर्थः, कृत्यं, कर्मन् n., व्यवसायः, व्यवहारः; व्यापारः; नियोगः (duty). 2 अर्थः, प्रयोजनं; ‘what b. had you to talk with him’ तेन सहालापेन किं तव कार्यमासीत्. 3 वृत्ति f., जीविका; ‘a man of b.’ कार्यकुशलः, दृष्टकर्मन् m.

Buss, See Kiss.

Bust, s. ऊर्ध्वकायप्रतिमा-प्रतिकृति f.

Bustle, s. संभ्रमः, आकुलत्वं, त्वरा, व्यग्रता. 2 कोलाहक्षः, तुसुलरवः. -v. i. कार्यव्यापुतत्वाद् इतस्ततो धाव् 1 P or गम् 1 P or चेष्ट् 1 A, or व्यवसो 4 P. -er, -ing, s., a. चपलप्रकृतिः, व्यवसाथिन् m.

Busy, a. व्यापृत (with loc.); कार्यसमाकुल; कार्यव्यग्र; ‘with what work are you b.’ कस्मिन्कार्य व्यापृतोसि, किमारंभरत्यं; कार्योद्युक्त, सोद्योग, अतंद्रित, अनलस, व्यग्र. -v. t. व्यापृ c., कार्ये नियुज् 10 or अधिकृ 8 U. -Body, s. पराधिकारचर्चकः. -ly, adv. अतंद्रितं, सोत्साहं, मनोभिबिवेशेन, औत्सुक्येन, व्यग्रतया.

But, prep. अन्य, इतर, ऋते with abl. विना; विहाय, मुक्त्वा (acc.). -adv. एव, केवलं, मात्रं. -conj. तु, पुनः, (not at beginning); in ‘not only b.’ अपि takes the place of ‘but’; न केवलं रूपे शिल्पेप्यद्वितीया मालविका (M. 2); ‘b. for’ (=if it were not) यदि न; ‘all b.’ See Almost; ‘next b. one’ एकांतर a.

Butcher, शौ(सौ)निकः, आखेटकः, मांसिकः, विशसितृ m. -v. t. विशस् 1 P, निषूद् 10, हन् 2 P. -y, s. वधः, हननं, विशसनं. 2 शूना, वधस्यीनं.

Butler, s. गृहकर्म-दासः-कंरः.

Butt, s. लक्ष्यं, शरध्यं. 2 उपहासास्पदं, परिहासभूनि f. 3 आशयः, अमिप्तायः. 4 पात्रं; (सुरा-) भाजनं-भांडं. -v. t. शिरसा-शृंगेण-आहन् 2 U. -end, s. घनाग्रं, स्थूलाग्रं.

Butter, s. नवनीतं, नवोद्भृतं; दधिजं, किलाटः; ‘clarified b.’ घृतं, सर्पिस् n., आज्यं; ‘b. man’ नवनीतविक्रयिन् m.; ‘b. milk’ (s.) तक्रं, अद्टिं, कालशेयं, दंडाहतं, गोरसः, ‘b. of last day's milk’ हेयंगवीनं. -v. t. नवनीतेन लिप् 6 P.; (fig.) चादूक्तिभिः प्रसद् c. or अनुनी 1 P.

Butterfly, s. चित्रपतंगः.

Buttock, s. नितंबः, कटिप्रोथः, जघनं, श्रोणि-णी f.

Button, s. गंडः, कुडुपः, ‘b. hole’ गंडाधारः. -v. t. गंडेन बंव् 9 P.

Buttress, s. वप्रः-प्रं, आंधारार्थं कूतः प्राकारः. 2 आश्रयः, आधारः.

Buxom, a. सानंद, प्रफुल्लवदन, हृष्ट. 2 सरस, सविलास, ललित. -ly, adv. सानंदं, सरसं, ललितं. -ness, s. लीला, लालित्यं, विलासः.

Buy, v. t. क्री 9 U; ‘b. off’ मूल्यदानेन परिकी. -er, s. क्रेतृ m., क्रयिकः, कयिन् m.

Buzz, v. i. गुंज् 1 P, विरु 2 P. -s. -ing, गुंजितं, गुंजारवः, कलरवः.

Buzzard, s. श्येनकः. 2 स्थूल-मंद-धीः.

By, prep. Gen. ex. by instr. of noun; रामेण हतः, चाणेन हतः, &c. 2 (Near) उप in comp., or समीपे-निकटे-पार्श्वे with gen.; ‘b. her father’ उपजमकं, पितुः पार्श्वे-समीपे; ‘b. this time’ अनेन समयेन; day b. day अनुदिवसं-दिनं, दिने दिने; ‘b. god’ ईश्वरं साक्षीकृत्य-ईश्वरसमक्षं; ‘b. and b.’ अचिरात्; अचिरेण, क्रमशः; शनैः शनैः; ‘b. the b.’ अपरंच; ‘b. degrees’ क्रमशः; ‘b. hundreds’ शतशः; ‘one b. one’ एकैकशः, आनुपूर्वेण; ‘b. end’ स्वार्थः, स्वहितं; 2 गौणार्थः. ‘b. oneself’ रैसि, निभृतं, रहः. ‘b. gone’ अतीत, अतिक्रांत, गत; ‘b. -path’ विमर्ग्गः, विपथः, उपमार्गः, गूढपथः; ‘b. -law’ उपव्यवस्था, उपविधिः; ‘b. -name’ उपाधिः; by-product,’ s. गौण-फलं-उत्पन्नं-लाभः. ‘b. -stander’ पार्श्वस्थः, प्रेक्षकः, समीपस्थः; ‘b. word’ उपहासास्पदं. 2 जनोक्ति f. आभाणकः.

Byre, s. व्रजः, गोष्टं, गोशाला.

*** C ***

 ←B  Can  Car  Cas  Cau  Cer  Char  Che 

 Cho  Cir  Cle  Clu  Coll  Come  Comp  Compo 

 Cond  Cong  Consi  Cont  Contu  Cor  Cos  Cour 

 Cras  Cro  Cry  Cur  D→ 

Cab, s. एकाश्ववाहनं-शकटः; ‘c. man,’ See Coachman.

Cabal, s. गूढमंत्रणा, कुविचारणा. -v. i. निभृतं मत्र् 10 A, कूटार्थं संमिल् 6 P. -ler, s. कुमंत्रणकृत् m., गूढमंत्रिन् m., भेकरः.

Cabala, s. गूढशास्त्रं, गुप्तविद्या. -Cabalist, s. गूढशास्त्रज्ञः. -ic, a. निगूढार्थ, गुप्तार्थ.

Cabbage, s. शाकं, हरितकं. 2 s. (सूचिकेन) मुषितं पटखंद्दं -v. i. (सूचिकवत्) पटखंडं मुव् 9 P.

Cabin, s. कुटि-टी f., शाला, कोष्ठः. 2 नौकाभ्यंतरे कोष्ठः. 3 वेश्मन् n., कुटीरः. 4 Tent, q. v. -et, s. वेश्मन् n., कक्षांतरं, उपरोधकं. 2 शिष्टसभा, धीसचिवसभा; गूढमंत्रणं. 3 रत्नकोष्ठः. 4 समुद्गकः, संपुटः; See Box.

Cable, s. नौरज्जु f. 2 विद्युत्संदेशवाहकं तंत्रं. -ed, a. रज्जुबद्ध. -gram, विद्युत्संदेशः.

Cachexy, s. दोषत्रयं, विदोषं, शरीरदोषः.

Cachination, s. अदृहासः, प्रहासः.

Cackle, Cackling, s. कूजनं, हंसरुतं; अव्यक्तरवः. 2 जल्पितं, प्रलापः. -v. i. कूज् 1 P, अव्यक्तं रु 2 P. -er, s. कूजकः.

Cad, s. ग्राम्यजनः, असभ्यः.

Cadaverous, a. शवतुल्य, शवसवर्ण.

Caddie, s. संदेशहरः, दूतः.

Cadence, s. पातः, च्युति f. 2 स्वरः, विरावः, निन्हादः; स्वरसंकमः, स्वरावरोहः.

Cadet, s. अनुजः, अवरजः. 2 युद्धकर्माध्यायिन् m.

Cadge, v. i. छह्नना जीविकां कृ 8 U. 2 घोषणपूर्वकं अल्पद्रब्थं विक्री 9 U 3 See Vex. -er, s. आपणिकः, विवधिकः; 2 छद्मजीविन् m.

Cafe, s. पानगृहं.

Cæesura, s. विच्छेदः, विरामः.

Cage, s. पंजरः-रं, पिंजरं,- वीतंसः. 2 Prison, q. v. -v. t. पंजरे रुव् 7 U or बंध् 9 P

Cairn, s. उपल-पाषाण-राशिः, शिलासमुच्चयः, प्रस्तरचिति f.

Caitiff, s. स्वलः, शठः, दुर्वृत्तः; See Wicked.

Cajole, v. t. लल् 10, उपच्छंद् 10. 2 Cheat, q. v. -ry, s. चादुक्ति f. 2 वंचनं, छलं, &c.

Cake, s. पूपः, पिष्टकः, अपपः. -v. i. पिंडीभू 1 P.

Calamity, s. विपद् f., आपद् f., व्यसनं, अनर्थः, उपप्लवः, दुःस्वं, संकटं, अत्याहितं. 2 उत्पातः, दैवी आपद्. -ous, a. विपद्ग्रस्त, व्यसनोपेत, विपदापन्न, दुर्गत, विधुर.

Calamus, s. वेत्रः, वेणुः.

Calash, s. केलिरथः, क्रीडायानं.

Calcareous, a. शार्करीय. 2 चूर्णमय-गुण.

Calcine, v. t. भस्मीकृ 8 U.

Calculate, v. t. गण् 10, परिसं-सं-ख्या 2 P. संकल् 10. 2 निरूप् 10; चिंत् 10, प्रकॢप् c. -ed, a. गणित, संख्येय. 2 युक्त, पर्याप्त, उचित, अलं with inf. -ion, s. गणनं-ना, संख्यानं. -or, s. गणकः.

Calculous, a. शिला-अश्म-मय (यी f.)

Calculus, s. अश्मरी, मूत्रकृच्छ्रं.

Caldron, s. पिठरः-रं, उखा, कुंडं, स्थाली.

Calefy, v. t. तप् 1 P

Calendar, s. पंजी, पांजका.

Calends, s. प्रतिपद् f.; प्रथमदिवसः.

Calf, s. गोवत्सः, वत्सः, तर्णकः. 2 जंघापिंडः, पिंडिका.

Calibre, s. छिद्र; छिद्रव्यासः. 2 परिमाणं. 3 प्रकारः, जाति f. 4 मेधा.

Calico, s. चित्रितकार्पासपटः.

Caligation, See Darkness.

Caligraphy, s. शोभनलेखनकला-शिल्पं.

Calisthenics, s. व्यायामः.

Calix, s. पुष्पगर्भः, पुष्पकोशः.

Call, v. t. ह्वे 1 P, आह्वे, शब्दायति (D.), आकृ c. 2 अभिधा 3 U, आख्या 2 P, आह्वे चक्ष् 2 A, नाम कृ 8 U; कॄत् 10; ‘c. ed her by the name of Parvati’ तां पार्वतीति नाम्ना जुहाव (वधुजनः) (K. I. 26), तस्याः पार्वतीति नाम चकार; वचू 2 P, उदा-हृ 1 P. व्र 2 U. 3 नि-आ-मंत्र् 10 A; ‘c. by name’ नामग्राहमाह्वे, संबुध् c.; ‘c. to mind’ स्म 1 P, मनिसि कृ 8 U; ‘c. to account’ किं किं कृतमिति प्रच्छ् 6 P or अनुयुजू 7 A or अनुसंधा 3 U; ‘c. to witness’ साक्षिणं कृ, तमेव (अग्निं) चाधाय विवाहसाक्ष्ये (R. VII. 20). -s. आह्वानं; पृच्छा; निमंत्रणं; संबोधनं. 2 प्रयोजनं. 3 अभिगमः; नियोगः; ‘I have many c. s upon me today’ मयाद्य कर्तब्या बहवो नियोगाः संति. -back, प्रत्यादिश् 6 P, निवृत् c.; खंड् 10, निरस् 4 P. -for, अर्ह् 1 P; ‘this matter c. s for consideration’ अयमर्थो विचारणामर्हति; or अत्र विचारणया प्रयोजनं; अपेक्ष् 1 A. -forth, प्रोत्सह् c., उद्युज् 10; प्रकटीकृ, प्रकाश् c. -out, पठ् 1 P; उत्क्रुश् 1 P. 2 तारस्वरेण, उचैः आह्वे, वुष् 10. -upon, on, अर्थ् 10 A, याचू 1 A. 2 द्रष्दुं गम् 1 P, अमिगम्. -up, (from sleep) प्रबुव् c. -ed, a. आहूत; 2 अभिंहित, उक्त, उदाहृत; gen. ex. by नाम ind., नामन्, अभिधान, आख्या, अभ्धा, संज्ञा, नामधेय, in comp.; ‘a boy c. Rama,’ रामो नाम, रामनामा, रामसंज्ञः, &c. बालः. -ing, s. See (s.). 2 वृत्ति f., जीवनसाधनं, उपजीविका; ष्व्यवसायः.

Calligraphy, See Caligraphy.

Callous, a. कठिन, घन. 2 कठोर, निर्दय, कर्कश; ‘c. to contempt’ तिरस्कारमगणयन्, तिरस्कारानमिज्ञः. 3 निर्लज्ज, ध्रुष्ट; अविनीप्त. -ness, s. काठिन्यं, निर्दयता, &c. -Callosity, s. किगः, त्वग्दृढता.

Callow, a. अजातपक्ष, पक्षहीन. 2 See Inexperienced.

Calm, a. प्र-उप-शांत, निश्वल, प्रसन्न, स्तिमित, अनुत्तरंग, अक्षुब्ध, निष्कंप, निर्वात, अध्याकुल; ‘to be c.’ शम् 4 P, प्रसट् 1 P; ‘heart, be c.’ हृदय प्रसीद, मा उत्ताम्य. -s. निर्वातः, शांति f.; प्रसादः, विश्रामः. 2 शांतता, स्तिमितता; ex. by (a.). -v. t. उप-प्र-शम् c. (शमयति), उप-परि-सांत्व् 10; तुष् c., प्रसद् c. 2 लघूकृ 8 U, अपनी 1 P. -ly, adv. निश्वलं, अंक्षोभं, शांत्या, प्रशांतं. -ness, s. प्र-उप-शांति f., निर्विकारता, प्रसादः, अव्याकुलता, असंभ्रमः. 2 निर्वातत्वं, अक्षोभः, स्तिमितता.

Caloric, s. उष्णता, तापः.

Calorific, a. तापकर (री f.); तापजनक.

Calve, v. i. वत्सं सू 2 A; प्रजन् 4 A.

Calumniate, v. t. परि-अप-वद् 1 U; निर्भर्त्स् 10 A, निंट् 1 P, अपभाष् 1 A; मिथ्या अभियुज् 7 A, 10; आ-अधि-क्षिप् 6 P. -or, s. परिवादरतः, परिवादिन् m., निंदकः, अभ्यसूयकः, अभिशापकः, पिशुनः, आक्षेपकः. -Calumny, s. परिवादः, पैशुन्यं, अभ्यसूया, अलीकप्रवादः, मिथ्याभिशापः, पिशुनवचनं, आक्षेपः, निंद्याभियोगः. -ous, a. पिशुन, कलंकमय (यी f.). -ously, adv. सापवादं, पारवादेन, साभ्यसूयं.

Calx, s. चूर्णं, भंस्मन् n. 2 रीतिपुष्पं.

Calyx, s. See Calix.

Cambric, s. अंशुक, दुकूलं.

Camel, s. उष्ट्रः; कमेलकः, मयः, महांगः ‘young c.’ करभः; ‘she-c.’ उष्ट्री.

Camisado, s. रात्रियुद्धं.

Camlet, s. ऊर्णावस्त्रं.

Camp, s. शिविरं, निवेशनस्थानं, निवेशः. 2 सैन्यनिवासः. -v. t. सैन्यं निविश् c.

Campaign, s. समरभूभि f., -स्थलं. 2 युद्धकालः, युद्धप्रवृत्ति f.

Camphor, s. कर्पूरः-रं, घनसारः, सिताभ्रः, हिमवालुका, चंद्रः, सोमः. -ated, a. कर्पूर-संमिश्र-संसृष्ट.

Camus, a. चिपिट.

Can, v. i. शक् 5 P, प्रभू 1 P, or समर्थ-क्षम-शक्त a. मू with inf. of verb; See Able; oft. by ईश् 2 A; पृ 10. 2 In pass. ex. by pot. pass. part.; ‘c. be done’ करणीय a., कार्य, &c.; ‘I cannot but go’ मयावश्यं गंतष्यमेव. -s. कंसः, माजनं, धातुपात्रं, चषकः.

Canal, s. कुंल्या, प्रणली.

Canard, s. अश्रद्धेया कथा.

Cancel, v. t. अव-वि-लुप् 6 P or c., व्याा-अप-निर्-मृज् 2 P; निरस् 4 P, खंड् 10, निवृत् c.

Cancer, s. कर्कटः, कर्कः. 2 कुलीरः. 3 मांसार्बुदं; तनुवणः, विस्फोटः. -ate, v. i. व्रणीभू 1 P.

Candent, a. See Hot.

Candid, a. निष्कपट, निर्व्याज, सरल, स्फुट-स्पष्ट-वादिन्, ऋजु, निर्मल, शुद्धात्मन्, निर्व्यलीक; शुचि. -ly, adv. निष्कपटं; स्फुटं, निर्ष्याजं. -ness, -Candour, s. निष्कापट्यं निर्व्याजता; आर्जवं, सरलता, अमाया, दाक्षिण्यं निव्यलीकता, शौचं.

Candidate, s. अर्थिन् m., याचकः, प्रार्थकः, पदान्वेषिन् m.

Candify, v. t. धवलीकृ 8 U, शुक्लीकृ.

Candle, s. दीपः, दीपिका, वर्ति-र्ती f. -holder, s. दीपहस्तः-वाहः. -stick, s. दीपपादपः, दीपशिखा-वृक्षः.

Candy, v. t. घनी-खंडी-सांद्री-कृ 8 U, श्यै c. -v. i. श्यै 1 A, घनीभू 1 P. -s. शर्कग सितोपला, खंडमोदकः.

Cane, s. वेतसः, वेत्रः, वेणुः, वंशः, वानीरः. 2 घेत्रयष्टि f. -दंडः; ‘sugar-c.’ इक्षुः; ‘seat of c.’ वेत्रासनं; ‘made of c.’ वैणव (वी f.), वैदल (ली f.). -v. t. वेत्रेण तड् 10 or हन् 2 P or प्रहृ 1 P.

Canine, a. कुक्करीय, श्वन् in comp.

Canker, s. विद्रधिः, व्रणः. 2 फलनाशी कीटः. 3 कलंकः, विष. 4 टूषणं, विलयनं, विनाशः. -v. t. विनश् c., विली c., दुष् c. (दूषयति). -v. i. विली 4 A, दुष् 4 P.

Cannibal, s. नृभुंज् m., पिशिताशः -शनः, पुरुषादः, क्रव्याशिन् m. -ism, s. क्रव्याशित्वं, &c.

Cannon, s. गुलिप्रक्षेपणी लोहनाडि-डी f. -Ball, s. आग्नेयास्त्रं, रणगुलि f.

Canoe, s. लघुनौका, उडुपं, प्लवः, कोलः.

Canon, s. विधिः, नियमः; शास्त्रं, व्यवस्था. 2 पौरोहितधर्मशास्त्रं. 3 धर्मपुस्तकसंहिता. 4 (a ravine) जलप्रवाहक्तदरी. -ical, a. वैधिक (की f.), नियमानुसारिन्. -ically, adv. विधिवत्, यथाविधि, -शास्त्रं. -ize, v. t. सिद्धजनमध्ये आरुह् c. (रोपयति) or गण् 10 or संख्या 2 P.

Canopy, s. वितानं, उल्लोचः, आच्छादनं, पिधानं. -v. t. वितानीकृ 8 U, वितानेन आच्छद् 10.

Canorous, a. सुस्वर, मधुस्वन.

Cant, s. परिभाषा, कल्पितसंज्ञा. 2 अपभाषा. 3 वाक्छलं, दंभोक्ति f., दांभिकवचनं. 4 प्रावण्यं. 5 उद्वोषणेन विकयः. -v. i. परिभाव् 1 A. 2 दांभिकतया वद् 1 P 3 अर्धवल्गितेन चल् 1 P. v. t. उद्धोषणेन विक्री 9 A. a. उत्साहिन्, तेजस्विन्. -ation, s. गानं, गीतं. -er, s. अर्धवल्गितं. 2 दांभिकः, धर्मध्विजन् m. -icle, s. उपगानं.

Cantankerous, a. दुराग्रह, दुर्दम, आग्रहिन्.

Cantharides, s. विस्फोटकीटकः.

Canthus, s. अपांगः- गं, नेत्रपर्यंतः.

Cantillate, v. t. or v. i. गै 1 P.

Cantle, Cantlet, s. खंडः, भागः.

Canto, s. सर्गः, पर्वन् n., परिच्छेदः; अध्यायः; स्कंधः, (of different compositions).

Canton, s. चक्रं, भूभागः प्रदेशः. -v. t. खंडशो विभज् 1 P. 2 आवासं वऌप् c. -ment, s. सैन्यावासः, शिविरं.

Canty, a. उत्साहिन्, तेजस्विन्.

Canvas, s. शणवस्त्रं, शाणं, स्थूलपटः. 2 वातवस्त्रं.

Canvass, v. t. Beg, q. v. 2 परि-ईक्ष् 1 A, विचर् c., विरूप् 10; अनुसंधा 3 U. -s. स्थूलपटः, शाणं. 2 वातवस्त्रं. -er, s. प्रार्थकः.

Cap, s. शिरस्त्राणं, शिरस्कं, शिरोवस्त्रं, शिरोवेष्टनं. 2 अग्रे. -v. t. पिधा 3 U; See Cover. 2 अति-शी 2 A. 3 अग्रं आच्छद्. 10 -v. i. अभिवादनार्थं शिरस्त्रमुन्मुच् 6 P or अवतॄ c. or अपनी 1 P.

Capable, a. समर्थ, शक्त, क्षम, योग्य, उचित; gen. ex. by शक्य with inf., or pot. pass. part.; ‘c. of being defeated’ पराजेतुं शक्यः, पराजेतष्यः, ‘Rāma is not c. of such atrocity’ नेदृशं नृशंसचरितं रमेण कर्तुं शक्यते, रामे संभाव्यते; ‘c. person’ पात्रं, गुणवत. ‘to be c.’ शकृ 5 P, उत्सह् 1 A, कॢप् 1 A (with dat.). -Capability, s. सामर्थ्यं, शक्ति f., पात्रता, योग्यता.

Capacious, a. विशाल, उरु, प्रसृत; See Broad. 2 विपुल, मयुर.

Capacitate, v. t. उपयुक्त-क्षम a. कृ 8 U.

Capacity, s. धारणशक्ति f., ग्रहणसामर्थ्यं (lit. &c fig.); ‘c. for all knowledge’ अशेषविद्याग्रहणसामर्थ्यं. 2 बलं, शक्ति f., सामर्थ्यं, पात्रता, योग्यता. 3 परिणामं, विस्तारः. 4 (Relation) gen. ex. by इति or रूपेण; ‘he served the king in the c. of a servant’ सेवकरूपेण राजानं सिषेवे; अवस्था, भावः, वृत्ति f., विषयः; विधेयविषये सभवान्नियुंक्ते (Mal. 1) ‘employs me in the c. of a servant.’

Cap-a-pie, adv. नखशिखांतं, सर्वांगं.

Caparison, s. आस्तरणं; अश्वसज्जा-प्रसाधनं, अश्वालंकाराः (pl.). -v. t. विभूष् 10, अलंकारैर्भूष्.

Capcase, s. समुद्गकः, संपुटः.

Cape, s. भूशिरस् n., अंतरीपः-पं. 2 स्कंधप्रावरणं, ग्रीवाप्रच्छदः.

Caper, s. See Leap.

Capillament, s. केशरः-रं, किंजल्कः.

Capillary, a. केशोपम; सूक्ष्म, केश in comp., ‘c. attraction’ केशाकर्षणम्.

Capital, s. श्रेष्ठ, परम, मुख्य, प्रधान, विशिष्ट, वरिष्ठ, उत्तम, उत्कृष्ट; ‘c. punishment’ उत्तमसाहसं, देहदंडः, प्राणदंडः; ‘c. crime’ वधार्हं पातक; वधदंडयं पापं. -s. राजधानी. 2 मूलं, मूलद्रव्यं; ‘floating or circulating c.’ s. परिवर्तिन् a. मूलद्रव्यं. ‘fixed c.’ स्थायिन् a. मूलद्रव्यं; ‘make c. out of,’ हितं साध् c., हितानुकूल a., कृ. 8 U. 3 शीर्वं, अग्नं. -ist, s. द्रव्यवत् m., कोटीश्वरः. -ly, adv. उत्तमप्ताहसेन; प्राणदंडेन. 2 परमं, श्लाध्यप्रकारेण, विशिष्टतय.

Capitation, s. एकैकशः परिगणनं; मस्तकसंख्षा.

Capitulate, v. i. शत्रुहस्ते आत्मानं ससमयं सम्-ऋ c. (अपेयति), शत्रोरधीन a. भू, वशं गम् 1 P. 2 संक्षेपतः लिख् 6 P or कथ् 10. -ion, s. समयपूर्वकं समर्पंणं; वशीभवनं, शत्रुकरार्पणं.

Caprice, s. कामचारः, चापल्यं, मनोलौल्यं; ‘c. of fortune’ दैवविलसितं-विजृंभणं; दैवस्य कामचारः (Mu. 2). -Capricious, a. कामचारिन्, चपल, चंचलप्रकृति, लोल-चल-चित्त, लोल, अस्थिर, स्वैरवृत्त, स्वैरिन्. -ly, adv. लोलचेतसा, चापल्येन; कामतः, स्वैरं, कामचारेण. -ness, s. चापल्यं, लोलता, कामचारिता, &c.

Capricorn, s. मकरराशिः, मकरः.

Capsize, See Overturn.

Capstan, s. चकयंत्रं.

Capsule, s. बीजकोषः, पुटः-टं. -ar, a. पुटाकार.

Captain, s. सैनानीः, गुल्मपतिः, दंडनायकः. 2 पोताध्यक्षः. 3 नायकः, नेतृ m., मुखरः, अग्र-पुरो-गः.

Captation, s. लोकरंजनं, जनश्लाघासेवनं.

Caption, s. निरोघः, आसेधः.

Captious, a. दोषैकदृश्, छिद्रान्वेषिन् विवादशील 2 भ्रांतिकर (री f.). -ly, adv. विवादेच्छयैव, छिद्रान्वेषिवत्. -ness, s. छिद्रान्वेषिता; विवादशीलता.

Captivate, v. t. मुह् c., ग्रह् 9 P; हृ 1 P; विलुभ् c. (eye, ear, &c.); ‘c. s the eye’ विलोभयति चक्षुः. 2 दासीकृ 8 U, बंदीकृ, वशीकृ, दम् c. (दमयति). -ing, a. मनोहर, चित्तहारिन्, मनोज्ञ, हृदयग्राहिन्, हारिन्, मोहिन्. -ion, s. बंदी-दासी-करणं &c.

Captive, s. बंदी, बंदि f.; कारागुप्तः; ‘made c.’ (taken prisoner) बंदीकृत, बंदीग्राहं गृहीत. 2 दासः. -a. बंदीकृत, दासीकृत, शत्रुवश, कारास्थ. -ity, s. बंधनं, बंदित्वं, कारावासः. 2 दासत्वं, दासभावः.

Captor, s. जेतृ m., बंदीकर्तृ m.

Capture, v. t. ग्रह् 9 P, बंदी-दासी-कृ 8 U; (a fort) भंज् 7 P, लंध् 10, आक्रम् 1 U, 4 P. -s. ग्रहः, ग्रहणं; लोप्त्रं, लोत्रं; ‘c. of a fort’ दुर्गलंघनं; ‘c. of cattle’ गोग्रहः, धेनुहरणं.

Car, s. रथः, वाहनं, चक्रयानं, प्रवहणं; ‘heavenly c.’ विमानं; ‘war c.’ स्यंदनः.

Caracole, s. तिर्यक्प्लुतं, वक्र-कुटिल-गति f., -v. i. तिर्यक् प्लु 1 A, or वल्ग् 1 U.

Caravan, s. सार्थः, संघण्; ‘leader of c.’ सार्थवाहः. -sary, s. पथिकावासः; पांथनिवासस्थानं.

Carbuncle, s. विस्फोटः; वत्मीकं. 2 पद्मरागः.

Carcanet, s. मुक्तावलि f., मणिमालां.

Carcass, s. शवः-वं, कुणपः, मृतं शरीरं.

Card, s. पत्रं; क्रीडापत्रं. 2 ऊर्णामार्जनी. -v. t. ऊर्णां संसृज् 2 P or घृव् 1 P. -er, s. ईर्णामार्जकः.

Cardamom, s. एला, विष्कुटि-टी f., पृथ्वाका, चंद्रवाला, बहुला; ‘small c.’ उपकुंचिका, तुत्था, कोरंगी, त्रिपुटा, त्रुटि-टी f.

Cardiac, a. तेजस्कर, दीपक, अग्निद. -s. हृद्रोगः.

Cardinal, a. प्रधान; See Capital, a.; ‘c. point’ दिग्भागः. -s. धर्माध्यक्षः.

Care, s. चिंता, औत्सुक्यं, उद्वेगः; See Anxiety. 2 यत्नः, प्रयत्नः, आदरः, मनोयोगः; ‘brought up with c.’ प्रयत्नसंवर्धितः, सादरं परिपालितः. 3 सूक्ष्मता, निपुणता; ‘searching with c.’ निपुणमन्विष्य; ‘thinking with c.’ सुनिपुणं विमृश्य. 4 रक्षा; अवेक्ष; ‘leave under the c. of’ See Charge. 5 अममादः, सावधानता, अवधानं; ‘have a c. what you do’ यत्कर्तव्यं तद्विमृश्य-समीक्ष्य-कुरुत. -v. i. अव-अप-ईक्ष् 1 A, चिंत् 10, मनो धा 3 U, oft. ex. by the several nouns above; ‘I do not c. now’ अधुनाहं वीतचिंतः, ‘I c. very much for your protection’ तव रक्षणे वलवान्ममादरः. 2 गण् 10, (न तृणमपि गणयति शत्रुं), आद्द 6 A (न त्यागमाद्रियते); ईक्ष् 1 A, (the sense being clear), न कामवृत्तिर्वनीयमीक्षते (K. V. 82) ‘a self-willed person c. s not for blame’. -‘take c.’ रक्ष् 1 P, अव-ईक्ष् 1 A (श्लाघ्यां दुहितरमवेक्षस्व जानकीं U. 1), चिंत् 10 (तातस्त्वां चिंतयिष्यति). 2 लल् 10; संवृध् c., पा c. (पालयति), विनी 1 P. 3 अप्रमत्त-सावधान a. भू 1 P, अवधा 3 U, ‘let c. be taken of each character’ प्रतिपात्रमाधीयतां यत्नः (S. 1), ‘do not c. to think’ सावधानेन चेतसा न विचारयंति, इति विचारं, नाद्रियंते. -ful, a. Anxious, q. v. 2 अप्रमत्त, सावधान, अभियुक्त, अवहित, दक्ष. -fully, adv. सावधानं, प्रयत्नतः, अप्रमत्तं, सादरं, निपुणं. -less, a. प्रमत्त, अनवधान, निरपेक्ष, निरवधान, असमीक्ष्यकारिन्, ‘to be c. in’ प्रमद् 4 P (with abl.), स्वाधिकारात्प्रमत्तः (Me. 1.). -lessly, adv. सप्रमादं, अनवधानेन, &c.

Career, s. चया; धावनं. 2 गति f., क्रमः, चलनं, चरितं; ‘c. in life’ जीव-लोक-यात्रा; ‘during his c.’ तस्मिन् (भुवं) शासति. -v. i. वेगेन धाव् 1 P.

Caress, v. t. परामृश् 6 P, आलिंग् 1 P, परि-रभ् 1 A; See Clasp. 2 लल् 10. -s. परि-रंभः-णं, लालनं, आलिंगनं, परिष्वंगः.

Caret, s. काकपदं, हंसपादाकृति चिह्नं.

Cargo, s. पोतभारः, पोतस्थं द्रव्यं-भांडं.

Caricature, s. हासजनकं चित्रं, हास्यचित्रं. -v. t. चित्रेण हास्यास्पदं नी 1 P; हास्यप्रकारेण चित्र् 10. -ist, s. हास्यप्रतिमाकृत् m.

Cariole, Carriole, s. लधुशकटः, अनावृत a. यानं.

Carious, s. गलित, क्षीण, पूयपूर्ण. -Caries. -Cariosity, s. अस्थिक्षयः-शोषः.

Cark, v. i. चिंताकुल a. भू 1 P.

Carle, s. दुर्वृत्तः; ग्राम्यः अविनीतः; See Wicked.

Carminative, a. वायुनाशिन्, अग्निद, अग्निवर्धक.

Carmine, s. जतुजरंगः.

Carnage, s. वधः, विशसनं, संहारः, हत्या.

Carnal, a. कायिक-शारीरिक (की f.). 2 एहिक (की f.). 3 विषयिन्, विषयासक्त, विषयोपसेविन्, ‘c. pleasure’ विषयसुख; ‘c. desires’ विषयवासनाः; ‘c. union’ संभोगः, अभिगमः. -ity, s. विषयासक्ति f., विसयोपसेवा, कामुकता. -ly, adv. कामुकवत्.

Carnation, s. मांसवर्णः; लोहितवर्णः.

Carnival, s. तुमुलोत्प्तवः.

Carnivorous, a. कव्याद्, मांसमुज्, पिशिताशन, क्रव्यभोजन.

Carnosity, s. गंडः; मेदोग्रंथिः.

Caroche, s. क्रीडारथः चातुरं.

Carol, s. हर्ष-आनंद-गीतं. 2 स्तोत्रं, भक्तिगीतं. -v. t. हर्षण गै 1 P, उपगै, स्तु 2 U.

Carouse, v. i. अतिपानं कृ 8 U, पानोत्सवं कृ, अतिपानेन क्षीव a. भू 1 P. -s., -al, s. अतिपानं, पानोत्सवः. -er, s. पानरतः, अतिपायिन् m.

Carp, s. शफरी, प्रोष्ठः-ष्ठी. -v. i. (at) छिद्रं अन्विद् 4 P; दोवं दृश् 1 P or निरूप् 10, निंट् 1 P; See Censure. -er, s. छिद्रान्वेषिन् m., दोषैकद्दश् m. -ing, s. गर्हा, निंदा, छिद्रान्वेषः.

Carpenter, s. तक्षकः, सूत्रधारः, स्थकारः, स्थपतिः, त्वष्टृ m., तक्षन् m. -Carpentry, s. दारुकर्मन् n., तक्षकक्रिया, तक्षशिल्पं.

Carpet, s. कुथः-था, आस्तरणं; ‘brought on the c.’ प्रस्तुत, उपक्षिप्त.

Carrion, s. पूतिमांसं, अखाद्यमांसं; कुणपः. -eater, s. कुणपभुज् m.

Carry, v. t. वह् 1 P, नी 1 P, भृ 3 U, हृ 1 P. ‘c. ed a dog on his shoulder’ स्कंधे-धेन श्वानमुवाह. 2 साध् 5 P or c.; ‘c. a fort’ दुर्गं लंघ् 1 A, 10 or भंज् 7 P, or वशीकृ 8 U; ‘the enemy c. ed the day’ शत्रवो जयमापुः; ‘c. one's point’ अभीष्टं लभ् 1 A, प्रतिज्ञां पूर् 10, ‘c. oneself’ आचर् 1 P, See Act; ‘c. arms’ शस्त्राणि ग्रह् 9 P, सैनिकदूत्तिं आस्था 1 A. -away, -off, अपवह्, अपनी अपहृ; अप-ऊह् 1 U, अपकृष् 1 P. -on, प्रवृत् c., प्रणी-विधा 3 U, ‘c. on war’ युद्धं-संग्रामं कृ, विग्रह् 9 P. -out, अनुष्ठा 1 P, कृ 8 U, प्ताष् 5 P or c. -through, पारं नी ‘c. ing through all difficulties’ s. आपदां पारं नयनं. -Carriage, s. वाहनं, यानं, रथः, पदहणं, शकटः-टं ‘closed c.’ कर्णीग्थः, प्रवहणं, डयनं; ‘c. road’ रथया; ‘c. horse’ रट्यः. 2 आचरणं, व्यवहारः, गति f., चरितं, चट. 3 निर्वाहः, प्रणयनं. -Carrier, s. वाहकः, हरः, in comp. 2 भांडवाहनजीविन् m.

Cart, s. शकटः-टं, शाकष्टिका, वाहनं, प्रवहणं, पानं. -v. t. शकटेन वह् 1 P. 2 शकटे निधा 3 U. ‘Carter,’ ‘c. man’ शाकटिकः, शकटवाहः, ‘c. horse’ शकटबाहनः; धुर्यः, धुरीणः; ‘c. load’ शकटं, शलाटः, शाकटो भरः; ‘c. rut’ शकटचिह्नं-पदवी-पद्धति f.; ‘c. wright’ शकटकारः. ‘To put the c. before the horse,’ विपयस् 4 P, विपर्यासं नी 1 P.

Carte, s. भोजनपत्रिका. ‘c. blanche,’ अनिर्दिष्टसमय a. पत्रं.

Cartel, s. युद्धाह्वानपत्रं.

Cartilage, s. कोमलास्थि n. -Cartilaginous, a. तरुणास्थिविशिष्ट.

Cartography, s. भूम्यालेख्य-कला-वुत्तिः f.

Cartoon, s. चित्रितपटः, विचित्रमालेख्यं, हास्योत्पादकं चित्रं.

Caruncle, s. गंडः, मांसपिंडः.

Carus, s. निःसंज्ञता.

Carve, v. t. कॄ 6 P, तक्ष् 1, 5 P, उत्कॄ, (उत्कीर्णा इव वासयष्टिषु V. 3); उल्लिख 6 P. 2 कृत् 6 P, छिट् 7 P, कॢप् c., विभज् 1 U; ‘c. out (a plan)’ युज् 10; प्रकॢप् c., प्रतियुज् 10; चिंत् 10, निरूप् 10 -er, s. तक्षकः, कारुः, त्वष्टृ m., तट्ट् m. 2 परिकल्पकः.

Cascade, s. प्रपातः, प्रस्रवणं, वारिप्रवाहः, नि र्ज्ञरः, उत्सः.

Case, s. अवस्था, भावः, दशा, स्थिति f., वृत्ति f.; ‘what is the c. with him’ किं तस्प वृत्तं. 2 पदं. 3 अर्थः. 4 कार्यं, पक्षः. 5 पुटः, पिधानं, कोषः, आवेष्टनं. 6 भांडं, आधारः. 7 स्थानं, स्थलं. ‘In. c.’ यदि चेत्; ‘this being the c.’ एवं सति-गते; ‘in this c.’ अत्र, अत्र विषये; ‘in the c. of’ gen. ex. by gen., or विषये in comp.; ‘in the c. before us,’ ‘in the present c.’ प्रस्तुतविषये, प्रकृते; ‘if such be the c’ यद्येवं, तेन हि; ‘in both c. s’ उभयया, उभयपक्षे. -v. t. भांडे निधा 3 U or निविश् c., 2 पिधा 3 U, आवृ 5 U.

Casement, s. गवाक्षः, वातायनं, जालं.

Cash, s. टंकः मुद्रा, नाणकं. -keeper, -ier, s. टंक धीभः रक्षकः. ‘in c.’ सवन a. ‘Out of c,’ निर्धन a.

Cashier, v. t. अधिकाराद् भ्रंश् c. or च्यु c. or निरा-कृ 8 U or अपास् 4 P.

Cask, s. भांड, भाजनं, पात्रं.

Casket, s. संमुद्गकः, भांडं, मंजूवा, करंडकः, संपुटः-टकः.

Casque, s. शिरस्त्राणं, शिरस्कं.

Cast, v. t. क्षिप् 6 P. प्र वि-°; अस् 4 P, मुच्-सृज् 6 P, पत c. 2 (about) विगण् 10, आकल् 10, चिंत्10विचर् c. 3 विलाप्य संधा 3 U; ‘c. glance’ दृशं क्षिप्, द्दष्टिं-चक्षुः &c. दा 3 P. (कृष्णसारे ददच्चक्षुः S. 1) ‘c. skin’ कंवुकंविसुच्; ‘c. lots’ गुटिकां पत् c.; ‘why c. pearls before swine’ किमिष्टमन्नं स्वरसूकसाणां. -s. क्षेपः; पातः. 2 मूर्ति f.; घटनं-ना; ‘c. of characters’ भूमिकासंषिभागः. -aside, अपाकृ 8 U, निराकृ. -away, अपास्, परित्यज्, उत्क्षिप्. -down, अव-वि-सद् 1 P, म्लै 1 P; विपण्ण a. भू 1 P; ‘with a face c.’ खिन्न-विषण्ण-वदनः; ‘c. look’ अधोदृष्टि f. 2 निपत् c., अधः क्षिप्. -forth, उत्सुज्, उद्वम् 1 P, उद्गृ 6 P. -off, विमुच्; अप-निर्-अस्. -out, अपाकृ, निःसृ c., निष्कस् c., प्रत्यादिश् 6 P. -away, s. त्याज्यः; अपांक्तेयः. -ling, s. गर्भपतितः, गर्भच्युतः.

Caste, s. वर्णः, जाति f., कुलं; ‘of the same c.’ मवर्णः; ‘low c.’ हीनवर्णः, नीचः, निकृष्टजातिः; ‘high c.’ उत्तमवर्णः; ‘mixture of c. s’ वर्णसंकरः; ‘low c. man’ अंत्यजः; ‘loss of c.’ जातिभ्रंशः; ‘out of c.’ अपसदः, चांढालः, जातिहीनः; ‘c. man’ सजातीयः.

Castigate, v. t. दंड् 10; तह् 10. -ion, s. कशाघातः, तीव्रप्रहारः; दंडः, निग्रहः.

Castle, s. दुर्गं, कोटः, ‘c. in the air (in Spain), मनोराज्यं. -Castellan, s. दुर्गाधिपतिः -Castellated, a. दुर्गाकार.

Castor-oil, s. एरंडतैलं.

Castrate, v. t. वृषणौ कृत् 6 P or उत्पट् 10 or छिद् 7 P. -ed, a. छिन्नमुष्क, निवृषण. -ion, s. मुष्क-वृषण-छेदः, पुंस्त्वहरणं.

Castrei, s. श्येनः.

Casual, a. अतर्कित, अचिंतित आकस्मिक-आपातिक-आगंतुक-दैविक (की f.), देवायत्त. -ly, adv. अचिंतितं, दैवात्, समापत्या, दैवयोगात्. -ty, s. दवयोगः-घटना, संगति f. समापत्ति f. 2 अदृष्टं, आकस्मिकी आपद्. -ties, युद्धे हताः.

Casuist, s. धर्मवर्मवि चारकः. -ry, s. धर्माधर्माविचारणा. 2 विवेचनपिद्या 3 वितंडवादः.

Cat, s. मार्जारः, विडालः, अओतुः, आखुभुज् m. ‘c. a (o') mountain,’ वनमार्जारः. 2 चित्रव्याघ्रः. ‘c. eyed’ तिनिरदर्शिन् a. -ling, s. माजारशावकः; ‘c.'s paw’ मंदवातः, (fig) सुखप्रतार्य; a. ‘c. witted’ a. सासूयदृप्त; ‘it rained c. s and dogs,’ अतिपूष्टिर्बभूव. ‘cat o'-nine-tails’ नवरज्जुयुक्ता चर्मयाष्टि f., or कशा or ताडनी.

Cataclysm, s. पृय्पीप्लावः, भूतसंप्लवः. 2 राज्यपरिवृत्ति f.

Catacomb, s. अंतभौंमं श्मशानं.

Catalepsis, s. अपस्मारः ग्रहामयः.

Catalepsy, s. अपस्मारः ग्रहामयः.

Catalogue, s. परि ख्या, परिगणना; ‘c. of names’ नामावलि-ली f.

Cataplasm, s. प्रलेपः, उसनाहः.

Catapult, s. गोफणा.

Cataract, s. निर्झरः, प्रपातः, प्रस्रंवणं, उत्सः. 2 नेत्रपटलं, मंथः, शुक्रः; काचः.

Catarrh, s. अभिण्यंदः. 2 श्लेष्मन् m., कफः, (variety of c.). -al, ous, a. अभिण्यंदिन्-कफिन्, श्लेष्मल.

Catastrophe, s. परिणामः, निर्वाहः, निर्वहणं. 2 आपद् f.; See Calamity.

Catch, v. t. धृ 1 P, 10, ग्रह् 9 P, वंघ् 9 P (in a net &c.). 2 परामृश् 6 P, अवलंव् 1 A. 3 प्रलुभ् c., आकृष्-हृ 1 P; ‘the house caught fire’ ज्वलनमुपगतं-अग्नि-दीप्तं-गेहं; ‘caught cold’ शीताकुलो बभूव, पीनसोपहतः, अभिण्यंदाकुलः; ‘c. in the act’ (red-handed) कर्मगृहीत, सूपाभि ग्राहित, लोप्त्रेण गृहीतः; ‘Sir, you are c.’ भो निगृहीतोऽसि (U. 4); ‘c. in his own words’ स्वचनेनैव गृहीतः-निरुत्त-रीकृतः. -at, अवलंब् 1 A, आशि 1 U. -up, अपहृ 1 P, अपनी 1 P. -s. तालकं. 2 लामः, फलं. 3 पर्यायगीतं. -er, s. ग्राहकः, जालिकः. 2 वागुरा, जालं. -ing, a. संपर्कीय, संचारक 2 हारिन्.

Catchpole, s. दंड-यष्टि-धरः; राजपुरुषः.

Catechism, s. प्रश्नोत्तरं, सप्रश्नोत्तरः पाटः. -Catechize, v. t. प्रशोत्तरद्वारिण-क्रमेण-अधि-इ c. (अध्यापयति) or उपदिश् 6 P or प्रच्छ् 6 P. -Catechist, -Catechiser, s. प्रशोत्तरविधिना अध्यापकः-पाठकः.

Catechu, s. स्वदिरसारः.

Catechumen, s. नवशिष्यः-छात्रः.

Category, s. पदार्थः. 2 समानवर्गः, अधि-करणं. -ical, a. सुव्यक्त, स्पष्टार्थ; नियत, व्यक्त. -ically, adv. स्पष्टं, सुव्यक्तं.

Catenation, s. संप्रंधः, अन्वयः, परस्परान्वयः. 2 शृंस्वलात्वं, दामता; परंपरा.

Cater, v. i. भोजनादि परि-उप-कॢप् c.

Caterpillar, s. कोषकारः-वासिन् m.

Cates, s. स्वाद्वन्नं, विशिष्टान्नं.

Catgut, s. पुरीतत् निर्मिता तंत्री, तंतु m.

Cathartic, s. रेचकं, रेचनं, उदरशोधनं.

Cathedral, s. महामंदिरं, महता पूजाशाला.

Catholic, a. सर्वसामान्य, साधारण (णी f.), सार्वलोकिक (की f.). -ism, s. साधारण्यं, सार्वलौकिकता.

Cattle, s. गावः (pl); गोकुलं पशुसनूहः, गोन्नजः; ‘c. for draught’ धुर्यः, वुरीणा; ‘keeper of c.’ गोपालः, पशुपालः.

Caudal, s. लांगुलीय.

Caul, s. शिरोवेष्टन 2 अंत्रावेष्टनं. 3 गभविष्टनं.

Cauldron, s. See Caldron.

Cause, s. कारणं (oft, with loc. of effect, दैवं नृणां वृद्धौ कारणं), निदौनं, बीजं, हेतुः, निमित्तं, मूलं, योनि f. 2 कार्यं, प्रयोजनं. 3 स्थानं, अवसरः, पटं. 4 उत्पादकः प्रवर्तकः. 5 अर्थः पक्षः, कार्यं; ‘material c.’ समवायिकारणं; उपादानकारणं, प्रकृतिः; ‘efficient (instrumental) c.’ निमित्तकारणं; ‘primary c.’ बीजं, मूल-कारणं. -v. t. Ex. by causal of verbs; ‘c. to fall’ पातयति; गमयति, &c. 2 उत्पद् c., जन् c. (जनयति); कृ 8 U; oft. ex. by dat. of nouns with or without भू, अस्; यतस्तौ स्वल्पदुःखाय (भवतः) (P. I. 1); See Tend (to); also ex. by संभव, जन्य, ज, in comp.; स्मरजा पीडा ‘torment c. ed by Cupid’, &c. -al, a. हेतुक, हेतुमत्. -s. णिच् (of verbs). -ation, s. कारणत्वं, हेतुता. -ative, a. उत्पादक, जनयितृ. -er, s. कारकः, उत्पादकः, प्रवर्तकः. -less, a. अकारण, निष्कारण, निर्निमित्त, and sim. comps. -lessly, adv. अकारणं, अहेतुकं, निर्निमित्तं, निष्प्रयोजनं.

Causerie, s. वार्ता, जनदवादः.

Causeway, s. सेतुः, धरणं.

Caustic, a. दाहक, तिग्म, प्रखर. 2 अरुंतुद, मर्म-स्पृश्-छिद्.

Cauterize, v. t. दह c. -Cautery, s. दाहः तप्तलोहेन मांसदाहः.

Caution, s. दक्षता, सावधानता, अप्रमादः, समीक्षा, अवेक्षा, अवधानं. 2 प्रातिभाव्यं, आधिः. 3 प्रत्यादेशनं, प्राक् सूचना or उपदेशः, प्राक् प्रबोघनं. -v. t. प्राक् सूच् 10; प्रत्यादिश् 6 P, प्राक् प्रबुध् c.; ‘c. ed me against the approaching danger’ उपस्थितापद्विषये सावधानो भव इति मामुपादिशत्. -Cautious, a. सावधान, दक्ष, अप्रमत्तः, समीक्ष्या, विमृश्य-कारिन्, अवहित. -ly, adv. सावधानं, अवेक्षया, &c. -ness, s. अप्रमादः, दक्षता.

Cavalcade, s. सादियात्रा, अश्वारोहश्रेणी.

Cavalier, s. अश्वारोहः, सादिन् m., तुरगिन् m.; ‘to treat c. ly’ अवमन् 4 A, साव-लेपं अवज्ञा 9 U. -C. s. -Cavalry, s. तुरगबलं; अश्वारोहवगः, आश्विकं, सादिगणः.

Cave, Cavern, s. गुहा, दरी, गह्वरं, कंदरः-रा, विवरः-रं.

Caveat, s. प्राक्सूचनं; निषेधः.

Cavil, v. i. मिथ्या निंद् 1 P; दोषं ग्रह् 9 P; छिद्रं अन्विष् 4 P; मिथ्या विवद् 1 A; मिथ्या अभियुज् 7 A, 10. -s. विवादः, वाग्युद्धं, मिथ्याविवादः, विप्रतिपत्ति f.; मिथ्याभियोगः. -ler, s. विवादशीलः. -ling, a. अपवादक, दोषग्राहिन्, छिद्रान्वोषिन्.

Cavity, s. रंध्रं, छिद्रं, विवरं, बिलं, खातं. 2 पुटः-टं; खं; ‘c. of hands’ अंजलिपुटः.

Cease, v. i. विरम् 1 P, निवृत् 1 A, विश्रम् 4 P, (with abl.); शम् 4 P, प्र-उप°; ‘this said, he c. ed’ इत्युक्त्वोपशशाम; ‘c. ed to be opulent’ निर्धनोभूत्; ‘c. to exist’ लयं-क्षयं-गम् 1 P. नश् 4 P. 3 गम्, वि-अप्-निर्-°, अपया 2 P. -v. t. (c.) of roots above. -ing, -Cessation, s. विरामः, उप-प्र-शमः, निवृत्ति f., विरति f., विच्छेदः. -less, a अनवरत, निरंतर, सतत, नित्य; अविच्छिन्न. -lessly, adv. निरंतरं, अनवरतं, नित्यं, &c.

Cecity, s. अंधता, तिमिरं.

Cedar, s. देवदारुः.

Cede, v. t. उत्सृज् 6 P, दा 3 U, वितॄ 1 P, परित्यज् 1 P. 2 अभ्युपगम् 1 P, वशं या 2 P. -Cession, s. प्रदानं, वितरणं, विसर्जनं.

Cedrate, s. See Citron.

Ceiling, s. वितानं, अंतःपटलं, पटलं, अंतच्छादनं.

Celebrate, v. t. प्रशंस् 1 P, उपगै 2 P, स्तु 2 U, कॄत् 10, प्रथ् 10, प्रख्या c. (ख्वापयति), वर्ण् 10 2 (As a ceremony) यथाविधि अनुष्ठा 1 P; पा c. (पालयति), आचै 1 P, अभिनंद् c. (महोत्सवेन मज्जन्माभिनंदितवान् Ka. 137); निर्वृत् c. (प्रस्थानकौतुकं निर्वर्तयितुं S. 4), निर्वह् c. -ed, a. प्रथित, वि-प्रख्यात, प्रसिद्ध, विर्शुत; लब्धवर्ण. 2 अनुष्ठित; ‘c. in song’ उपगीत. -ion, s. अनुष्ठानं, पालनं, &c. 2 स्तुति f., वर्णनं, कीर्तनं, प्रशंसा. -Celebrity, s. यशस् n.; कीर्ति-ख्याति-विश्रुति-प्रसिद्धि f., प्रातिष्ठा.

Celerity, s. वेगः, जवः, त्वरा.

Celestial, a. दिव्य, अमर्त्य, स्वर्गीय, दिविज; ‘c. world’ स्वर्लोकः; द्यो f., ‘c. damsel’ अप्सरस् f. 2 (fig.) परम, उत्कृष्ट.

Celibacy, s. अनुद्वाहः, अदारपरिग्रहः, अविवाहः; ‘he led a life of c.’ अकृतदारः स आयुरत्यवाहयत्.

Cell, s. बिलं, रंध्रं, छिद्रं. 2 कुटी, कक्षः-क्षा, कुटीरः. 3 मठः, आश्रमः. -Cellular, a. सूक्ष्मरंध्रपूर्ण.

Cellar, s. भूमिगृहं, गुप्ति f.

Celsitude, s. See Height.

Cement, s. लेपः, सुधा. 2 बंधनं, दृढीकरणं, संधिः. -v. t. संश्लिष् c., संधा 3 U, संयुज् 10. -ation, s. संयोगः, संश्लेषः, संधानं.

Cemetery, s. श्मशानं, परेतभूमि f., पितृकाननं-वनं, प्रेतावासः.

Cenotaph, e. चेत्यं.

Cense, v. t. धूपं अर्प 10. -er, s. धूपपात्रं-भाजनं.

Censor, s. गृणदोषविवेचकः, पापापापनिर्णेतृ m. 2 दंडप्रणेप्तृ m., नीतिशास्तृ m. -Censorious, a. दोषैकटृश्, अपवादक, निंदक; दोषदशिन्, निंदाशील. -ly, adv. सापवादं, निंदापूर्वकं. -ness, s. निंदा, छिद्रान्वेषिता, अपवादप्रियता.

Censure, v. t. निंद् 1 P, उपा लभ् 1 A, निर्भर्त्स् 10 A, गर्ह् 1, 10 A, परि-अप-वद् 1 U, धिक्कृ 8 U, तिरस्कृ, दुव् c. (दूषयति), आ-अधि-क्षिप् 6 P; कुत्स् 10. -s. निंदा, उपालंभः, निर्भर्त्सना, गर्हणं, निर्वादः, वाच्यता, वचनीयता, अप-परी-वादः, आक्षेपः. -able, a. निंद्य, उपालभ्य, गर्हणीय, वाच्य, &c. -er, s. निंदकः, उपालंभकः, अप-परि-वादकः, आक्षेपकः.

Census, s. लोकपरिगणना, जनगणना.

Cent, s. शतं; ‘3 per c.’ त्रिकं शतं; पंचकं शतं वृद्धिर्देया ‘interest at 5 per c.’ -Centenarian, s. शतायुस् m. -Centenary, s. शतकं, शतं. -a. शतक, शत्य. -Centennial, a. शताब्द, शतवर्ष. -Centesimal, a. शततम (मी f.). -Centipede, s. शतपदी, कर्णजलौकस्. -Centuple, s. शतगुणः. -Centuplicate, v. t. शतगुणीकृ 8 U. -Century, s. वर्षशतं, शतवर्षं. 2 शतं, शतकं. -Centurian, s. योधशताधीशः.

Centinel, s. See Sentinel.

Centre, s. मध्यः-ध्यं, मध्यभागः. 2 उदरं, गर्भः. 3 केंद्रं. -v. t. एकत्र कृ 8 U, समाहृ 1 P. -v. i. संमिल् 6 P, सं-इ 2 P, एकत्र, समागम् 1 P, एकीभू; ‘all eyes were c. ed on him’ नेत्रव्रजास्तस्मिन्निपेतुः (R. VI 7); त्वयि तु परिसमाप्त बंधुकृत्यं प्रजानाम् (S. 5); ‘is c. ed in you’ &c. 2 आश्रि 1 U, आ-अव-लंब् 1 A. -Central, -Centrical, a. मध्य, मध्यम, मध्यस्थ, मध्यगत, मध्यवर्तिन्. -ly, adv. मध्ये, मध्यस्थाने. -Centrifugal, a. मध्योत्स्रिन्. -Centripetal, a. मध्यगाभिन्.

Cephalagy, s. शिरोवेदना.

Cerated, a. सिक्यलिप्त, सिक्थमय (यी f.).

Cerebrum, s. मस्तिष्कं, गोर्दं. -Cerebral, a. मस्तिण्कसंबधिन्.

Cerecloth, Cerement, s. सिक्थाक्तं वस्त्रं.

Ceremony, s. विधिः, संकारः; ‘marriage c.’ परिणयविधिः. 2 नियमः, आह्निकाचारः, नित्यकर्मन् n., नित्यकृत्यं; ‘c. es of religion’ वर्णाश्रमधर्मः (as opposed to शाश्वतधर्मः); ‘occasional c’ नैमित्तिकं कर्मन् n. 3 शिष्टाचारः, सभ्याचारविधिः. -al, a. वैधिक-नैयमिक-व्यावहारिक (की f.). -s. व्यवहारः, आचारः, विधिः, नियमः &c.; ‘sacrificial c’ यज्ञकर्मत् n इष्टि f. -ous, a. अतिसभ्य, अत्यादरयुक्त, अत्यादृत, अत्यनुनयिन्. -ously, adv. परमादरेण, अतिप्रश्रयेणं, सप्रश्रयं, सादरं. -ousness, s. अत्यादरः, अतिसौजन्यं, अतिप्रश्रयः.

Certain, a. Ex. by चित्-चन and अपि with forms of किं. 2 निश्चित, धुव, असंदिग्ध, असंशय, निःसंशय; अवश्य, नियत; ‘I feel c.’ इति मे निश्चयः, दृढं मन्ये, ‘it is c.’ नीत्र संशयः, नूनं, खलु. 3 अमोव, अनिण्फल, अवंध्य. 4 सविशिष, विशिष्ट. -ly, adv. (for c.) नियतं, धुवं, खलु, असंशयं, नूनं, नाम; ‘oh c.’ (as a reply), अथ किं, क, मंदेहः, कोऽत्र संशयः. -ness, -ty, -Certitude, s. धुवत्वं, धुवं, निश्वयः असंशयः, निर्णयः, नियमः; ‘leaves c. es’ ध्रुवाणि परित्यजति.

Certes, adv. See Certainly.

Certify, v. t. विज्ञा c. (ज्ञापयति). 2 प्रमाणीकृ 8 U, सप्रमाणं कथ् 10; दृढीकृ. -Certificate, s. प्रमाण-निर्णय-पत्रं, आगमः, आगमपत्रं, निदर्शनपत्रं.

Cerulean, a. नील, आकाशवर्ण.

Cerumen, s. कर्णमलं, तोक्मं.

Cervical, a. ग्रैवेय.

Cess, s. करः, शुल्क, राजस्वं. -v. t. राजस्वं दा c. or ग्रह् 9 P.

Cessation. s. See under Cease.

Cession, s. See under Cede.

Cesspool, s. दूषितजलकुंडं.

Chafe, v. t. प्रकुप्-क्रुध्-रुष् 4 P, संतप् pass., क्षोभं या 2 P, क्षुभ् 4 P, 1 A. -v. t. बाघ् 1 A, प्रकुप् c., संतप् c., क्षुभ् c. 2 निघृंष् 1 P, घर्षणेन तप् c. -s. रोषः, मन्युः, क्षोभः, प्रकोपः.

Chaff, s. तुषः, बुषं-सं, कडंगरः. -less, a. निस्तुष. -y, a. बुसमय (यी f.).

Chaffer, v. i. पण् 1 A, क्रयविकयं कृ. 8 U. व्यवहृ 1 P.

Chagrin, v. t. उद्विज् c., संतप् c., क्लिश् 9 P, व्यथ् c. (व्यथयति). -s. मन्युः, व्यथा, संतापः, क्लेशः.

Chain, s. शृंखला-लं, निगडः, वंधनं (lit. and fig.); ‘a golden c.’ कनकसूत्रं. 2 परंपरा, पंक्ति f., श्रेणी, माला; ‘c work’ शृंखलारूपं विरलकर्म. -v. t. निगडेन-शृंखलया-बंध् 9 P, निगडायति (D.). -ed, a. निगडित, शृंखलानिबद्ध, संयत, संदानित.

Chair, s. विष्टरः, आसनं, पीठं; ‘arm c.’ आसंदी. -man, s. अध्यक्षः, सभापतिः, नायकः.

Chaise, s. रथः, यानं, वाहनं.

Chaldron, s. See Caldron.

Chalice, s. पात्रं, भाजनं शरावः, कंसः.

Chalk, s. कठिनी, खटि(डि)का, शुक्लशिला-धातुः, सितोपलः; ‘red c.’ गैरेयं, शिलाजतु n. -v. t. (out) निर्दिश् 6 P, प्रकॢप् c., चिंत् 10, निरूप् 10. 2 (lit.) कठिनी-खंडेन लिख् 6 P.

Challenge, v. t. धृष् 5 P, आह्वे 1 A, युद्धार्थं आकृ c., प्रत्यर्थ् 10 A, स्पर्व् 1 A. 2 अभियुज् 7 A, 10, दोषं ग्रह् 9 p; निषिध् 1 P. -s. आह्वानं, समराह्वानं, अभिग्रहः. -er, s. समाह्वातृ m., अभियोक्तृ m.

Chalybeate, a. लोहसंसृष्ट, अयोगुणविशिष्ट.

Chamber, s. कोष्ठः, शाला, आगारं, आवासः, कक्षः, वेश्मन् n.; ‘bed-c.’ शय्यावेश्मन् n., शयनागारं, वासगृहं; ‘inner c.’ कक्षांतरं, उपरोधकं; ‘upper c.’ चंद्रशाला शिरागृहं. -lain, s. कंचुकित् m.; शयनाधिकृतः, अंतःपुरवर्तिन् m., महत्तरः; ‘female c.’ महत्तरिका. -maid, s. शयनपरिचारिका, अंतःपुरदासी.

Chameleon, s. कृकलासः, सरटः.

Chamois, s. वातप्रमीः. ‘C. leather’ मृटुचर्मन् n.

Champ, v. t. चर्व् 1 P, परि-सं-दंश् 1 P.

Champagne, a. सम. 2 अनावृत. -s. अनावृतसम-भूमि f.

Champion, s. योधः, वीरः, विक्रांतः, भटः. 2 एक्षकः, रक्षितृ m., गोप्तृ m.

Chance, s. दैवं, दैवयोगः-घटना-गति f. 2 सं-शयः, संदेहपदं-वस्तु n.; ‘try your c.’ आत्मनो दैवपरीक्षणं कुरु; ‘to try the c. of a battle’ रणसंशये आत्मानं पातयितुं; ‘birth in a noble family is the work of c.’ दैवायत्तं कुले जन्म (Ve. 3); ‘depending on c.’ दैव-परः, यद्भविण्यः; ‘by c.’ दैवात्, दैववशात्-योगात्, अकस्मात्, असमर्थितं. 3 संभवः. 4 अवसरः, अवकाशः. -v. i. दैवात्-अकस्मात्-आपत् 1 P or समापद् 4 A or उपस्था 1 U or वृत् 1 A; oft ex by यदृच्छया, दैवात्, with verbs; ‘c. ed to see two Kinnaras’ किन्नरमिथुनं यदृच्छयाद्राक्षीत् (Ka 119); ‘I c. ed to see her’ सा दैवान्मम लोचन-पथं याता; ‘whom I c. ed to see’ स-मापत्तिदृष्टः; ‘stand a good c.’ उपपन्नं अपेक्ष् 1 A

Chancellor, s. प्रधानधर्माधिकारिन् m., अध्यक्षः.

Chandelier, s. दीपवृक्षः, दीपाधारः.

Chandler, s. वार्तावहः, वि(वै) घधिकः.

Change, s. परि(री)वर्तः, परिवर्तनं, परिवृत्ति f., विपर्ययः, (प्रवहणविपर्ययः); विकारः, विकृति f., विक्रिया (of feelings &c.); ‘oh, what a c. in the site of the ground’ अहो अनवस्थितो भूसंनिवेशः (U. 2); विपरिणामः, वियर्पासः, विवर्तः. 2 अल्पार्घमुद्रा. 3 श्रेष्ठिचत्वरं. 4 विभेदः, वैचित्र्यं. 5 निवर्तनं. -v. i. परिवृत् 1 A; ‘in this c. ing world’ परिवार्तेनि संसारे; अन्यथा अन्यरूप a. भू, अंतर affixed to nouns; ‘the colour of the water c. ed in a moment’ जलं क्षणेनैव वणांर्तरमुपागमत्, विपर्यासं या 2 P, विपर्यस् 4 P, विकृ pass. or विकारं या. -v. t. परिवृत् c., विकृ 8 U; ‘nature can't be c. ed’ स्वभावो दुरतिक्रमः; विपर्यस् c., अन्यथाकृ; oft. ex. by (s.) with कृ, or अन्य-भिन्न a. कृ. 2 विनि-नि-मे 1 A, प्रतिदा 1 P, 3 U; ‘to be c. ed into’ ex. by भावेन परिणम् 1 U, भावमापद् 4 A; ‘milk is c. ed into curds’ क्षीरं दधिभावेन परिणमते (S. B. 475); न हि वायुदधिभावमापद्यते (S. B. 476); ‘he has c. ed his evil course of life’ पापाचरणान्निवृत्तोसौः ‘c. ing his clothes’ वेषपरिवर्तनं विधाय. ‘c. colour.’ v. i. ह्री; विवर्ण a. भू 1 P. -able,-ful, a. लोल, चपल अधीर, अस्थिर; नैकभावाशय, अनित्य, चल, अस्थायिन्. -ling, s. कृत्रिमपुत्रः, पुत्रप्रतिनिधिः.

Channel, s. स्रोतस् n. 2 प्रणाली, कुल्या, खातं. 3 नदीपात्रं-गर्भः. 4 संकटं; संकट-संकीर्ण-पथः. -v. i. खन् 1 P, कुल्याः कृ 8 U.

Chant, v. t. गै 1 P, पठ् 1 P. -s. गीतं, गानं, स्तोत्रं. -er, s. गातृ m., मायकः.

Chanticleer, s. कृकवाकुः, उषाकलः, ताम्र-चूडः.

Chaos, s. संकरः, संकुलं, संकीर्णता, व्यस्तता. -Chaotic, a. संकीर्ण, संकुल, अस्ताव्यस्त.

Chap, s. बदुः, माणवकः. 2 गर्तः, छिद्रं, रंध्रं; ‘c. s’ आस्यं, वदनं. -v. i. (शीतवशात्) विभिद् pass., त्रुट् 4, 6 P, विद pass., स्फुट् 6 P.

Chape, s. बंधनी, ग्रहणी.

Chapel, s. देवायतनं, देवालयं.

Chaperon, s. (जनसमाजे) नारीसहचरः.

Chaplain, s. पुरोहितः; कुलगुरुः, कुलाचार्यः.

Chaplet, s. See Garland.

Chapman, s. See Pedlar.

Chapter, s. अध्यायः; परिच्छेदः, स्कंधः, उल्लासः, उच्छ्वासः, प्रकरणं (of various compositions).

Char, v. t. अंगारीकृ 8 U, ईषट् दह् 1 P, 2 Do. q. v. -s. See Chare.

Character, s. अक्षरं, वर्णः. 2 निप्तर्गः, प्रकृति f., स्वभावः. 3 शीलं, चारित्र्यं, सौजन्यं. 4 कीर्ति f., यशस् n., गौरवं; ‘he obtained the c. of a dull boy’ मंदमतिरसाविति स विख्यातो वभूव. 5 रूपं, लक्षणं, चिह्नं, अभिज्ञानं; ‘assuming the c. of an astrologer’ कार्तांतिको नाम भूत्वा. 6 गुणः, विशेषः. 7 भूमिका; ‘chief c.’ प्रधानपुरुषः, नायकः. -istic, s. स्वभावः, लक्षणं, चिह्रं, विशेषः, विशेषणं, विशिष्टलिंगं. -a. स्वभावानुरूप, स्वाभाविक (की f.). -ize, v. t. विशिष् c., संलक्ष् 10; विशेषणं दा 3 U. 2 गुणदोषविवेचनं कृ 8 U. -less, a. विशिष्टगुणरहित.

Charade, s. सर्वताभद्रः.

Charcoal, s. अंगारः-रं, दग्धकाष्ठं.

Chare, s. नियुक्त a. कर्मन् n.

Charge, v. t. अवस्कंद् 1 P, अभिद्रु 1 P. See Attack. 2 Accuse, q. v. 3 आदिश् 6 P, शास् 2 P, आज्ञा c. (आज्ञापयति). 4 मूल्यं प्रार्थ् 10 A; ‘you will be c. ed 8 Rupees’ अष्टरूपकं त्वया देयं भविष्यति. 5 निक्षिप् 6 P, सम्-ऋ c. (अर्पयति), न्यस 4 P; नियुज् 7 A, 10; योग्यसचिवे न्यस्तः समस्तो भरः (Rat. 1) ‘a competent minister is c. ed with the whole responsibility.’ 6 भारं न्यस् or निविश् c.; ‘c. ed with water.’ जलपूर्णः- गर्भः (मेघः). -s. निक्षेपः, न्यासः; ‘give in c. of’ हस्ते निक्षिप्; सम्-ऋ c.; अयं जनः कस्य हस्ते समर्पितः, एषा हस्ते वां निक्षेपः (S. 4); इमां देवीहस्ते निक्षिपता (Rat. 1). 2 रक्षणं, अवेक्षा, गुप्ति f. 3 आदेशः, आज्ञा, शासनं 4 नियोगः, अधिकारः. 5 अभियोगः, मिथ्यादोषः, दोषारोपः; ‘lays a crime to one's c.’ कस्मिन्नपि दोषमारोपयति. 6 अवस्कंदः, आक्रमः, संघटृः, अभिसंपातः. 7 भारः. 8 व्ययः. 9 मूल्यं, अर्घः. -er, s. युद्धाश्वः, बारकीरः. 2 पात्रं, भाजनं.

Chariot, s. रथः, स्यंदनः. -eer, s. सारथिः, सूतः, सव्येष्ट m., नि,-यंतृ m.

Charity, s. मूतानुकंपा, दीनवत्सलता, दया-लुत्वं, कृपा. 2 दानं, भिक्षादानं, त्यागः; ‘out of c.’ पुण्यार्थे. -able, a. दीनवत्सल, दानशील, धर्मात्मन्, दरिद्रपालक. 2 सदय कृपालु, दयार्द्र, अनुकंपारत. 3 अनसूयक, परदोषसहन. -ably, adv. सदयं, सानुकंपं; अनसूयया, अमत्सरं.

Chark, v. t. See Char, v. t. s. अंगारः.

Charlatan, s. छट्नवैद्यः, मिथ्याचिकित्सकः. 2 छब्निन् m., मायिन्-कपटिन् m., छाद्निकः. -ical, a. दांभिक-छाद्निक (की f.). -ry, s. मिथ्याचिकित्सा; छलं, छद्नन् n., माया, वंचनं.

Charm, s. गारुडं, मंत्रः. 2 रक्षाकरंडः. 3 मनोरमत्वं, चित्ताकर्षकत्वं, रामणीयकं, मनोज्ञता, शोभा, कांति f., श्रीः. 3 प्र-वि-लोभनं. -v. t. र्मत्रैर्वशीकृ 8 U, अभिचै c. 2 परि-वि-मुह् c., हृ 1 P; ‘I was c. ed by the melody of thy song’ तवगीतरागेण हृतोस्मि (S. 1). -er, s. गारुडिकः, जांगुलिकः. 2 मायिन् m., मोहिन् m., कुहककारः. 3 प्रिया, मुग्धा (of women). -ing, a. रमणीय, रम्य, मनोरम, सुभग, कमनीय, चेतोहर, कांत, हारिन्. -ingly, adv. मनोरमं, सुभगं, चारुतया. -less, a. निःश्रीक, कांतिहीन.

Chart, s. वेलापटः.

Charter, s. शासनपत्रं.

Char-woman, s. दिनिकाचेटी, सैरं(रि)घ्री.

Chary, a. परिमित, सावधान, अमुक्तहस्त. -ly, adv. अमुक्तहुस्तं.

Chase, v. t. अनुधाष्-अनुसृ-अनुगम् 1 P, मृग् 10 A. 2 (away) निरस् 4 P, अपानुद् 6 P, विधू 5, 9 U, निराकृ 8 U, षिद्रु c. -s. मृगया, आखेटः. 2 अनुस्रणं, अनुधावनं, ‘gave c.’ अन्वसरत्. 3 जांगलं. -er, s. अनुधावकः, मृगयुः; ‘beast of c.’ मृगः ‘wild goose c. निरर्थकव्यापारेषु अभिनिवेशः, मौर्ख्यं.

Chasm, s. रंध्रं, बिलं, विवरं, दरी, गतं.

Chaste, a. (Of a woman) सती, कुलवधूः, कुलस्त्री, अपांसुला, पतिव्रता, विशुद्धशीला, एकपत्नी. 2 विशुद्ध, निर्मल. 3 जितेंद्रिय, निण्काम, अव्यभिचारिन् -Chastity, s. सतीत्वं, चारित्र्यं, पातिव्रत्यं. 2 विशुद्धि f., शुचिता. 3 इंद्रियनिग्रहः, व्रह्नचर्यं, जितेंद्रियत्वं.

Chastise, Chasten, v. t. दंड् 10, अनुशास् 2 P. -er, s. दंडप्रणेतृ m., शास्तृ m. -ment, s. शासनं, निग्रहः, दडः.

Chat, v. t. विश्रब्धं आलप् 1 P or संभाष् 1 A or संलप्; वृथाकथां कृ 8 U. -s. संलापः, संकथा, संभाषणं, विश्रंभालापः, वृथाकथा.

Chateau, s. कोटः.

Chattels, s. अस्थावरद्रव्यं, विभवः.

Chatter, s. किलकिलारावः. 2 विप्रलापः, जल्पितं, वृथालापः, प्रजल्पः. -v. i. प्रजल्प्-प्रलप् 1 P. 2 किलकिलरवं कृ 8 U, कूज् 1 P; ‘with c. ing teeth’ दंतैर्दंतान्निव्पीडच, र्दंतवीणां वादयन्. -er, s. जल्पकः, वाचालः, वावदूकः.

Chaw, v. t. चर्व् 1 P, परि-सं-दंश् 1 P. -bacon, s. असम्यः, ग्राम्यो जनः.

Cheap, a. अल्पमूल्य, अल्पार्घ सुलभ, सुखक्रेय. -en, v. t. मूल्यं-अर्घं-न्यूनीकृ 8 U or अल्पीकृ; अर्घतः पत् c. -ly, adv. अल्पयीसा मूल्येन, अल्पार्घेण, सुलभं.

Cheat, v. t. वंचू 10, प्रतॄ c., विप्रलभ् 1 A, अति-अभि-संधा 3 U; छल् 10, शठ् 10, मुह c. -s. वंचनं, कपटं, प्रतारणं, कैतवं, माया, भ्रमः, मोहः. 2 वंचकः, धूर्तः, प्रतारकः, कितवः, कपटिन् m. -ing, s. प्रतारणं, अतिसंधानं, वंचनं, &c.

Check, v. t. नि-सं-यम् 1 P, प्रतिबंध् 9 P प्रतिहन् 2 P, वाइ 10; निग्रह् 9 P, निरुध् 7 U, नि-प्रति-षिघ् 1 P, विष्टंम् 9 P. -s. प्रति-बंधः, प्रत्यूहः; संरोधः, प्रतिषेधः, निग्रहः, संयमः, निवारणं, निरोधः.

Checkmate, v. t. पराभू 1 P; भंज् 7 P; s. पराभवः, भंगः.

Cheek, s. कपोलः, गंडः, गल्लः करटः (of elephants); ‘broad c. s’ गंडभित्ती; मांसल-कपोलौ; ‘c. bone’ कपोलफलकः. -y, a. उद्धत, धृष्ट.

Cheep, v. i. विरु 2 P. कूज् 1 P.

Cheer, s. हर्ष-(दोतक)निस्वनः, जयघ्वनिः-शब्दः. 2 स्थैर्यं, धैर्यं, स्थिरता; ‘be of good c.’ or ‘c. up’ समाश्वसिहि, थैर्यं निधेहि हृदये. 3 आहारः, भोजनं. -v. t. आ-समा-श्वस् c. सांत्व् 10. 2 पहृष् c., मुदा उक्लस् c., आनंद् c. 3 प्रोत्सह् c., प्रेइ c. 4 प्रसद् c., स्थिरीकृ 8 U (भवतीभ्यामेव स्थिरीकर्तव्या शकुंतला S. 4). -v. i. (up) आ-समा-श्वस् 2 P; हृपू 4 P. -ful, a. सहर्ष, प्रफुल्ल, सानंद, हृष्ट, प्रसन्न, आनंदित, उल्लासित. -fulness, s. प्रसन्नता, प्रसादः, उल्लासः, हर्षः, आनंदः, आह्लादः, प्रमोदः. -less, a. विषण्ण, निरानंद.

Cheese, s. किलाटः, दाधजं, मथजं; ‘c. curds’ दधि n., क्षीरजं. -monger, s. दधिज-विक्रायिन् m.; ‘c. paring,’ a. कृपण, कदर्य, -s. कृपणता.

Chemise, s., कंचुकः, चोलः.

Chemistry, s. रसक्रिया, रसतंत्रं विद्या -Chemist, s. रसज्ञः, रसतंत्रविद् m. -Chemical works, रसक्रियागारं-शाला.

Cheque, s. धनप्रदानलेखः.

Chequer, v. t. चित्र् 10, कर्बुरींकृ 8 U, शबलीकृ. -ed, a. कर्बुरिट शबल, कल्माष, चित्र.

Cherish, v. t. लल् 10, पुष् 1, 4, 9 P, पा c. (पालयति), संवृध् c., भृ 3 U. 2 धृ 10, बंध् 9 P; ‘c. ed hatred towards him’ तस्मिन् द्वेषं बबंध. 3 भज् 1 U, उपास् 2 A, निविश् c.; ध्ये 1 P; ‘c. ing Hari in his heart’ हिरं मनसा ध्यायन्. 4 Love, q. v.; ‘c. those (hearts) that hate thee’ विद्विषोप्यनुनय (Bh. I. 77). -er, s. पोषकः, संवर्धकः, पालकः.

Cheroot, s. See Cigar.

Chersonese, s. द्वीपकल्पः-ल्पं.

Cherub, s. स्वर्ग-दिव्य-दूतः. -ic, a. दिव्य.

Chess, s. चतुरंगं; ‘c. board’ अष्टापदं, शारिफलं; ‘c. man’ शारः, शारिः.

Chest, s. See Breast, and Box, s.

Chevalier, s. सादिन् m., अश्वारोहः, महावीरः.

Chew, v. i. चर्व् 1 P, संदंश् 1 P; ‘c. the cud’ रोमंथं अभ्यस् 4 P, रोमंथायते (D.). -ing, s. रोमंथः, चर्वणं.

Chicane, s. कपटं, छलं, ध्यपदेवाः, मिथ्यापत्ति f. -er, s. मिथ्याविवादिन् m. -ery, s. वाक्छलं, मिथ्यावादः, पक्षाभासः, अनृतवाच् f.

Chicken, s. कुक्कुटशावः; ‘c. hearted’ भीरु, कातर.

Chick-peas, s. चणकः.

Chide, v. t. निर्भत्र्स् 10 A, तर्ज् 10 A, निष्टरमभिघा 3 U. 2 निंद् 1 P; अधिक्षिप् 6 P; See Censure. -v. i. उत्कुश् 1 P; विवद् 1 A, विप्रवद् 1 U, कलहं कृ 8 U. -er, s. निंदकः.

Chief, a. प्रधान, अग्रिम, मुख्य, परम, उत्तम, प्रमुख, अग्रत्य, विशिष्ट; वर-पुंगव-हंद्र-ऋषभ- in comp. -s. प्रधानपुरुषः, अधिपतिः, नायकः, ईशः, अग्रिमः, ईश्वरः, पुरोगः, अध्यक्षः, अधिष्ठातृ m., मुखरः ‘military c.’ सेनापतिः, सेनाध्यक्षः, चमूयतिः. -ly, adv. प्रधानतः, विशेषेण-षतः, मुख्यशः-तः. -tain, s. मुखरः, नायकः, पतिः, ईश्वरः. 2 गणपतिः, सामंतः.

Chilblain, s. पादस्फोटः, क्षतं.

Child, s. बालः-लकः, शिशुः, अर्भकः, टारकः, अपत्यं, सूनुः, पुत्रः वत्सः त्सा, जातः-ता, (terms of endearment). 2 संतानः, प्रजा, संतति f., अपत्यं, प्रसूति f.; ‘to be with c.’ See Pregnant; ‘c. bearing’ प्रसवः; beyond c. bearing’ विगतार्तवा, निण्फला; ‘capable of c.’ सरजस्का; ‘c. bed’ प्रसवावस्था, प्रसूतिकालः; ‘c. birth’ प्रसवः, जननं -hood, s. वाल्यं, शैशवं, कौमार-रकं, बालभावः, बालावस्था. -ish, a. बालिश, बालेय, बालोचित, बाल in comp. -ishly, adv. बाल-शिशु-वत्, शिशुतुल्यं. -less, a. निरपत्य, असंतान, अपुत्र, निरन्वय, निर्वंश, पुत्ररहित, अप्रजस् and sim. comp.; ‘a c. woman’ वंध्या, अशिश्वी. -like, a. शिशुतुल्य, बालानुरूप, बालोपम; ‘c. wife’ शैशवे भार्यापदं प्राप्ता (बालिका); ‘c.'s play’ (क्रीडावत्) सुकर a. कर्मन् n. ‘from (of) a c.’ आशैशवात्, बाल्यात्प्रभृति; ‘second childhood,’ वार्धक्ये बालिशता.

Chill, a. शीतल, शीत, शिशिर. -s. शैत्यं, शीतं, हिमं. 2 स्वेदविष्टंभः. -v. t. शीतीकृ 8 U, तेजोहीन a. कृ, उत्साहं ध्वंस् c. -y, a. ईषच्छीत, आशिशिर. ‘To take the c. of’ कतुष्णं कृ 8 U.

Chime, v. i. संवद् 1 P, अनुगुण-अनुरूप -a. भू 1 P; ‘c. in with’, संवद् 1 P. -v. t. वड् c., वादित्राणि तड् 10. -s. एकतानः, तालैक्यं, स्वरसंवादः. 2 घंटानादः.

Chimera, s. असंभवकल्पना, मनोरथसृष्टि f., शशाविषाणं; वृथा-मिथ्या-वासना. -Chimerical, a. मनोरथसृष्ट, काल्पनिक (की f.), भावनाकल्पित, अमूलक.

Chimney, s. धूमनिर्गमः, धूमनाली-रंध्रं. 2 चुल्लि-ल्ली f., अग्निकुंडं; ‘c. piece’ चुल्लि-शीर्षं-शिला; ‘c. sweeper,’ धूमनालीसंमार्जकः.

Chin, s. चिबुकं, हनु m., f. ‘Up to the c.’ आकंठं (मग्न a.).

China, China-ware, कौलातकं, मृन्मय a. भांठं.

China-cloth, s. चीनांशुकं.

Chine, s. पृष्ठं, कशेरुका. 2 कंदरः, द्रोणी.

Chink, s. छिद्रं, रंध्रं. 2 क्वणितं, रावः. -v. i. स्फुद् 6 P, विदॄ pass. 2 शिंज् 1, 2 A; क्वण् 1 P, स्वन् 1 P. 3 छिद्रं पूइ 10. -y, a. अनेकरंध्र, बहुविवर.

Chip, s. खंडः-डं, शकलः-लं, लवः, विदलं, तष्टं. -v. t. तक्ष् 1, 5 P; खंडीकृ 8 U. 2 See Bet. ‘c. axe’ तक्षणी. -Chippings, s. तष्टानि, स्वंडानि. -py, a. अस्वस्थ, असुस्थ. 2 स्वंडपूर्ण. ‘C. of the old block,’ पितृसदृशः.

Chirk, (1) (m), v. i. See Chirp.

Chirognomy, s. सामुद्रिकं.

Chirography, -er, See Writing, Writer.

Chiromancer, s. हस्तरेखाविद्याज्ञः, सामुद्रिकः.

Chiropodist, s. करचरणवैद्यः.

Chirp, v. i. विरु 2 P, कूज् 1 P. 2 सानंदं वंट्, 1 P. -ing, s. विरावः, कूजितं, रुतं. -ing, -ory, a. उल्लसित, प्रहृष्ट, प्रफुल्लवदन.

Chirrup, See Chirp.

Chirt, v. t. नि-पीड् 10.

Chisel, s. व्रश्वनः, तक्षणी, टंकः. -v. t. व्रश्व् 6 P, तक्षू 1, 5 P.

Chit, s. See Boy. 2 पत्रं -chat, s. जल्पनं, विश्रंभालापः, विश्रंभकथा.

Chivalry, s. शौयगुणः, सुविकमः, सुवीर्यं, पौरुषं, धामन् n. -ous, a. धामवत्, सुविक्रांत, महावीर्य.

Choice, s. See under Choose. ‘To make a c. or take one's c.,’ वृ 5 U. 10; वॄ 9 U; अभीष्टं ग्रह् 9 U.

Choir, s. गायक संगायक-गणः, गायकचक्रं.

Choke, v. t. प्रति-नि-रुव् 7 U, स्तंभ् 9 P. 2 कंठं संपीड् 10, गलं ग्रह् 9 P, श्वासावरोधं कृ 8 U, श्वासं निरुब् -ed, a. कलुष, (कंठः स्तंभितबाण्पवृत्तिकलुषः S. 4); निरुद्धश्वास.

Choler, s. पित्तं. 2 क्रोधः, अमर्षः; See Anger. -ic, a. क्रोधिल, क्रोधन, चंड, कोपिन्; ‘c. constitution’ पित्तप्रकृतिः, कोपशीलता.

Cholera, s. विसू(षू)चिका, महामारी.

Choose, v. t. वृ 5 U, वृ 9 U. ग्रह् 9 P. (the sense being clear). 2 अभिलष् 1, 4 P, मनो बंध् 9 P; रुच् 1 A, इष् 6 P. 3 निरूप् 10, नियुज् 7 A, 10. -Choice, s. वरणं, वरः, ग्रहणं; अभिलाषः, मनोबंधः; ‘c. of a husband’ स्वयंवरः; ‘of one's c.’ यथेप्सितं, यथाकामं, यथेष्टं, स्वेच्छया. 2 उत्तमभागः, उत्तमांशः. 3 विकल्पः; कामः, रुचि f.; ‘you have no c. in this matter’ स्वरुच्या वर्तितुं न शक्नोषि. -a. सर्वोत्तम, विशिष्ट, उत्कृष्ट, परम, सार-विशेष-रत्न in comp.; ‘c. food,’ भोजनविशेषः, विशिष्टान्नं; ‘c. girl’ खीरत्नं. -less. अविकल्प.

Chop, v. t. खंडशः छिद् 7 P, कृत् 6 P, शकलीकृ 8 U; See Cut. s. खंडः-डं, शकलः-लंः ‘c. house’ पाकशाला. -Chops, s. आस्यं, वदनं.

Chord, s. गुणः, तंत्री. 2 ज्या, जीवा.

Chorion, s. गर्भकोशः, गर्भवेष्टनं.

Chorister, s. गायकः, चारणः, किन्नरः.

Chorus, s. धुवः-वकः, अनुपदं. 2 गायकगणः.

Chouse, v. t. See Cheat.

Chowrie, s. चामरं, रोमगुच्छः.

Christen, v. t. नाम कृ 8 U or दा 3 U. See Call.

Chromatic, a. वर्णसंबंधिन्. 2 ग्रामीण.

Chronic, a. कालिक (की f.), दीर्घस्थायिन्, अविसर्गिन्.

Chronicle, s. इतिहासः, पुरावृत्ताख्यानं, वृत्तविवरणं. -v. t. अभिलिख् 6 P, वृत्तांतं लिख्; यथाक्रम्ं रचू 10. -er, s. पुरावृत्तरचकः, इतिहासलेखकः.

Chronology, s. कालनिर्णयविद्या. 2 कालकमेण पुरावृत्तविवरणं. -ist, s. कालगणकः-ज्ञः, पुरावृत्तरचकः. -ical, a. कालानुसारिन्, कालक्रमानुसारिन्; ‘in c. order’ आनुपूव्येर्ण, अनुपूर्वशः; कालानुषारेण.

Chronometer, s. कालमापनं, घटी, यामनाली.

Chrysalis, s. कोषकारः, कोशस्थः.

Chrysolite, s. चंद्रकांतः.

Chrysophilite, s. सुवर्णप्रियः, कनकलुब्धः.

Chub-faced, a. स्थूलास्य.

Chuck, s. कुक्कुटीशावः. -ling, प्रिये, वत्सं, वत्सजात (voc.). 2 चपेटिका, ईषत्-प्रहारः, लघ्वाघातः.

Chuckle, v. i. अंतः विहस् 1 P or स्मि 1 A, आनंदं भज् 1 U. -a. अदक्ष, ग्राम्य. ‘C. head,’ ग्राम्यो जनः.

Chuff, s. ग्रामिकः, स्थूल-जड-बुद्धिः, असभ्यः -y, a. ग्राम्य, स्थूल, असभ्य.

Chum, s. वयस्यः; प्रियसुहृड् m.

Chump, a. जडबुद्धि, स्थूलधी.

Church, s. देवतायतनं, देवालयं, धर्ममंदिरं, भजनगृहं. 2 धर्मः -y, a. धमोर्न्मत्त, अति-श्रद्धाव्यग्र ‘C. yard,’ श्मशानं, पितृवनं, प्रेतभूमि f.

Churl, s. ग्राम्यजनः, ग्रामजः, वृषलः. 2 अविनीतः, असभ्यः; वामशीलः. 3 कृपणः, कदर्यः. -ish, a. अशिष्ट, अश्लील, ग्राम्य, अविनीत, असम्य. 2 खल, कदर्य, दुराचार. -ness, s. अविनयः, असभ्यता, &c.

Churn, v. t. मथ् 1 P, मंथ् 9 P, (with two acc.); ‘the ocean was c. ed for nectar’ अमृतमंबुनिधिर्ममंथे; समा-आ-लुड् 1 P, or c. -ing, s. मंथनं, मंथः; ‘c. stick, -handle’ मंथनदंडः, मथिन् m., मंथानः ‘c. rope’ मंथनरज्जु f. ‘C. ing stick’ मंथः, मंथदंडः, वैशाखः; ‘a pot used for c. ing,’ गर्गरी, मंथनी.

Chute, s. जलप्रपातः.

Chutni, s. उपदंशः, व्यंजनं.

Chyle, s. अन्नारसः, धातुपः. -ous, a. अन्नरप्तमय (यी. f.).

Cicatrice, Cicatrix, s. सिघ्मन् n., रूढक्षतं. -Cicatrize, v. t. क्षतं रुह् c. or शुष् c.; ‘c. ed’ रूढ, शुण्क, रोपित. -ation, s. व्रणरोपणं, व्रणशोषण.

Cicerone, s. अपूर्ववस्तुदर्शकः.

Cidavaunt, a. पूर्व.

Cigar, Cigarette, s. तमाखुनाली.

Cimex, s. मत्कुणः, रक्तपः.

Cinch, s. पर्या(ल्या)णवंधः.

Cincture, s. मेखला, रशना, कांची.

Cinder, s. अंगारः-रं, भस्मन् n., अग्न्युच्छिष्टं.

Cinerary, a. भस्मसंवंधिन्.

Cinnabar, s. रक्तपारदः.

Cinnamon, s. दारुगंधः, दारुसिता, सुगंधित्वच् f.

Cinque, s. पंचकं, पंचन् in comp.

Cipher, s. शून्यं, बिंदुः, खं. 2 अक्षरं, वर्णः. 3 बीजाक्षरं; गूढाक्षरं. 4 अंकः. -v. t. अंकविधां अभ्यस् 4 P or शिक्ष् 1 A. 2 गूढाक्षरेर्लिख् 6 P. -ing, s. अंकविद्या, गणनविद्या, गणितं.

Circle, s. मंडलं, वृत्तं, चक्रं, वलयः-यं, गोलः-लं; ‘c. of friends’ मित्रचक्रं-मंडलं; ‘c. of people’ परिषट् f.; ‘being in the c. of her friends’ सास्वीमध्यगता; तापसपरिषदाबद्धमंडला प्रतीक्षते (Ka. 49) ‘formed into, or sitting in, a c.’ &c. 2 परिधिः, परिणाहः; ‘area of a c.’ फलं; ‘segment of a c.’ वृत्तखंडं. -v. t. परिवृ 5 U, परिवेष्ट् 1 A or c, परि-इ 2 P. -v. i. चक्रवत्-मंडलाकारेण-परिवृत् 1 A or परिभ्रम् 1, 4 P. -Circular, a. वर्तुल, वृत्त, मंडलाकार, चक्राकृति, गोल. -ly, adv. चक्रवत्, मंडलरूपेण.

Circuit, s. परिभ्रमणं, पर्यटनं; आ-वि-वर्तः, आदृत्ति f. 2 मंडलं, परिधिः, परिणाहः. -v. i. (to make a c.) परिभ्रम् 1, 4 P, परि-इ 2 P, परिवृत् 1 A. -ous, a. वक्र, कुटिलगामिन्, अतिदीर्घ.

Circulate, v. t. प्रचल् c., प्रसृ c., परिवृत् c., प्रवृत् c.; ‘who c. ed false reports all around’ समंतात् प्रवृत्तबीभत्सकींवदंतीकाः (पौरजानपदाः) (U. 4). -v. i. आ-वि-परि-वृत् 1 A, प्रचुर्-चल्-1 P, प्रसृ 1 P. -ion, s. परिभ्रमणं, परिवर्तनं, प्रसरः, प्रचारः, चलनं, व्यावतः; ‘c. of blood’ रुधिराभिसरण, रक्तवहनं. -ing, a. परिवर्तिन्, व्यावर्तक.

Circumambient, a. परिगत, व्यापक, परिवेष्टक.

Circumambulate, v. t. परि-इ 2 P, परिभ्रम् 1, 4 P, परिगम् 1 P, प्रदक्षिणीकृ 8 U. -ion, s. परिभ्रमणं, पर्यटनं, प्रदक्षिणा.

Circumcise, v. t. त्वचं छिट् 7 P or कृत् 6 P; ‘c. ed man’ वंडः-ठः, दुश्वर्मन् m.

Circumduct, v. t. लुप् 6 P; See Baffle. -v. t. परिवृत् c. -ion, s. लोपः; मोधीकरणं.

Circumference, s. परिधिः, मंडलं, परिवेशः-षः, परि(री)णाहः; ‘c. of a wheel’ नेमि f., प्रधिः, नीव्रः.

Circumfluent, -fluous, a. परिस्यंविन्, परिस्रत, परिगलित. -Circumfluence, s. यरिस्रवः, परिस्यंदनं.

Circumfuse, v. t. परि-समा-प्लु c., समाक्रम् 1 U, 4 P, व्याप् 5 P, वि-अश् 5 A. -ile, a. व्यापक.

Circumjacent, a. उपांतिक, पर्यंप्तस्थ.

Circumlocution, s. वक्रोक्ति f., वाक्यविस्तरः; अत्युक्ति f., अतिशयोक्ति f. -Circumlocutory, a. वक्र, बहुवाक्य, सवाक्यविस्तर.

Circumnavigate, v. t. पोतेन परिभ्रम् 1, 4 P, समंततः प्लु 1 A, तॄ 1 P.

Circumrotation, s. चक्रावर्तः, परिवर्तः, आवृत्ति f. -Circumrotatory, a. आवर्तमान, परिवर्तिन्.

Circumscribe, v. t. परिमा 3 A, सं-नि-यम् 1 P, संवृ 5 U, संकुच् c. -Circumscription, s. संकोचः, संयमः.

Circumspect, a. समीक्ष्यकारिन्, विमृश्यकारिन्, सावधान, अवहित, अप्रमत्त, दक्ष. -ion, s. समीक्ष्य-विमृश्य-कारीत्वं, अप्रमादः, अवधानं, दक्षता. -ly, adv. प्तमीक्ष्य, सुविमृश्य, सावधानं.

Circumstance, s. दशा, अवस्था, स्थिति f., भावः, वृत्ति f. 2 वृत्तं, वृत्तांतः; ‘c. s as they happened’ यथावृत्तः वृत्तांप्तः. 3 विषयः, वस्तु n., अर्थः. 4 संबंधः; ‘under these c. s’ एवंगते-सति; ‘in good c. s’ सुस्थ-सुस्थित -a.; ‘in bad c. s’ दुर्गत-दुर्द-शापन्न-दुःस्थित a.; ‘under any c. s’ यद्वा तद्वा भवतु; येन केनापि प्रकारेण; according to c. s’ यथास्थितं, यथासभवं, यथावसरं, यथाकालं. -ed, a. स्थित, अवस्थित, भूत, स्थ in comp. -Circumstantial, a. सविस्तर, विस्तीर्ण. 2 अप्रकृत, आगंतुक (की f.), आहार्य; अप्रत्यक्ष (प्रमाणं). -ly, adv. यथावृत्तं, सविस्तर, &c. -Circumstantiate, v. t. अप्रत्यक्षप्रमाणेन पतिप्रद् c.

Circumvallate, v. t. परिखादिना परिवेष्ट 1 A, or उपरुध् 7 U. -ion, s. समंताटुपरोधनं, परिखानिर्मणं.

Circumvent, See Cheat.

Circumvest, v. t. परिव्ये 1 P, परिधा 3 U.

Circumvolve, v. t. See Revolve.

Circus, s. क्रीडारंगः, क्रीडांगणं, कीडाचकं.

Cist, s. कोशः, पुटः, आवेष्टनं. 2 समधि m. 3 समाधिगतं-कोशः-पुटः.

Cistern, s. जलकुंडं, जलाशयः, तोयाधारः.

Cit, s. मागरिकः, पृथग्जनः, नागरजनः.

Citadel, s. दुर्गं, कोटः-टि f.

Cite, v. t. उपनी 1 P, उपन्यस् 4 P, उप-क्षिप् 6 P, अवतॄ c. 2 आह्वे 1 P, अभियुज् 7 A, 10. -ation, s. आह्वानं, अभियोगः. 2 अवतारणं, उपन्यस्तवाक्यं, अवतरणं.

Citron, s जंबीरः, जंभीरः, जंभः-भलः, बीज-पूरः, फलपूरः.

City, s. पुरं-री, नगरं-री, पत्तनं, पुइ f. -Citizen, s. पौरः, पुरवांसिन् m., नगरजनः, पौरजनः, पौरलोकः; ‘c. s and villagers’ पौरजानपदाः. -like, adv. आर्यवत्, नागरिकवृत्त्या, पौरवत्. -ship, s. पौरत्वं, पौराधिकारः.

Civet,-Cat, s. गंधमार्जारः.

Civil, s. पौर (री f.).

Civil, a. दक्षिण, सादर, प्रियंवद, सानुनय; अनुकूल; सुशील. 2 पौर (री f.), पुर in comp.; ‘c. war’ प्रकृतिक्षोभः, जनप्रकोपः. -ity, s. दाक्षिण्यं, प्रश्रयः, आदरः, सौजन्यं, अनुरोधः, अनुवृत्ति f., सुशीलता. -ly, adv. सादरं, सप्रश्रयं. -Civilize, v. t. विनी 1 P, शिष्टाचारान् शिक्ष् c. or शास् 2 P, आर्यपदवीं आरुह् c. (रोपयति), उन्नम् c. (ननयति), उत्कर्षं-उन्नतिं-नी. -ation, s. सम्यता, आचारशिष्टता. -ed, a. शिष्टाचारापन्न, आर्यवृत्त, शिष्ट, सभ्य, विनीत.

Clack, s. वावदूकता, अतिजल्पनं. 2 किलकिलारावंः. 3 परुषध्वनि m. -v. i. अतिभृशं जल्प् 1 P. 2 किलकिलारावं कृ 8 U. 3 परुषं स्वन् 1 P.

Clad, See under Clothe.

Claim, v. t. स्वीय-आत्मीय- a. इति प्रतिपद् c. or याच् 1 A or ब्रू 2 U or वच् 2 P; ‘he c. s that property’ तद्धनं मदीयमिति स भाषते or प्रतिपादयति; ‘c. s reverence’ संमानमर्हामीति प्रतिपादयति; ममेति उक्त्वा ग्रह् 9 P; अभिमानं कृ 8 U, स्वत्वं ज्ञा c. (ज्ञापयति), अभिमन् 4 A. 2 (have a c. to) अर्ह् 1 P. -s. अधिकारः, अभियोगः, अभिमानः, स्वत्वप्रतिपादनं, प्राथना; ‘false c.’ मिथ्याभियोगः; ‘laying c. to learning’ विद्याभिमानः. -ant, s. अर्थिन् m., अभियोक्तृ m., प्रार्थयितृ m.

Clam, v. t. सांद्रीकृ 8 U; श्यानीकृ. 2 युगपत् घंटारवंकृ 8 U. -s. घंटानादः. -my, a. श्यान, सांद्र, घन.

Clamancy, s. आवश्यकता.

Clamant, a. सोत्कंठं-उच्चैः-आक्रोशत्.

Clamber, v. t. आयासेन अध्यारुह् 1 P.

Clamour, v. i. उत्-आ-कुश् 1 P, उच्चेः घुष् 10, आरट् 1 P. -s. आ-उत्-क्रुशः, महारवः, उच्चैर्घोषः, जनरवः. -ous, a. महास्वन, मुन्नर, बहुघोष, घोषकर (री f.).

Clamp, v. t. कीलेन संयुज् 10 or संबंध् 9 P. -s. इष्टकाराशिः. 2 कीलकः. 3 पादाघातः.

Clan, s. गणः. 2 वंशः, कुलं, गोत्रं, वर्गः, संघः, शाखा, जाति f.

Clandestine, a. निभृत, रहस्य, प्रच्छन्न, सूढ, ‘c. marriage’ चोरिकाविवाहः. -ly, adv. निभृतं, गुप्तं, रहः.

Clang, v. i. क्वण्-घ्वन्- 1 P, शिंज् 1, 2 A. -s. शिंजितं, क्वणितं; तुमुलरवः, शस्रघोषः.

Clank, s. शिंजितं, क्वणितं, झंझनं.

Clap, v. t. करतालं दा 3 U or बद् c. 2 अकस्मात् संहन् 2 P, संघट्व c.; न्यत् 4 P. 3 करतालेन प्रशंस् 1 P. 4 (कारागृहे) निक्षिप् 6 P; ‘c. wings’ उत्क्षिप् 6 P. -s. -ing, s. करतालवादनं, तालः. 2 प्रशंसाशब्दः. 3 मेघर्गजितं-नादः, वज्रनिघेर्षः, मेघस्तनितं. 4 ध्वनिः; क्वणितं, संघातशब्दः. -per, s. घंटावादकः, घंटाताडनी.

Clarify, v. t. सं-वि-शुध् c., विमलीकृ 8 U, पू 9 U. -v. t. विमलीभू 1 P, प्रसद् 1 P.

Clarinet, s. वेणुः, वंशः.

Clarion, s. तूर्यः; काहलः.

Clash, v. i. विरुब् 7 U, विसंवद् 1 P, वि-प्रतिपद् 4 P, विवद् 1 A. 2 संघद्व 1 A, आहन् 2 U. -s. समाघातः, संघष्टृः, विरोधः, विसंवादः, निप्रतिपत्ति f. -ing, a. परस्परविरोधिन्, विरुद्धार्थ, विसंवादिन्.

Clasp, v. t. आश्लिष् 4 P, समा-आ-लिंग् P 1, परिण्वंज् 1 A, परिरभ् 1 A, उपगुह् 1 U; आपीड् 10; ‘c. to the bosom’ वक्षसा परिरभ्, क्रोडीकृ 8 U. 2 कुडुपेन बंध् 9 P or पिनह् 4 P. 3 परिवेष्ट् 1 A, परिनिधा 3 U; ‘c. the hands’ हस्तौ समानी 1 P, अंजलिं बंध्. -s. आश्लेषः, आलिंगनं, परिरंभः, परिण्वंगः. 2 कुडुपः, गंडः.

Class, s. वर्गः, छात्रसमूहः, सहाध्यायिगणः 2 श्रेणि-णी f., गणः (of verbs); समूहः संघः; समाहारः 3 जाति f. (kind); ‘of the c. of beasts’ पशुजातीयः. 4 वर्णः, जातिः, वर्गः; ‘people of the lower c. es’ अवरवर्णाः, अंत्यजातीयाः; ‘of the same c.’ वर्ग्यः, वर्गीयः, सवर्णः. -v. t. -ify, v. t. वर्गकमेण विन्यस् 4 P, यथावर्गं रच् 10, वर्गीकृ 8 U, गणीकृ, गणशः व्यस्. -Classical, a. संस्कृत, श्रेष्ठ, प्रथमवर्गीय Classifier, s. गणकारः; व्यासः.

Clatter, v. i. क्वण्-ध्वन् 1 P; झणझणायते. (D) 2 प्रलप्-जल्प्- 1 P. -s. क्वणितं, ध्वनिः, तुमुलरवः.

Clause, s. पदं, अंगं, अधिकरणं. 2 वाक्यं. 3 नियमः.

Clavated, a. ग्रंथिल, जटिल.

Claw, s. नखः-खं, नखरः-रं. -v. t. नखैः विटॄ 9 P. 10 or आहन् 2 U.

Clay, s. मृट् f., मृत्तिका. 2 पंकः, जंबालः, कर्दमः; ‘made of c.’ मृण्मय (यी f.). -v. t. पंकेन लिप् 6 P or दिह् 2 U. -ish, a. पंकिल, कार्दभ (मी f.).

Clean, a. शुचि, पवित्र, वि-परि-शुद्ध, विमल, निर्मल, धौत (वासः). 2 विमलात्मन्, निर्दोष, अतव. 3 श्लक्ष्ण, मसृण. ‘To have c. hands,’ निर्दोष a. भू 1 P; निरागस् a. अस् 2 P; ‘to make a c. breast of,’ पायानि निविद् c. or ख्या c; ‘to show a c. pair of heels,’ पलाय् 1 A. -v. t. See Cleanse, below. -adv. साकल्येन, अशेषेण, आमूलं, सर्वाशेन. -ly, a निर्मल पवित्रदेह. -adv. शुपि, निर्मलं. -liness, s शौचं, शुद्धि f., निमलता. -ness, s. शुचिवा, पवित्रत्वं, निर्मलता, &c.

Cleanse, v. t. शुव् c., पू 9 U. 2 प्रक्षल् 10, प्र-सं-मृज् 2 P or c., धाव् 1 P, 10, निर्-अव-निज् 3 U, पवित्रीकृ 8 U. -er, s. शोधकः, पावकः.

Clear, a. वि-निर्-अ-मल; प्रसन्न, शुद्ध, अच्छ, विशद, स्वच्छ. 2 स्पष्ट, सुप्रकाश, परिस्फुट, व्यक्त. 3 (fig.) विशद, निश्चिंत, निष्कालुष्य, निःसदेह; oft. by निर्-अ- pr.; ‘c. sky’ अनभ्रं-निरभ्रं-नभः; ‘c. from debt’ अनृण, ऋणमुक्त; ‘c. forest’ निण्कंटकं-असंबाधं-वनं; ‘a c. sum’ अभग्न, निरवशेष, निरुद्धार. -v. t. ‘make c.’ विशदीकृ 8 U, विवृ 5 U, व्याख्या 2 P. 2 शुव् c., प्रसद् c., विमलीकृ, मृज् 2 P. 3 मुव् 6 P or c.; by निइ pr.; ‘c. ed the forest of its thorns’ अरण्यं निष्कंटकं चकार; निःक्षत्रियां पृथ्वीं चकार &c.; ‘c. from obstacles’ विघ्नानपनी 1 P, निर्विघ्न a. कृ; ‘c. a doubt’ (शंकां) छिद् 7 P, निरस् 4 P, अपनी; ‘c. debt’ (ऋणं) शुध् c., अपाकृ; निस्तॄ c.; ‘c. oneself’ आत्मानं निदार्षं कृ; ‘c. up a business &c.’ समाप् c., संपूइ 10, निःशेषीकृ; ‘c. the throat’ उत्कासनं कृ; ‘c. the way,’ मार्गं अस्विली कृ 8 U. 4 दोषात् मुच् c. 5 लंघ् 1 A, 10; अतिक्रम् 1 U; अति-इ 2 P. निस्तृ 1 P. 6 लाभं-कलांतरं-प्राप् 5 P. 7 देयं अपाकृ 8 U. ‘c. out’ निर्गम् 1 P. -v. i. (up) प्रसट् 1 P, प्रसादं गम् 1 P or ग्रह् 9 P, निरभ्रीभू (as sky); दिशः प्रसेदुः (R. III. 14), गंगा रोधःपतनकलुषा गृह्नतीव प्रसादं (V. 1). -ly, adv. व्यक्तं, स्पष्टं स्फुटं. 2 प्रसन्नं, विशदं. 3 भिन्नार्थं, स्पष्टार्थं. -ness, s. प्रसादः वैशद्यं, वैमल्यं, स्वच्छता, शुद्धि f. 2 स्पष्टता, व्यक्तता स्फुटता.

Cleave, v. i. संज् pass., आ-वि-सं-अनु°, लग् 1 P. संलग्नीभू. 2 विदॄ pass., दल् 1 P, स्फुट् 6 P. -v. t. विटॄ 9 P, 10; वि-निर्-भिद् 7 P, दल् c. (दलयति), विपद् 10. -er, s. भेदकः. 2 मांसच्छेदिका. -Cloven, a. विदीर्ण, स्फुटित, विभिन्न; ‘c. hoofed’ द्विशफ.

Cleft, s. दरी, भंगः, संधिः, छिद्रं, रंध्रं.

Clement, Clemency, See Kindness.

Clench, Clinch. v. t. (the list) मुष्टिं बंध् 9 P; ‘a blow with the fist c. ed’ मुष्टिप्रहारः-संघातः. 2 वद्धमुष्टिना संग्रह् 9 P or पीड् 10. 3 दृढीकृ 8 U, स्थिरीकृ.

Clergy, s. पुरोहितवर्गः, धर्माध्यापकवर्गः. -man, s. पुरोहितः, धर्मशासकः, धर्मप्रवक्त m. -Clerical, a. याजकीय, धमोर्पदेशविषय. 2 लेस्वकसंबंधिन्.

Clerk, s. लिपिकारः, लेखकः, कायस्थः. 2 पुरोहितः, धनर्ध्यापकः. 3 पांडितः, कृतविद्यः, विद्वस् m. -ship, s. कायस्थकर्मन् n.

Clever, a. चतुर, दक्ष, विचक्षण, विदग्ध, पटु, मतिमत्, निपुण, कुशल, प्रवीण, विशारद, पेशलमति. -ly, adv. चतुरं, सपाटवं. -ness, s. चातुर्यं, वैचक्षण्यं, पाटवं, नैपुण्यं, वुद्धिमत्ता, मतिप्रकर्पः.

Clew, Clue, s. सूत्रकोषः. 2 सूत्रं, संधानं, मार्गदर्शकः.

Click, s. क्वणत् a. ध्वनि m.

Client, s. आश्रितः, अधीनः, पक्ष्यः, श्रावकः. -ele, s. अनुसंघात.

Cliff, s. प्रपातः, भृगुः, अतटः.

Clift, s. See Cleft.

Climate, Clime, s. प्रकृति f. 2 देशः, प्रदेशः, दिश् f.

Climax, s. परकाष्ठा, पराकोटि f., अतिभूभि f.; ‘anxiety reaching its c.’ अतिभूमिं गंतेन रणरणकेन (U. 1); ‘the jealousy of her love reached its c.’ दूरारूढः प्रणयोऽसहनः (V 4); सारः (a figure), उत्तरोत्तर उत्कर्षः.

Climb, v. t. आ-अधि-रुह् 1 P, अधिक्रम् 1 U, 4 P. -v. i. उपरि गम् 1 P. -er, s. आ-अधिरोहिन् m., आरोह m. 2 (plant) वतति-ती f., वल्लरी, वल्लि-ली f.

Clinch, s. श्लेषः, ट्वर्थवाक्यं.

Cling, v. i. संज् 1 P, आ-प्र-स°, सज्ज् 1 U; (निवसनं कः सज्जति S. 4), लग् 1 P, सं-परि°; ‘c. ing to my neck at the time of going’ गमनसमये कंठे लग्ना (Mal. 2), आ-अव-लंब् 1 A, अनुबंध् 9 P; ‘c. to hope’ आशां न त्यज् 1 P, आशामवलंब्.

Clinic, s. रुग्णः, व्याधिग्रस्तः. 2 रुग्णशय्योपांते विद्यार्थिनां चिकित्सोपदेशः -a. Clinical, a. शय्यागत शयनग्रस्त.

Clink, v. i. शिंज् 1, 2 A. विरु 2 P, क्वग् 1 P. -s. शिंजितं, क्वणितं, किंकिणीशब्दः. 2 नादः, शब्दः.

Clip, v. t. छिद् 7 P; See Cut. 2 दृढं परिष्वंज् 1 A, उपगुह् 1 U. 3 संहृ 1 P, ह्रस् c., संक्षिप् 6 P. -per, s. वंचकः. 2 मुंडिन् m. -ping, s. खंडः, विदलं, तष्टं.

Clique, s. गणः, संघः. -ism, संघशीलता.

Cloak, s. कंचुकः, प्रावारः-रकः, अवगुंठनं. 2 (Pretext, disguise), कपटवेषः, व्याजं, छद्नन् n., मिषं. -v. t. प्रावृ 5 U, आच्छद् 10, अवभुंश् 10.

Clock, s. धटी, घटिका, यामनाली. -maker, s. घटीकारः. -work, s. घटीकर्मन् n.

Clod, s. लोष्ठः-ष्ठ, मृत्खडः, मृत्पिंडः. 2 पिंडः; ‘c. -pated’. ‘c. poll’ जडः, मृत्पिंडबुद्धिः, स्थूलमतिः. 3 भूमि f. ‘c. hopper,’ कृषीवलः, ग्राम्यः, मंदधीः. -v. t. लोष्ठेः प्रहृ 1 P. -dy, a. लोष्ठपूर्णमय (यी f.).

Clog, v. t. उप-नि-रुघ् 7 U, प्रतिबंघ् 9 P, स्तंभ् 9 P. 2 निगडेन बंघ् 9 P, शंखलयति (D.). -s. पाशः, निगडः, बंधनं, शंखला. 2 विघ्नः, प्रत्यूहः, अंतरायः. -gy, a. प्रतिरोधिन्, विघ्नकर (री f.).

Cloister, s. मठः, विहारः. -al, a. विविक्तसेविन्. -er, s. मुनिः, मठवासिन् m., संन्यासिन् m.

Close, v. t. अपि-पि-धा 3 U, संवृ 5 U; आ-नि-मील् 1 P or c. (eyes &c.); निमिमील नरोत्तमप्रिया (R. VII. 37,) ‘c. ed her eyes in death.’ 2 निर्वृत् c., संपद् c., सनाप् c., अवसो 4 P. 3 आवेष्ट् 1 A or c., आच्छद्10प्रावृ, अवगुंठ् 10; ‘c. hands’ हस्तौ बंघ् 9 P; पाणिपुटं कृ; ‘c. in’ परिवेष्ट् 1 A, परिवृ 5 U; ‘c. a bargain,’ समयं कृ 8 U; ‘with c. ed doors,’ गुप्तं, रहसि. -v. i. सं-मिल् 6 P. संगम् 1 A. संयुज् pass. 2 निमील् 1 P, मुकुलीभू 1 P (lotuses &c.). 3 अवसित-समाप्त -a. भू, निवृत् 1 A, निष्पद्-समाप् -pass. -round, समंततः परिवेष्ट् 1 A or c., परिवृ 5 U or c. -with, See Agree. 2 संघटृ 1 A; बाहूबाहवि युध् 4 A. -s. अवसानं, अत्ययः, परिणामः, अंतः, विरामः, क्षयः. 2 निष्पत्ति f., सिद्धि f., समाप्ति f., ‘c. of day’ दिनात्ययः, सायाह्नः. -a. पिहित, संवृत, निमीलित. 2 बद्ध, समंततो निरुद्ध (prisoner &c.). 3 गाढ, अशिथिल, दृढ, घन; ‘c. fisted’ अमुक्तहस्तः, बद्धमुष्टिः. 4 अविरल, सांद्र, निबिड, गहन, निरंतर. 5 आसन्न, समीपस्थ, निकटवर्तिन्, समीप, निकट. 6 विविक्त, गुप्त. 7 आसक्त, अभिनिविष्ट, एकाग्र; ‘c. application to Śāstras’ शास्त्राभिनिवेशः. 8 निर्वात, अभ्रित; ‘it is c. today’ निर्वातं-अभ्रितं-नभः. 9 संकट, संकुचित, अविस्तृत, संबाध; ‘c. fight’ रणसंकुलं, तुमुलयुद्धं. 10 दृढसौहृद, सुपरिचित. 11 कृपण. 12 (concise) संक्षिप्त. -adv. अंतिकं, सनीपे-पं, निरंतरं; निकटे; ‘c. to the ear’ कर्णांतिकं, ‘c. by’ अनतितूरे, नातिदूरं. -ly, adv. निभृतं, गुप्तं, रहसि. 2 निरंतरं, अविरलं, सन्निकृष्टं. 3 प्रयत्नतः, मनोभिनिवेशेन, चित्तासक्त्या. 4 गाढं, दृढं, &c. -ness, s. समीपता, सन्निकर्षः, सन्निधिः. 2 रहस् n., गुप्ति f. 3 घनता, &c. 4 निर्वात-ता, &c.

Closet, s. कोष्ठः, कुटि-टी f., निभृतागारं, वेश्मन् n. -v. t. कुट्यां गुप् 1 P or निविश् c.

Closure, s. पिधानं, वेष्टनं, प्रावरणं.

Clot, s. पिंडः, घनता, गुटिका, गुल्मः; ‘c. of blood’ घनशोणितं; ‘c. of hair’ जटा -v. t. मांद्रीभू, घनीभू, पिंडीभू, जट् 1 P, श्यै 1 A. -ted, -ty, a. पिंडीभूत, घनीभूत, श्यान.

Cloth, s. वस्त्रं, वासत् n., वसनं, चेलः-लं, पटः, परिधानं, अबरं; ‘fine c.’ अंशुकं; ‘old, tattered, c. es’ कर्पटः, जीर्णवस्त्रं, चीरं; ‘unbleached c.’ अनाहतं, निण्प्रवाणि, तंत्रकं, नवांबरं. -Clothe, v. t. (oneself वासः &c. परिधा 3 U or ग्रह् 9 P; वस् 2 A; ‘c. ing herself’ गृहीतवसना. 2 (वस्त्रेण) आच्छद् 10, परिच्छद्, संव्ये 1 P; वस् c., परिधा c. (धापयति), वेष्ट् 1 A. -ed, Clad, a. (in) वसान, परिदधत् (s.) in comp. 2 संवीत, आवृत, आच्छादितं, परिच्छन्न; सवामस्, अनग्न. -ier, s. पटकारः, वस्त्रनिर्मानृ m. -ing, s. परिधानं, आच्छादनं, परिच्छदः, वासस् n., वसनं; ‘food and c.’ ग्रासाच्छादनं.

Cloud, s. मेघः, घनः, अभ्रं, जीमूतः, स्तनयित्नुः, बलाहकः, मुदिरः, धूमयोनिः, and combinations of words for ‘water’ (q. v.) with ‘giving’ or ‘bearing,’ जलदः, तोयवाहः, पयोधरः, जलमुच्, वारिदः &c.; ‘c. capped’ अभ्रांलिह, अभ्रंकष-लिस्व’ 2 (fig.) शशविषाणं, खपुण्पं. 3 अस्पष्टीकृत् m. 4 पटलं. 5 दुर्निमित्तं. -v. t. प्रच्छद् 10, आवृ 5 U. 2 तिमिरेण आच्छद्. 3 मलिनयति (D) (यशः). -ed, a. मेघावृत, अभ्रित, अभ्राच्छादित; तमोवृत, दुर्दिनग्रस्त. -less, a. निरभ्र, अमेघ, &c. -y, a. साभ्र, मेघाकीर्ण, समेघ; ‘it is c. weather today’ दुर्दिनमद्य. 2 तमोवृत, तिमिराच्छन्न, अंधकारयुक्त.

Clough, s. कंदरः-रा, दरि-री f.

Clout, s. चीरं, कर्पटः, कंथा. 2 प्रहारः, आघातः. -v. t. जीर्णवस्त्राणि संधा-समाधा 3 U. 2 प्रहृ 1 P, आहन् 2 P. -erly, a. ग्राम्य.

Clove, s. (Tree) लवंमवृक्षः. 2 (Spice) लवंगं, देवकुसुमं.

Clover, s. त्रिपर्णं, त्रिपत्रं.

Clown, s. ग्राम्यः, ग्रामिकः, कृषीवलः, वृषलः, जानपदः, पृथग्जनः, असभ्यो जनः. -ish, a. अशीष्ट, ग्राम्य, असम्य, ग्राभीण. -ishly, adv. ग्राम्यवत्, अशिष्टं.

Cloy, v. t. उद्विज् c.; पिंडस्वर्जुरेरुद्वेजितस्य (S. 2) ‘c. ed with eating dates;’ अतितृप्तिं जन् c. (जनयति).

Club, s. यष्टि f., लगुडः, गदा, परिघः; ‘armed with a c.’ याष्टीकः, यष्टिधरः. 2 गणः, समाजः, मेलकः. 3 पंक्ति f., सहभोजिनां संसर्गः. 4 अंशः, भागः; ‘c. foot’ स्थूलचरणः. -v. t. यष्टचा प्रहृ 1 P. 2 गुच्छं कृ 8 U, संचि 5 U, मिल् 6 P. 3 व्ययं विभज् c.

Clue, See Clew.

Clump, s. गुच्छः, संचयः, षंडः, निचयः, गुल्मः, स्तंबः. -v. i. जडगत्या गम् 1 P. 2 समूहं रच् 10.

Clumsy, a. अचतुर, अदक्ष, अकुशल, असुंदर, ग्राम्य, स्थूल. -ly, adv. अदक्षं, दाक्ष्यं, विना, अचतुरं, अपाटवं. -ness, s. अचातुर्यं, अपाटवं, &c.

Cluster, s. गुल्मः, गुच्छः, स्तंबः, स्तबकः. 2 संघः, गणः, समूहः, निवहः, ओबः, चयः, समुदायः. -v. i. एकत्र मिल् 6 P, एकीभू 1 P, पिंडीभू. -v. t. संचि 5 U, एकीकृ 8 U, पिंडीकृ, समाहृ 1 P.

Clutch, v. t. ग्रह् 9 P, घृ 1 P, 10; आक्रम् 1 U, 4 P. 2 मुष्टिं बंध् 9 P. -s., ग्रहः, ग्रहणं; मुष्टिबंधः. 2 हस्तः, पाणिः, नखं; ‘rescued from the c. es of death’ सृत्युमुखान्मुक्तः.

Clutter, s. कोलाहलः, तुसुलरवः. -v. i. कोलाहलं कृ 3 U. 2 संकुल a. भू 1 P.

Coacervate, See Collect.

Coach, s रयः, प्रवहणं, यानं, वाहनं, शकटः-टिका; ‘travels by c.’ रथेन संचरति; ‘a c. and four’ चतुरश्वं यानं; ‘c. box’ सूतासनं, ‘c. ful’ पूणरथः, शाकटं; ‘c. horse’ रथ्यः; ‘c. house’ रथशाला; ‘c. maker’ रथकारः; ‘c. man’ सूतः, सारथिः, ग्रंतृ m.

Co-act, v. i. सह कृ 8 U. -ion, s. प्रमाथः, बलात्कारः. -ive, a. पमाथिन्, बलान्वित, सबल.

Co-adjacent, a. See Adjacent.

Co-adjutant, a. निथःप्तहायः, सहकारिन् m.

Co-adjutor, s. सहायः, सहकारिन् m.

Coagulate, v. i. घतीभू 1 P, श्यै 1 A. -v. t. शये c., घनीकृ 8 U, संहन् 2 P. -ion, s. शीनता, संहति f., वनीभावः, श्यानत्वं.

Coal, s. खनिज गारः -रं; ‘c. black’ अगरसवर्ण, अति-कृष्ण. -v. i. खनिजांगारान् उपक्लूप् c., ‘c. field,’ s. खनिजांगारक्षेत्रंः ‘c. gas,’ s. खनिजांगारवायुः m. ‘c. mine, pit,’ अंगारस्वनि (नी) f. ‘-c. ing station,’ अंगारभरणस्थानं.

Coalesce, v. i. संमिल् 6 P, संगम् 1 A; एकीभू, संयुज्-संधा-संश्लिष् pass. -ence, s. संमिलनं. -ent, a. एकीभवत्, संमिलत्, -Coalition, s. संयोगः, संश्लेषः मेलनं, संधिः.

Coalise, v. i. संधिं कृ 8 U.

Coarse, a. स्थूल (cloth &c.); घन, नीरंध्र; अविरल, निबिडस्यूत. 2 असम्य, अश्लील, ग्राम्य, अशिष्ट. 3 अवाच्य, नीच, निकृष्ट, गर्ह्य; ‘c. food’ मंदाहारः. -en, v. t. स्थूली-घनी-कृ 8 U. -ish, a. ईषत्-स्थूल-घन. -ness, s. स्थूलता, ग्राम्यता, अश्लीलता, &c.

Coast, s. तीरं, तटः-टं, वेला. 2 सीमा. 3 देशः, प्रदेशः. -v. i. उपतीरं नावा संचै 1 P, नौकां वह् c. -ing, a. उपतीरं संचरत्. -line, s. तीररेस्वा. -ward, adv. अभितीरं. -wise, adv. अनुतीरं.

Coat, s. कंचुकः, उत्तरीयं, प्राचारः-रकः, निचोलः. ‘To turn one's c.,’ v. i. पक्षांतरं-मतांतरं-कृ 8 U. ‘c. of mail’, See Armour; ‘c. of arms,’ s. कुलचिन्हं. 2 पटलं, आच्छादनं, पुटं, आवेष्टनं. 3 लो(रो)मन् n. (of animals). -v. t. आच्छद् 10, अवगुंठ् 10, आ-सं-वेट् 1 A or c. 2 अनुव्यध् 4 P; वि-लिप् 6 P, छुइ 10. -ing, s. पटलं, पुटं, आच्छादनं, आवेष्टनं. 2 लेपः, छुरणं. 3 कंचुकवस्त्रं.

Coax, v. t. चादूऋया सांत्व् 10, अनुनी 1 P, उपच्छंद् 10, लल् 10. -er, s. चादुकारः. -ing, s. चादुवचनं, चादु m. n., उपच्छंदनं.

Cobble, v. t. जीणपादुकाः सूच्या समाधा-संधा 3 U. 2 अपाटवं किंचित्कर्म कृ 8 U. -er, s. पादुकासंधातृ m.; अनिपुणः शिल्पी.

Cobra, s. नागः, फणिन् n., See Snake.

Cobweb, s जालं, सूत्रजालं. 2 संतानः; ‘c. of speech’ वाग्जालं.

Cock, s. कुक्कुटः, शिस्विन् m., ताभ्रचूडः, नखायुधः, कृकवाकुः; ‘c.'s comb’ शिस्वा, चूडा; (fig.) वेषाभिमानिन् m., ‘c. -sparrow’ चटकः. 2 प्रणाली, जलयंत्रं. 3 पुंगवः, मुखरः, नायकः. 4 तृणोत्करः; ‘weather c.’ वायुध्वजः-ज्ञापकः; ‘c. and bull story’ सृवा-वृथा-कथा; ‘c. crowing’ कुक्कटरवः; प्रभातकालः; ‘c. fight,’ ‘c. match’ प्राणिद्यूतं, ताम्रचूडयुद्भं; समाह्वयः; ‘c. pit’ कुक्कुटयुद्धस्थानं. -Cocky, a. स्वायत्त, स्वावलंबिन्, स्वतंत्र. -v. t. उन्नप् c. (नमयति), उत्क्षिप् 6 P. उच्छ्रि 1 U. -v. i. सलीलं चर-चल् 1 P. 2 दृप् 4 P.

Cockatrice, s. अजगरः.

Cock-boat, s. उप-क्षुद्र नौका.

Cocker, v. t. See Fondle.

Cockle, s. शुक्ति f.

Cockloft, s. चंद्रशाला, शिरोगृहं.

Cockney, s. नगर-पुर-वाप्तिन् m.; प्राकृतजनः.

Cock-swain, s. क्षुद्रनौकापतिः.

Cocoa-nut, s. नारिकेलः-रः, कौशिकफलं; (tree) तृणद्रुमः, शिरःफलः, नालिकेरः-लः, नारि(डि)केरः-केलिः, नारीकेलः-ली, लांगली.

Cocoon, s. कोशः-षः.

Coction, See Decoction.

Cod, s. बीजकोषः, पुटः.

Coddle, v. t. ईषत्-शनैःपच् 1 P or क्वथ् 1 P. 2 निपुणं संवृध् c. or पुष् 1, 1 P, 10. -s. स्त्रीप्रकृति m., स्त्रैणः.

Code, s. संहिता; ‘c. of laws’ धर्म-स्मृति-शास्त्रं, स्मृति f.

Codicil, s. मृत्युपत्रस्य अनुवंधः or उपलेख्यं.

Coefficacy, s. सहकारिता, संयोगिता.

Coefficient, s. मानं, गुणः.

Coemption, s. अखिलवस्तुक्रयः.

Co-equal, a. समानपदस्थ, स-सह-धर्मन्, समानभाव -ity, समानावस्था; तुल्यभागः, सहधर्मः, तुल्यपदत्वं.

Coerce, v. t. सं-नि-यम् 1 P, निरुव् 7 U, निग्रह 9 P, नियंत्र् 10; See Compel also. -ion, s. निग्रहः, संयमः; नियंत्रणं. -ive, a. नियामक; प्रतिरोधिन्.

Coetaneous, Co-eval, a. सम-एक-कालीन; समान-तुल्य-वयस्क, सवयस्. -s. वयस्यः, स-तुल्य-वयस् m.

Co-exist, v. i. समं-एकत्र वृत् 1 A or भू 1 P, एककाले भू or जीव् 1 P. -ence, s. एककालावस्थानं, सहवतनं, सहजीदनं. -ent, a. सहवर्तित्-जीविन्.

Co-extend, v. i समं विस्तॄ pass. or व्याप् 5 P. -Co-extension, s. अभिव्याप्ति f.; समविस्तारः.

Coffee, s. काकी नाम फलं or बीजं or पेयं.

Coffer, s. धनभांडं, कोषः-शः, मुद्राधारः.

Coffin, s. शवाधारः, शवभाजनं. -v. t. शवभाजने निधा 3 U.

Cog, v. t. Flatter, q. v.; ‘c. a die’ कटाक्ष कृ 8 U; ‘c. a wheel’ नेमिं सदंतां कृ. 2 चक्रं स्तंभ् c. -s नेमेदंतः.

Cogent, a. बलवत्, प्रवलः निरुतर. -ly, adv. निरुत्तरं -Cogency, s. बल, सामर्थ्यं, प्रभावः, शक्ति f.

Cogglestone, s. चूर्णस्वंडः.

Cogitate, v. t. चिंत्10ध्यै 1 P. विचर् c., विमृश् 6 P. आलोच् 1; वितक् 10. -ion, s. चिंता, विचारः, आलोचनं, विमर्शः, वितर्कः. -ive, a. चिंतनक्षम 2 चिंतनपर. -Cogitable, a. चिंत्यं, मनोगोचर.

Cognate, a. सजाति, एकजातीय, सगोत्र, संबंधिन्, तुल्य-समान-प्रभप. -s. सनाभि m., ज्ञाति m. -ion, s. बंधुता, ज्ञाति-भावः, संबंधः सजातीयत्वं.

Cognition, s. ज्ञानं, प्रज्ञानं.

Cognis(z)e, v. t. अभिज्ञा 9 U. -able, ज्ञेय, बोध्य. 2 विचार्य, अनुसंधेय.

Cognizance, s. विचारणं, अनुसंधानं, चर्चा, अनुयोगः. 2 चिह्नं, लक्षणं, संज्ञा, लिंगं, ‘take c. of’ अनुसंधा 3 U, पिचै c., अनुयुज् 7 A, ज्ञा 9 U, अवेक्ष् 1 A. ‘To have c. of,’ अभिज्ञा 9 U.

Cognomen, s. उप-कुल-नामन् n.

Cohabit, v. i. संवस् 1 P; अभिगम् 1 P. (with another's wife), संभोगं कृ 8 U.

Coheir, s. सहदायभाज् m.

Cohere, v. i. संसंज्-संयुज्-संहन्-संश्लिष्- pass. 2 युज् pass. -ence, s. संसक्ति f., संश्लेषः, संयोगः. 2 संबंधः, संगति f., अन्वयः, संदर्भः, अविरोधः. -ent, a. संसक्त, संश्लिष्ट, संहत, संलग्न. 2 संगत, अविरुद्ध, संबद्ध, अनुरूप, सान्वय. -Cohesion, s. संसक्ति f., संयोगः, संश्लेषः, संलग्रता. -Cohesive, a. सांद्र, संलग्नशील, स्निग्ध.

Cohobate, v. t. पुनः संधा 3 U.

Cohort, s. सैन्यदलं-गुल्मं.

Coif, s. मुकुटः, शिरस्त्रं, शिरोवेष्टनं.

Coil, s. मंडलं, व्यावर्तनं, आवेष्टनं; गुणः (of a rope). 2 तुमुलं, व्यस्तता; ‘mortal c.’ नश्वरदेहः. -v. t. मंडलीकृ 8 U, वर्तुलीकृ पुटीकृ; व्यावृत् c., आ-परिवेष्ट् c.

Coin, s मुद्रा, नाणकं, टंकः; ‘copper c.’ पणः; ‘I paid him in his own c.’ यथैव स मयि व्यवाहरत्तथैवाहं तस्मिन्नाचरं. -v. t. मुद्रयति (D), मुद्रया अंक् 10. 2 सृज् 6 P, कॢप् c., निमो 3 A. -age, s. मुद्रा; कल्पना, सृष्टि f. -er, s. मुद्राकारः, कल्पकः.

Coincide, v. i. एकीभू 1 P, संगम् 1 A, सं-सन्निपत् 1 P, संधा-संयुज् -pass. 2 संमन् 4 A. एकचित्तीमू; See Agree. 3 अनुरूप a. भू, युज् a s. अनुवृत् 1 A संवद् 1 P, तुल्य-समान-, भू. -ence, s. संनिपातः, संममः; मंपोगः. 2 संमति f., ऐकमत्यं, संधिः, एक चित्तता 3 संवादः, अनुरूपता, आनुगुण्यं. 4 देवयोगः घटनं; ‘be an unlucky c.’ दुर्दैवात् -ent, a. संपाप्तिन. 2 समकालीन. 3 अविरुद्ध, अनुरूप, सवादन्.

Coinstantaneous, a. सप्तकालीन.

Coir, s. नारिकेलत्वक्तंतु m.

Coition, s मैथुनं, सुरतं रतिक्रिया.

Coke, s. अर्विदग्धांगाराच्छिष्टं.

Colaborator(teur), s मह-कारिन्-कृत् m.

Colander, s. चालनी, शोधनी, तितौः.

Colation, s. शोधनं, चालनं.

Cold, a. शीत, शिशिर, दिम, शीतल, तुषार, अधर्म; ‘c. rayed’ (moon) हिमांशुः, शीतकरः, &c.; ‘c. season’ हिमागमः, शिशिरः, शीतकालः. 2 (fig.) अनादरयुक्त, विरक्त, निःस्नेह, निरुत्साह, उदासीन; ‘gave me a c. welcome’ निरुत्साहं स्वागतं मां व्याजहार, मत्संभावनायां तेन औदासीन्यं दर्शितं; ‘in c. blood’ प्रकोपनं विना; पूर्वसंकल्पेन; ‘c. blooded or hearted,’ a. निर्दय, निष्ठर; ‘to take or catch c.,’ v. i. शीताकुल a. भू 1 P, ‘to give the c. shoulder to,’ अनादरं दृश् c. 2 निराकृ 8 U. -s. शीतं, शैन्य; शिशिरः, हिमः. 2 प्रतिश्यायः; ‘suffering from c.’ शीतार्त. -ly, adv. शीतं, शैत्येन. 2 निरुत्माहं, विरक्तं, उदासीनतया. -ness, s. शीतता, हिमता, शैल्यं. 2 अनादरः, निःस्नेहता, विरागः, विरक्ति f., औदासीन्यं.

Colic, s. शूलः-लं, उदर-जठर-व्यथा-शूलं. -a. उदरध्यथाजनक.

Collapse, v. i. क्षयं-लयं-गम् 1 P, अवसद् 1 P. 2 संहृ-शृ. pass.; संकुच् 1 P; सं-सन्नि-पत् 1 P. -s. संकोचः. 2 संहारः, क्षयः, लयः, अवसादः. 3 सन्निपातः, शक्तिपातः, लयः.

Collar, s. ग्रैवं-वेयं, कंठभूषणं, माला. 2 कंठपाशः. -v. t. ग्रैवेये-ग्रैवे-धृ 1 P. -bone, s. ग्रीवास्थि n., जत्रु n.

Collate, v. t. समवलोक् 10, परीक्ष् 1 A; उपमा 3 A, संशुध् c. 2 वृत्तिं प्रदा 3 U. -ion, s. संपरीक्षणं, संशोधनं, उपमानं. 2 कल्यवर्तः, प्रातर्भक्ष्यः फलादिसंभारः, प्रातराशः. 3 वृत्तिप्रतिपादनं.

Collateral, a. आनुषांगिक-प्रासंगिक (की f.) असरल. 2 भिन्नशास्व, उपलोम. 3 समानोदकं, सपिंड. 4 पार्श्वापार्श्विगत. -s. समकालीनः. 2 सपींडः -ly, adv. पार्श्वापार्श्वि; असरलं, वक्रं, प्रसंगतः.

Colleague, s. सहायः, सहकारिन् m., समानव्यापारः, एकविषयिन् m.

Collect, v. t. चि 5 U, अव-वि-सं-नि-°, समा-नी 1 P, संग्रह् 9 P, समाहृ 1 P, संभृ 3 U, समाक्षिप् 6 P, पिंडीकृ 8 U, राशीकृ, एकत्र कृ. 2 अनुमा 3 A, ऊह् 1 A, अवगम् 1 P; ‘c. ed his mind into itself’ चित्तं समादधौ; ‘c. oneself’ संज्ञां-चेतनां-लभ् 1 A or आ-प्रति-पद् 4 P, चेतः-मनः-समाधा 3 U. -v. i. संमिल् 6 P, समागम् 1 P; See Assemble. -ion, s. गणः, संवः, समवायः, निवहः, चयः, समूहः, ओघः, ममुच्चयः, समाहारः, समुदायः, वृंदं. -ive, a. समवेत, संहृत, समाडूत, गणीभूत, समवायिन्, एकीकृत. -ively, adv. एकीभूय, संभूय; संघशः, साकल्येन. -or, s. संग्राहकः, संचेतृ m. 2 करग्राहकः.

College, s. विद्यालयः यं, पाठशाला. 2 मठः, विहारः. 3 गणः, समाजः, जनसमूहः. -Collegian, s. बिद्यार्थिन् m., छात्रः; विद्यालयप्रविष्टः.

Collet, See Collar.

Collide, v. i. सं-समा-हन् 2 U, संघद्व 1 A or c.; संमृद् 9 P. -Collision, s. संघट्टः, समाघातः, प्रतिवातः, संमर्दः, संघर्षणं.

Colligation, s. संवंधः.

Collimation, s. संधानं.

Collinear, a. समरस्वास्थित.

Collocate, v. t. सं-प्रति-स्था c. (स्थापयति), निधा 3 U, न्यस् 4 P, निविश् c. 2 नियुज् 7 A, 10. -ion, s. स्थापनं, निवेशनं.

Collocution, s. संभाषणं, कथाप्रसंगः, कथायोगः, संवादः, संकथा.

Collogue, See Flatter.

Colonnade, s. समानांतरस्तंभपंक्ति f.

Collop, s. मांसखंडः-लवः.

Colloquy, s. संलापः, संकथा, संभाषणं, संवादः. -al, a. आलापविषय, भाषणप्रयुक्त; ‘c. style’ संलापोचिता भाषासरणिः.

Collude, v. i. पक्षपातं-कूटं कृ 8 U; वच् 10,कूट-योगं कृ. -Collusion, s. पक्षपातः, कूटसंविट् f.; प्रतारणा, शाठ्त्यं, कपटं.

Colly, s. अंगारमलं-किटृं. -v. t. अंगारेण कृण्णीकृ 8 U. -ed, a. अंगारमलिन, मलीमस, कृण्ण. -er, s. अंगारस्वनकः-विक्रेतृ m. -y, s. अंगारोस्पत्तिस्थानं.

Collyrium, s. अंजनं, कज्जलं, नेत्ररंजनं.

Colon, s. द्विविंदुः. 2 महदंत्रं.

Colonel, s. गुल्मपतिः, सैन्यदलाध्यक्षः, वाहिनी पतिः.

Colony, s. अधिनिवेशः; वासितः प्रदेशः. 2 गणः, संघः; See Collection. -ist, s. अधिवासिन् m., अधिनिवेशिन् m. -ize, v. t. अधिवस् 1 P, अधिनिविश् 6 P, अध्यास् 2 A, (with acc.).

Colossus, s. वृहत्प्रतिमा, भीमविग्रहा मूर्तिः. -Colossal, a. बृहत्काय, अतिमानुषाकार, भीमविग्रह.

Colour, s. वर्णः, रागः, रंगः, 2 वर्णकः-का, लेपः; ‘change c.’ विवणीर्भू; ‘ruddy c. ed face’ लोहिताननं; ‘without c.’ पांडु, विवर्ण. 3 अप-व्यप-देशः, छट्नन् n., छलं, व्याजः. 4 पताका, ध्वजः, केतुः. ‘C. blind,’ a. वर्णविवेकाक्षम, ‘to come off with flying c. s.’ विजयिन् a. भू 1 P, पताकां उद्धुन्वत् a. आगम् 1 P; कार्यसिद्धिंप्रकट् 10, ‘to come out in one's true c. s.’ स्वभावं प्रकद् 10; ‘fast c.’ स्थायिन् a. वर्णः; to fight under false c. s,’ स्वहेतुगोपनाय व्याजं पुरस्कृ 8 U; ‘to give c.’ उचितत्वं आरुह् c.; ‘high c.’ ताम्रवर्णः; ‘to lone c.’ विवर्ण a. भू 1 P, नष्टसौंदर्य a. भू 1 P.; ‘off c.’ नष्टप्रकर्षः; ‘to paint in bright c. s.’ भूष् 10, अतिशयोक्त्या वद् 1 P; ‘to show one's c. s,’ स्वरूपं-स्वभावं-आस्था 1 P; ‘to stick to one's c.’ s. स्वपक्षं-स्वमतं-दृडं अवलंत्र्ं 1 A; ‘under c. of’ (in comp.) ex. by व्याजेन or छट्नना; ‘without c.’ निर्व्याजं. -v. t. रंज् c., वर्ण् 10, चित्र् 10. 2 व्यप-अप-दिश् 6 P, आच्छद् 10, शम् c. (शमयति). 3 सत्यवदाभास् c., सत्याभास a. कृ 8 U, सत्यसन्निभ a. कृ. -v. i. रंज् pass. 2 लज्जाया अरुणवदन a. भू, व्रीडित a. भू, लज्ज् 6 A. -ing, s. रंजनं; ‘art of c.’ चित्रकर्मन् n., आलेख्यकरणं, आलेख्यविद्या. 2 वर्णनं; अलंकारः. -ist, s. वर्णिन् m., रंजकः. -less, a. अवर्ण, विवर्ण, वर्णहीन. -Colorate, a. सराग, रागयुक्त. -Colorific, a. वर्णाद.

Colt, s. अश्वशावः, किशोरः. 2 चपलः, प्रमत्तः. -ish, a. चपल, तरल, चंचल, लोल.

Colter, s. हलदंतः, फालदंतः.

Columbarium, Columbary, s. कपोतागारं, विटंकः -Columbine, a. कपोतसदृश, कपोतीय.

Column, s. स्तंभः, यूपः, स्थाणुः, स्थूणा. 2 सूचिव्यूहः; सैन्यभागः. 3 पत्रभागः, धारा; ‘c. of smoke’ घूमराशिः, घूमोत्पीडः.

Coma, s. अतिनिद्रा. -tose, a. अतिनिद्रातुर.

Comate, s. सहायः, सहवासिन् m.

Comb, s. प्रसाधनी, कंकतः-तिका, केशमार्जनी. 2 कुक्कुटचूडा-शिखा. 3 दरी. -v. t. प्रसाधू c., मृज् 2 P, विजटीकृ 8 U. -maker, s. कंकतकृत् m.

Combat, s युद्धं, संग्रामः, समरं; See Battle; ‘single c.’ द्वद्वयुद्धं; ‘hand-to-hand-c.’ वाहूवाहवि, बाहुयुद्धं; ‘mingled c.’ (melee) तुमुलं, रणसंकुलं. -v. t. युव् 4 A, विग्रह् 9 P, विवव् 1 A. -v. t. प्रतिथुब्, प्रतिरुध् 7 U, प्रतिबंध् 9 P. 2 स्वंड् 10, निरस् 4 P, निराकृ 8 U; ‘c. one's passions’ संयम् 1 P, निग्रह् 9 P. -ant, s. योधः, योद्ध m., भटः; वीरः. -ive, a. कलहप्रिय.

Combine, v. t. संयुज् 7 U, 10, संलिव् c., संधा 3 U, संभिश 10, एकीकृ 8 U. -v. i. मिल् 6 P, संभू 1 P, संगम् 1 A; संहत-समवेत a. भू, एकीभू; संयुज्-संधा-संहन्-संसृज्- pass.; ‘all things c. ed to ruin him’ सर्वमेव तस्य नाशायाकल्पत; ‘having c. ed’ संभूय, मिलित्वा. -ation, s. संहति f., संयोगः, संसर्गः, संधिः, संवातः, संगः, सहायता, संश्लेषः, व्यतिकरः, समवायः; (of letters) संधिः; ‘working by c.’ संभूय समुत्थानं; ‘in c. with his brothers’ भ्रातृसंघातवान् (राजा).

Combustible, a. दाह्य, दाहग्राहक; ज्वलनार्ह, दहनशील. 2 (fig.) शीघ्रकोपिन्, क्रोधिल. -s. दाह्यः पदार्थः.

Combustion, s. दाहः, दहनं, ज्वलनं, प्लोषः.

Come, v. i. आमम् 1 P, आया 2 P, आ-इ 2 P; उपस्था 1 U, आव्रज् 1 P, आ-अभि-पड् 4 A; ‘c. what may’ यद्भावि तद्भवतु; ‘c. harm, c. good’ यद्भावि तद्भवतु शुभमशुभं वा. -about, संवृत् 1 A, संभू, आपत् 1 P; ‘c. across,’ See Meet. -back, निवृत्, प्रत्यागम्. -at, or by, See Get. -down, अषतॄ 1 P, अवरुह् 1 P, अवपत् 1 P. -down upon, (सहसा-रभसा) अवस्कंद् 1 P, आपत् 1 P, अभिद्रु 1 P, आक्रम् 1 U, 4 P. ‘c. down with’ देयं दा 3 U. -forth, निर्गम्, निःसृ 1 P, ‘c. in’ वशी भू 1 P; वशं गम् 1 P. -into, प्रविश् 6 P; ‘c. into trouble’ विपदाभिभू, आपद्ग्रस्त a. भू. -near, See Approach. -of, See Arise. -off, out, निण्क्रम्; निर्गम्, उदि 2 P; ‘came out successful’ जयी बभूव. 2 प्रवृत्, संपद्, निदृत्, अवसो pass. ‘c. out’ प्रसिद्धिं गम्. -over, आश्रि 1 U. ‘c. round,’ प्रकृतिं आपदू. -short, न्यूनीभू. -to, सकाशं आगम्-या-इ, प्राप् 5 P, प्रकृतिमापद् 4 A, See Amount; ‘c. to a head’ पाकं व्रज् 1 P; सपूय a. भू; ‘c. to blows’ अन्योन्यं प्रहर्तुं आरभ् 1 A. ‘c. to life’ उज्जीवू 1 P; ‘came to nothing’ तस्य कोऽपि परिणामो नासीत्, निण्फलं-निर्गुणं-बभूत्र; ‘c. to pass,’ आपत्, समापद्, संवृत्; ‘c. to oneself’ प्रकृतिमापद् 4 A, संज्ञां-चेतनां-लभ् 1 A or प्रतिपद्, प्रकृतौ स्था; ‘c. to terms,’ संधिं कृ 8 U. ‘c. under’ समा, विश् 6 P. -up to, समुपागम्, समाया, समुपसृ-सृप्. -up with, आसै c., प्राप्. -upon, आ-सप्ता-पत्, उपस्था, आक्रम्. -ing, s. आगमनं. -a. (to come) आगामिन्; ‘on the c. Monday’ आगाभिनि सोमवासरे; भाविन्, उत्तर; ‘time to c.’ उत्तरकालः; ‘c. generations’ s. पुत्रपौत्राः; उत्तरकालीना जनाः.

Comedy, s. भाणः, प्रहसनं, हर्षप्रधानं नाटकं. -ian, s. नटः, कुशीलवः, नर्तकः, वैहासिकः. 2 प्रहसनकृत् m.

Comely, a. चारु, सुंदर (री f.). सुरूप; See Beautiful. -ness, s. सौंदर्यं; See Beauty.

Comestible, s. See Eatable.

Comet, s. धूमकेतुः, केतुः, उत्पातः, उल्का.

Comfit, Comfiture, s. मिष्टान्नं, मोदकः.

Comfort, v. t. समा-आ-श्वस् c., सांत्व् 10. 2 संतुष् c., आनंद् c., हृष् c., सुस्वं दा 3 U, सुस्विन् -a. कृ 8 U; ‘c. yourself’ समाश्वसिहि. -s. आश्वासनं, सात्वनं; संतोषणं. 2 सुखं, सुस्थता, सौख्यं, स्वास्थ्यं, निर्वृति f. -able, a. सुखकर (री f.), सुखद; सुखशवितं प्रष्टं (S. 4) ‘to ask whether she had a c. sleep.’ 2 आश्वासक, शांप्तिद, क्लेशापह, क्लमविनोदक. -ably, adv. सुख, यथासुस्वं; निकामं; I can't sleep c. even at night’ रात्रावपिनिकामं शयितव्यं नास्ति (S. 2). -er, s. आश्वासकः, संतोषदः, शोकापहर्तॄ m., सांत्ववादः. 2 और्णं कंठांवगुंठनं. -less, a. निरानंद, सुस्वरंहित, संतोषहीन.

Comic, Comical, a. हासजनक, हासकर (री f.), हास्योत्पादक. 2 अपरूप, असंगत, -ity, -alness, s. हास्यता, कौतुकं; अपरूपता.

Comity, s. See Civility.

Comma, s. स्वल्पविरामः.

Command, v. t. आज्ञा c. (आज्ञापयति) आदिश् 6 P, व्वा-सं-समा-°, विधा 3 U, शास् 2 P, नियुज् 7 A, 10. 2 अधिष्ठा 1 P, अध्याम् 2 A; ईश् 2 A, प्रभू, (with gen.); ‘Rākshasas c. ed by 2 chieftains’ नायकाभ्यामधिष्ठिता राक्षसाः. 3 नियप् 1 P, निग्रह् 9 P; See Control. 4 आत्मवशं नी 1 P, स्वायत्तीकृ 8 U. 5 अवलोक् 10; ‘sitting at a window c. ing (the view of) a well’ दीर्धिकावलोकनगवाक्षगता (M. 1); ‘good forms c. respect’ आकृतिविशेषेण्वादरः पदं करोति (M. 1); पदं हि सर्वत्र गुणैर्निधीयते (R. III. 62) ‘c. notice or attention.’ -s. आदेशः, निदेशः, शासनं, नियोगः. 2 अधिकारः, प्रभुत्बं, आधिपत्यं, अधिष्ठातृत्वं; ‘has Rākshasas under his c.’ तस्यादेशमनुवर्तमाना राक्षसाः or स राक्षसानामधिपतिः-नायकः-अधिष्ठाता; ‘at c.’ वशेस्थित, a. ‘under one's c.’ वशीकृत, स्वाधीन; ‘to the c. of the army’ सैनापत्ये; ‘bring under one's c.’ आत्मवशं नी, स्वाधीन a. कृ; ‘though I have no c. over language’ तनुवाग्विभवोपि सन् (R-I. 9); ‘who has perfect c. over language’ यं वाग्वश्येवानुवर्तते (U. 1). -ant, -er, s. आज्ञापकः, आदेष्टृ m. 2 पतिः, अध्यक्षः, नायकः, नीः in comp.; c. of an army चमूपतिः, सेनानीः, सेनाध्यक्षः. er-in-chief, सनापतिः, सेनाध्यक्षः. -ment, s. आज्ञा, विधिः, सूत्रं. 2 चोदना, शास्त्र-धर्म, आज्ञा.

Commemorate, v. t. स्मरणार्थं उत्सवं कृ 8 U. or आचै 1 P; संकॄत् 10, संस्मृ c., दर्ण् 10. -ion, s. उत्प्तवकरणं, स्मरणोत्सवः; ‘in c. of’ स्मरणार्थं, समुटृश्य. -ive, a. स्मारक, स्मरणकृत्.

Commence, v. आ-प्रा-रभ् 1 A, प्र-उप-क्रम् 1 A, प्रवृत् 1 A, व्यवसो 4 P. 2 अनुष्ठा 1 P, प्रस्तु 2 U. -ment, s. आरंभः, उपक्रमः, प्रस्तावः, मुखं, आदि m. 2 आमुखं, प्रस्तावना (in dramas) 3 अनुष्ठानं, प्रवृत्ति f., प्रवर्तनं; ‘from the c.’ आमूलात्, आदितः.

Commend, v. t. प्रशंस् 1 P, स्तु 2 U, श्लाध् 1 A, कत् 10, वर्ण् 10. 2 सम्-ऋ c. (अर्पयति), हस्ते निक्षिप् 6 P, अधीन a. कृ 8 U; ‘thy speech does not c. itself to me’ त्वद्वचो नाभिनंदामि (S. 2). -able, a. प्रशस्य, श्लाध्य, स्तुत्य. -ation, s. श्लाघा, प्रशंसा, स्तुति f. -atory, a. श्लाघासूचक, प्रशंसाकर (री f.), स्तुतिद्योतक. -er, s. प्रशंसकः, स्तावकः.

Commensurate, v. t. अनुरूप-अनुगुण- a. कृ 8 U. 2 अपवृत् c. -a., -Commensurable, a. अनुरूप, अनुगुण, सदृश (शी f.), सम, तुल्य. 2 सापवर्त.

Comment, v. i. व्याकृ 8 U, व्याचक्ष् 2 A, विवृ 5 U, भाष्यं लिख् 6 P. 2 निरूप् 10, चर्चां कृ, परीक्ष् 1 A, अनुसंधा 3 U. -ary, a. टीका, व्याख्या, वृत्ति f., भाष्यं. 2 निरूपणं, परीक्षणं, चर्चा. -ator, -er, s. भाष्य-कृत्-कारः, व्याख्यातृ m., टीकाकारः-कृत्.

Commentitious, a. कृत्रिम, कल्पित.

Commerce, s. वाणिज्यं, क्रयविक्रयः, निगमः. 2 व्यवहारः, संगमः-ति f., संसर्गः. -v. i. वाणिज्यं कृ 8 U, पण् 1 A, व्यवहृ 1 P. -ial, a. वाणिज्य-विषयक-संबंधिन्; ‘c. people’ वाणिज्यपरायणा नराः.

Commination, s. See Curse, Threat.

Commingle, v. t. सयुज् 7 U, 10, संमिश्च् 10, एकीकृ 8 U, संकॄ 6 P; See Unite.

Comminute, v. t. चूर्ण् 10, विष् 7 P, क्षुद् 7 U. -ion, s. चूर्णनं, पेषणं, क्षोदः.

Commiserate, v. t. दय् 1 A, (with gen.), अनुकंप् 1 A. -ion, s. दया, अनुक्रंपा, करुणा. -ive, Commiserable, a. करुणात्मक, अनुकंपाशील, सदय, दयार्द्र.

Commissary, s. सैन्यानां भोजनादि परिकल्पकः 2 See Deputy. -Commisariat, s. सैन्यानां भोजनाद्यधिकारः. 2 सैन्यानां भोजनाद्यधिकृतः.

Commit, v. t. कृ 8 U, आचर् 1 P, अनुष्ठा 1 P, वि-धा 3 U 2 (Entrust) ऋ c. (अर्पयति), न्यस् 4 P, निक्षिप् 6 P. 3 नियुज् 7 A, 10, समादिशू 6 P, प्रतिपद् c.; ‘c. to memory’ कंठस्थ a. कृ; अभ्यस् 4 U; ‘c. to prison,’ कारानारे प्रविश् c., आसिध् 1 P; ‘c. to writing’ आभिलिख् 6 P, लेख्यं-पत्रं आरुहू c. (पत्रमारोप्य दीयतां प्रत्यवेक्षितं कर्म S. 6), पत्रे निविश् c. (पत्रे निवेशितमुदाहरणं प्रियायाः V. 2), पत्रे ऋ c. -tal, आचरणं, करणं, अनुष्ठानं. -tee, s. कार्यसंपांदका सभा, नियुक्तजनाः. -ment, s. आसेधः, निरोधः, काराप्रवेशनं. -Commission, s. आचरणं, करणं. 2 समर्पणं, निक्षेपः, न्यासः. 3 नियोगः, व्यापारः, अधिकारः. 4 आज्ञा-शासन-पत्रं, आदेशः. 5 परार्थं-विक्रवः. 6 नियुक्तजनाः; ‘c. in the army’ सेनायां पदं. -v. t. नियुज् 7 A, 10, आदिश् 6 P, अधिकृ 8 U. -er, s. नियोगिन् m., अधिकारिन् m.

Commix,-ture, See Mix,-ture.

Commode, s. स्त्रीमस्तकाभरणं.

Commodious, a. उचित, उपयुक्त, योग्य. 2 सोपकरण, यथायुक्त-योग्य. -ly, adv. युक्तं, योग्यं. -ness, s. योग्यता, औचित्यं, &c.

Commodity, s. पण्यं, द्रव्यं, क्रयवस्तु n., भांडं.

Common, a. साधारण (णी f.), सामान्य, सर्वीय, सार्वलौकिक (की f.). 2 प्राकृत, ग्राम्य; ‘c. man’ प्राकृतः, पृथग्जनः, वृषलः. 3 प्रसिद्ध, व्यावहारिक (की f.), बहुशः कृत-दृष्ट. 4 बहुस्वामिक. 5 सुलभ; ‘c. report’ जनप्रवादः; ‘c. food’ गणान्नं, सहभोजनं; ‘c. road’ प्रचारः; ‘in c.’ सामान्येन; ‘who have made c. cause with us’ अस्माभिः सहैककार्याणां (Mu. 2). -s. प्रचारः, सर्वसाधारणं क्षेत्रं. -alty, s. प्रजा, लोकाः, अवरवर्णाः. -law, s. देशाचारः, देशव्यवहारः-विधिः. -ly, adv. सामान्यतः, प्रायः, साधारण्येन, बहुशः. -place, a. प्रासिद्ध, प्राकृत. -wealth, s. प्रजाधीनं राज्यतंत्रं, प्रजाप्रभुत्वं; ‘c. (of ants)’ समूहः, स्वतंत्रो गणः.

Commorancy, s. वासः, वसति f.

Commotion, s. क्षोभः, विप्लवः, प्रकोपः, कलहः.

Commune, v. i. संभाष् 1 A, संमंत्र् 10 A, संवद् 1 P; व्यवहृ 1 P; व्यासादयो देवादिभिः प्रत्यक्षं व्यवहरंति (S. B. 313) ‘c. directly with Gods.’ -s., -ion, s. संभाषणं; संवादः. 2 व्यवहारः. 3 संसर्गः, संगः, संगमः. -ity, s. समाजः, जनसमूहः, प्रजाजनः, जनता, गणः. 2 सामान्यं, साधारण्यं; ऐकयं, सांम्यं.

Communicate, v. t. कथ् 10, निविद् c., आख्या 2 P, आचक्ष् 2 A. (with dat. of person), विवृ 5 U, प्रकाश् c., वद् 1 P, विज्ञा c (ज्ञापयति), संदिश् 6 P. 2 वितॄ 1 P (with loc.), दा 3 U, प्रतिपद् c. (with dat.) -v. i. संगम् 1 A, समागम्, संयुज् pass; ‘c. ing with Sindhu’ सिंधुनदेन संगत-संगच्छमान. 2 संलप् 1 P. संवद् 1 P, संभाध् 1 A; व्यवहृ 1 P. 3 संचर् 1 P. -ion, s. कथनं, निवेदनं, विज्ञापनं; संदेशः, लेखः, लेख्यं. 2 दानं, वितरणं. 3 संगमः; संसर्गः, संव्यवहारः. 4 संकथा, संलापः, संवादः. 5 सामान्यपथः. 6 संचारः. -ive, a. संप्रदान-संवदि-शील; ‘not c.’ मितवाकू, वाग्यत.

Commute, v. i. परिवृत् c., विनिमे 1 A, विपर्यस् 4 P, or c., प्रतिदा 3 U. -ation, s. परिवर्तनं, विनिमयः. 2 विक्रिया, विपरिणामः, विपर्ययः; ‘c. of a curse’ उच्छापः.

Compact, a. सुसंहत, निबिड, घन, सांद्र, दृढ, अनंतर, अविरल. -s. नियमः, समयः, संविदू f., अभ्युपगमः, प्रतिश्रवः; ‘a written c.’ नियमपत्रं; ‘make a c.’ संविदमभ्युपगम् 1 P. प्रतिश्रु 5 P. -v. t. सं-हन् 2 P, संधा 3 U, संश्लिष् c., घनीकृ 8 U -ly, adv. दृढं, निबिडं, घनं. -ness, s संहति f. निबिडता, &c.

Companion, s. सस्वि m., सहचरः, मित्रं वयस्यः, सहायः; सजुस् m.; ‘with Madhu for a c.’ मधुसहायः, मधुद्वितीयः; ‘c. of the king’ (in love matters) नर्मसुहृद्-सचिवः; ‘c. of youth’ बालसहचरः; ‘c. at school’ सहाध्यायिन् m., ‘c. in arms’ सहयोद्धृ m. ‘c. in joy and sorrow’ समदुःखसुखः; -ship, s. साहचर्यं, साहाय्यं, संसर्गः, संगति f.

Company, s. साहचर्यं, संगति f., समागमः, संसर्गः, संवासः, सहवसति f. 2 जनसमूहः, परिषद् f., समाजः; दलं, वृंदं, गणः, पंक्ति f., वर्गः; ‘c. of soldiers’; सैन्यदलं-गुल्मः ‘c. of traders’ श्रेणी, नैगमाः; ‘not admissible into c.’ अपांक्तेयः; ‘keep or bear c. with’ सह वस्-चर्- 1 P, संगमनुव्रज् 1 P, See Associate.

Compare, v. t. तुल् 10 (तुलयति), उपमा 3 A; ‘c. ed with the moon’ शशांकेन तु-लितं; समीकृ 8 U, सदृशीकृ. 2 एकत्र परीक्षू 1 A, संप्रधृ 10. -Comparative, a. आ-नुषांगिक (की f.), तुलनया निर्णीत, उपमा-जन्य; oft. by अपेक्षया in comp. -ly, adv. ‘as c. ed with’ तुलनया, औपम्येन, उपमानेन, अपेक्षया; ‘I like mango as c. ed with a Jambu fruit’ जंबुफलाद्-जंबुफलापेक्षया आम्रं मेऽधिकतरं रोचते; ‘the merits of Rama c.’ अन्यापेक्षया रामस्य गुणाः. -Comparison, s. तुला, तुलना, उपमा-मानं, सादृश्यं, औपम्यं; ‘without c.’ अतुल, अनुपम; ‘standard of c.’ उपमानं; ‘subject of c.’ उपभेयं.

Compartment, s. शाला, कोष्ठः, कक्षः-क्षा. 2 छेदः, भागः, अंशः.

Compass, s. विषयः, गोचरं; ‘within the c. of the eye’ नयनगोचरस्थ. 2 मंडलं, पारिघिः, परिणाहः, विस्तारः, परिमाणं, पर्यंतः. 3 परिमितता, अनतिक्रमः 4 दिङ्निर्णययंत्रं. -v. t. पंरिगम् 1 P, परि-इ 2 P, परिवेष्ट् 1 A, or c., परिवृ 5 U. 2 अधिगम् 1 P, लभ् 1 A, See Get. 3 घट् c. (घटयति), साध् 5 P or c., संपद् c., निष्पट् c.

Compassion, s. दया, अनुकंपा, कृपा, घृणा, करुणा, अनुक्रोशः; ‘feel or have c. for’ अनुकंप् 1 A, अभ्युपपद् 4 A, दयां क or दृश् c. (loc.), दय् 1 A, (gen.). -ate, a. सदय, करुणार्द्र, सानुकंप, सानु-कोश, कृपालु, दयालु, सकरुण, दयाशीला. -ately, adv. सदयं, सानुकंपं, कृपया.

Compaternity, s. धर्मपितृत्वं.

Compatible, a. अनुगुण, अनुरूप, अविरुद्ध, उपयुक्त; See Consistent. -Compatibility, s. अविरोधः, योग्यता, अनुरूपता, अविसंवादः.

Compatriot, s. स्वदेशजः, एकदेशनिवा-सिन् m.

Compeer, s. वयस्यः, समानपदस्थः.

Compel, v. t. Ex. by causal, of verbs with बलाद्, बलेन, or एव; ‘I shall c. you to go’ त्वां गमयिण्याम्येव or बलाद् गमयि-ष्यामि; ‘c. s payment’ बलाद् दापयति &c.; ‘c. s me to ask’ बलादनिच्छंतमपि मां प्रश्नकर्मणि नियोजयति (Ka. 134); sometimes ex. by अवश्यं, with pot. pass. part; ‘you will be c. ed to stay here’ त्वयात्रावश्यं स्थातव्यं; or by प्रेर् c., प्रवृत् c. -Compulsory, a. अवश्य-क, ‘it is not c. on you to go’ गमनं न तेऽव-श्यकं. 2 बलवत्, बलिन्. -ly, adv. बलात्, अवश्यं, बलेन, अनिच्छत् a. (ती-न्ती f.) -Compulsion, s. बलात्कारः, प्रसमं, साहसं, पलं; ‘by c.’ वलात्, बलेन, प्रसभं, प्रसह्य, हठात्.

Compend, Compendium, s. संक्षेपः, सं-ग्रहः, संहारः, सारः. -Compendious, a. संक्षिप्त, संगृहीत, अविस्तीर्ण, परिमित, सार-भूत. -ly, adv. संक्षेपेण, संक्षेपतः, समास-तः, अविस्तरेण. -ness, s. संक्षेपः, अवि-स्तरः.

Compensate, v. t. परितुष् c., निष्कृतिं दा 3 U, प्रत्युपकृ 8 U, (of persons); अपाकृ, शुध् c., निस्तॄ c, -ion, s. प्रतिकलं, निष्कृति f., निस्तारः, पारितोषिकं. -ive, a. क्षति-हानि पूरक.

Compete, v. i. स्पर्ध् 1 A, संवृष् 1 P, विजि desid. (जिगीषते); oft. ex. by अहमह-भिका, अहमहमिकया प्रणामलालसाः (Ka. 81) ‘c. ing with one another to salute first.’ -ence, -ency, s. योग्यता, प्तामर्थ्यं, शक्ति f., औचित्यं, कार्यक्षमता. 2 वृत्युचितं द्रव्यं; ‘bare c.’ ग्रासाच्छादन-मात्रं. -ent, a. योग्य, उचित, समर्य, शक्त, क्षम, पयोप्त, कार्यक्षम, कार्यनिर्वाहक्षम. 2 परिमित, अनविकं. -ition, s. स्पर्धा, अहम-हमिका, संबर्षः, विजिगीषा. -itor, s. प्रतिस्पर्धिन् m., प्रत्यर्थिंन् m., प्रतिपक्षः, प्रतियोगिन् m.

Compile, v. t. संकल् 1 P, 10 (कलयति), सं-समा-हृ 1 P, आलोड् 10, संग्रह् 6 P. उ-द्धृस्य समाहृ -ation, s. संकलनं, संग्रहः. सारः. -er, s. समाहर्तृ m., संग्रहीतृ m., व्यासः, संकलयितृ m.

Complacence, -cy, s. प्रसादः, संतोषः, प्रीति f. 2 सौजन्यं, अनुदृत्ति f., दाक्षिण्यं. -Complacent, a. प्रसन्न, सुसंतुष्ट, सुप्रीव. 2 सु-शील, दक्षिण. -ly, adv. प्रसादेन, प्रीत्या, सानंदं.

Complain, v. i. Ex. by verbs of ‘telling’ gen. with सशोकं, सविलापं; आ-अधि-क्षिप् 6 P; ‘c. ed of her brother's rudeness to her father’ भ्रातुरविनयमधिकृत्य पिन्ने-कथयत्, or भ्रातुरविनयाचरणं पित्रे न्यवेदयत्; ‘c. ed to me of partiality’ पक्षपातम-थिकृत्य मां सविलापं विज्ञापयामासः; ‘how can I do what you c. of’ यत्त्वं मय्यारो-पयसि तत्कथमहं कुर्यां. 2 विलप् 1 P, शुच् 1 P, परिदेव् 1 A, आकंद् 1 P, आकुश् 1 P. 3 अभियुज् 7 A; 10, राजकुले निविद् c. (in law). 4 पीड् pass., अनुभू 1 P; ‘has been c. ing of ill-health’ आमयपीडितः. -ant, s. अभियोक्तृ m., अर्थिन् m., अभि-योगिन् m., वादिन् m., पिशुनः. -er, s. परि-देवकः, विलापिन् m. -Complaint, s. अ-भियोगः. 2 विज्ञापना (सविलापा); दुःखनि-वेदनं, विलपनं, परिदेवनं; ‘breathed out this doleful c.’ इमानि परिदेविताक्षराणि सकरुणमुदीरयामास. 3 व्याधिः, पीडा, रोगः, आमयः. 4 विलपनविषयः.

Complaisance, s. दाक्षिण्यं, अनुवृत्ति f., अनुनयः, प्रश्रयः, अनुरोधः. -Complaisant, a. दक्षिण, अनुनयिन्, अतुरोधिन्, अनुकूल, सप्रश्रय. -ly, adv. सानुनयं, सानुरोधं.

Complement, s. पूरणं, परिपूरकं. 2 कोटि f. 3 पूर्णता, सामग्रत्यं.

Complete, v. i. समाप् c., संपद् c., साद् c.; अवसो c. (साधयति), निर्नह् c., संथृ c. (पूरयति) or संपूर् 10, निवृत्. c. -a. संपूर्ण, समाप्त, अवसित, सिद्ध, संपन्न, निर्वुत्त. 2 सं-पूर्ण, निखिल, अस्विल, समस्त, समग्र, अशेष, अन्यून 3 पक्व, परिणत; ‘c. army’ सांग-बलं. -ion, s. समापनं, निर्वर्तनं, संपादनं. 2 सिद्धि f., समाप्ति f., निर्वृत्ति f. 3 परिणामः, परिपाकः. 4 पूरणं, परिपूरकं. -ly, adv.- संपूर्णं; निःशेषं, पर्याप्तं, निरवशेषं, अशेषतः, सर्वथा. 2 आमूलं, कार्त्स्न्येन. -ness, s. सं-पूणता, निःशेषता.

Complex, a. संकीर्ण, मिश्रित, विषम, संमिश्र, मिश्र, संकुल. 2 नानार्थक, अप्तरल, बह्वर्थ. -ity, s. संकरः, मिश्रता, संकुलता.

Complexion, s. वर्णः, मुखरागः; ‘of a pale c.’ विवर्ण a., पांडुवदन a. 2 आकारः, स्वरूपं. 3 प्रकृति f., शरीरभावः. -al, a. प्रकृतिप्तंबंधिन्.

Complicate, v. t. संमिश्रू 10, संकीर्ण-प्तंकुल -a. कृ 8 U. प्र-प्तं-कॄ 6 P, संकरी-प्तंकली. कृ. -ion, s. संकुलीकरणं, संकीर्णता, सं-मिश्रता.

Complice, s. पापसहायः. -ity, s. पापसहा-यता, सहकारिता.

Compliment, s. अभिनंदनवचस् n., नम-स्कारः; ‘presents c. s’ अभिनंद्य ब्रवीति; ‘give my c. s to Chyavana’ च्यवनाय मां प्रणिपातय (V. 5), मदीयो नमस्कारो वाच्यः; श्वशूजनं सर्वं विज्ञापय प्रापित-मत्वणामः (R. XIV 60). 2 प्रश्रयवाच् f., चाटूक्ति f., प्रशंसा, श्लाघा, प्रशंसोक्ति f.; ‘high c.’ उच्चैर्वादः; स्तुति f. -v. t. See Praise 2 मधुरगिरा-चादूक्त्या सांत्व् 10. -ary, a. उपचार in comp., ‘c. saying’ उपचारपदं; प्रियवादिन्, स्तुतिमय (यी f.); ‘c. present’ उपायनं. -er, s. प्रियवादिन् m., चाटुकारः.

Complot, v. i. गूढं-मंत्र् 10 A, कूटसंविदं कृ 8 U. -s. गूढ-कु-मंत्रणा, कूटसाहित्यं. -ter, s. कूटसहाय.

Comply, v. i. अनुविधा 3 U, अनुरुध् 4 A, अनुवृत् 1 A. 2 अनु-सं-मन् 4 A, अनुज्ञा 9 U, स्वीकृ 8 U, प्रति-परि-ग्रह् 9 P, प्रतीष् 6 P, अभ्युपगम् 1 P; कियतामस्याः प्रणयपरि-ग्रहः (Ka. 145) ‘c. with her request.’ -ance, s. अनुवृत्ति f., अनुविधायित्वं, अनु-रोधः, अनुसारः. 2 स्धीकारः, संमति f., अम्युप-गमः, परिग्रहः; ‘in c. with your orders’ त्वच्छासनानुरोधात्-नुसारेण. -ant, a. अनु-विधायिन्, अनुवुत्ति-कुशल-शील, अनुरोधिन्, वचने स्थित. -er, s. अनुरोधिन् m., परि-ग्रहिन् m.

Component, a. or s. घटक, साधक, रचक; ‘c. part’ घटाकावयवः, अंगं, भागः, साधनं.

Comport, v. i. Behave, q. v. 2 युज्-उप-पद्-pass. -able, a. योग्य, उचित. -ment, s. आचारः, व्यवहारः, चेष्टितं.

Compose, v. t. (of books &c.) प्रणी 1 P, विरच् 10, बंध् 9 P, निबंध्, संग्रंथ् 9 P. 2 पिन्यस् 4 P, संधा 3 U, संकऌप् c., संविधा, निर्मा 3 A. 3 घट् c. (घटायति), निर्मा, कॢप् c.; or gen. ex. by आत्मक, रूप, मय (यी f.) in comp.; ‘the body c. ed of 5 elements’ पंचभिर्निर्मितो देहः, पंचभूता-त्मका देहः. 4 (Calm) स्थिरीकृ 8 U, शम् c. (शमयति), प्रसद् c., संस्तंभ् c., पर्यवस्था (स्थापयति); ‘does not yet c. (collect) himself’ नाद्यापि पर्यवस्थापयत्यात्मानं (U. 3). 5 (a dispute &c.) संधा 3 U, प्रशम् c. (प्रशमयसि विवादं S. 5). -ed, a. शांत, प्रसन्न, अव्याकुल, अनुस्विग्न, स्थिरीकृत, समाहित. 2 विरचित, निर्मित, निबद्ध; ‘c. in verse, or music’ श्लोक-स्वर-वद्ध; ‘c. of’ घटित, आत्मक-(त्मिका f.), रूप in comp. -edly, adv. असंभ्रमं, प्रशांतचेतसा, निरु-द्वेगं. -er, s. रचकः, प्रणेतृ m., निबंद्धृ m. -ition, s. रचना, प्रणयनं, निर्माणं, निबंधनं. 2 विन्यासः, संधानं, प्रशमनं. 3 समसनं, मि-श्रणं, संयोगः, संधिः, संघातः. 4 ग्रंथः, प्र-नि-बंधः. -ure, s. स्थैर्यं, शमः, प्रसादः, असंभ्रमः, अक्षोभः. 2 संधानं, संयोगः, मिश्रणं, निर्माणं.

Compotation, s. सहपानं, संपीति f.

Compound, v. t. संयुज् 10, संमिश् 10, संधा 3 U, समस् 4 P, संश्लिप् c. 2 (a dispute) संधा, समाधा c., प्रशम् c. (शमयति). -v. i. ऋण-शोधनेन आनृण्यं गम् 1 P; ‘was glad to c. for his escape with the less of it’ तन्ना-शेनापि मुक्तिरभवदिति हृष्टो घभूव. -a., -ed, a. संयुक्त, यौगिक (की f.), संसृष्ट, संमिश्र, सामासिक, साधित; ‘c. word’ समासः. -s. मिश्रणं, संकरः; मिश्रितद्रव्यं, योगः. 2 परिसरभूमि f., प्रांगणं (नं). -er, s. मिश्रण-कृत्-समाधातृ m.; ‘c. of medicines’ औषध्योगविद् m.

Comprehend, v. t. बुध् 1 P, विद् 2 P, ज्ञा 9 U, ग्रह् 9 P, परिग्रह्, उपलभ् 1 A, अव-गम् 1 P, ऊह् 1 A; विभू c., अवधृ 10. 2 व्याप् 5 P, अंतर्गण् 10, अंतर्भू c., परिग्रह् 9 P, आकल् 10, समाविश् c. -Comprehensible, a. ग्राह्य, वेद्य, अवधारणीय, वि-भाव्य, धीगम्य; ‘easily c.’ सुबोध; ‘not c.’ दुर्बेध, दुर्ग्रह, दुर्गम, दुज्ञेर्य. -Comprehension, s. ग्रहणं, बोधः. 2 धी f., मति f., बुद्धि f., अवधारणा, मेधा; ‘power of c.’ ग्रहणसामर्थ्यं, आकलनशक्ति f. 3 प्रतिसंहारः, व्याप्ति f., समावेशः, अंतर्भाव. -Comprehensive, a. व्यापक, बहुविस्तीर्ण, व्यापिन्, बहुग्रह. 2 साक्षेपिक (की f.). -ly, adv. समासतः, संक्षेपेण. 2 व्यापकत्वेन. -ness, s. - व्यापकत्वं. 2 संक्षेपः, समस्तता.

Compress, v. t. संवृ 5 U, संकुच् 1 P, संहन् 2 P, संपीड् 10, संहृ 1 P. -able, a. संको-चनीय. -ibility, s. संकोचक्षमता, संहर-णीयता. -ion, s. संकोचः- चनं, संहति f., संपीडनं; संवरणं.

Comprise, v. t. व्याप् 5 P, अंतर्गण् 10, परि-ग्रह् 9 P, समाविश् c., अंतर्भू c.; ‘to be c. ed in’ अंतर्गम् 1 P, अंतर्भू 1 P, or by आ-त्मक, गर्भ, in comp.

Comprobation, s. प्रमाणं, साक्ष्यं, संमति f.

Compromise, v. t. आपुष् 10. 2 संशये पत् c., संशयस्थ a. कृ 8 U. -s. आपोषः-षणं. 2 मध्यस्थावलंबननियमः.

Comprovincial, a. एकदेशीय, एकदेशज.

Comptrol, v. t. अधिष्ठा, 1 P, पर्यव-ईक्ष् 1 A. -ler, s. कार्याधिकृतः, पर्यवेक्षकः, कार्यद्रष्टृ m.

Compulsion, -sory, See under Compel.

Compunction, s. अनुशयः, अनुतापः, पश्चा-त्तापः. -Compunctious, a. अनुशयार्त, अनुतापिन्.

Compute, v. t. गण् 10, सं-परिसं-ख्या 2 P, संकल् 10. -ation, s. गणनं-ना, संख्यानं. -er, s. गणकः.

Comrade, See Companion.

Con, v. t. अधी 2 A, अंभ्यस् 4 U.

Concatenate, v. t. (अविच्छेदं) संयुज् 10, संश्लिष् c., अनुबंध् 9 P, संधा 3 U. -ion, s. अविच्छेदसंयोगः, निरंतरः संश्लेषः, अनु-बंधः. 2 माला, परंपरा, शेणी, पंक्ति f.

Concave, a. पुटाकार, उत्तान, उदराकार. -ity, s. उत्तानता, पुटः, गर्भः.

Conceal, v. t. गुह् 1 U, प्रच्छद् 10, अपवृ 5 U or c., अंतधी 3 U; पिधा 3 U, संवृ, नि-अप-ह्नु 2 A (feelings &c.); गुप् 1 P or 10; ‘c. oneself,’ ‘to be c. ed’ अंतर्-इ 2 P; ‘c. ing the body (oneself) behind a bush’ विटपांतरितविग्रहः (Ka. 152); ली 4 A (मातुर्निलीयते कृण्णः S. K.). -ed, a. गूढ, प्रच्छन्न, निभृत, गुप्त, निलीन. -ment, s. गूहनं, प्रच्छादनं, नि-अप-ह्नवः, गोपनं, संवरणं; ‘in c.’ निभृतं, रहः, गुप्तं, च्छन्नं.

Concede, v. t. अनुमन् 4 A, प्रदा 3 U, अ-नुज्ञा 9 U, वितॄ 1 P; ‘c. ed the point to him’ तस्याभिप्रेतमन्वमन्यप्त. 2 अंगीकृ 8 U, अभ्युपगम् 1 P, प्रतिपद् 4 A. -Concession, s. प्रदानं, वितरणं; त्यागः. 2 क्षमा. 3 अंगीकारः, प्रतिपत्ति f., अभ्युपगमः.

Conceive, v. i. गर्भं धृ 1 P, 10 or आंधा 3 U, गर्भवती-आपन्नसत्वा-ससत्वा-अंतर्वत्नी भू 1 P. -v. t. विभू c., बुध् 1 P, अवधृ 10, अवगम् 1 P, ग्रह् 9 P, अलोच् 10, ज्ञा 9 U. 2 मन् 4 A, चिंत् 10, ध्यै 1 A. 3 संभू c., कॢप् c. (त्ररपतौ भूषणविकयं को नाम संभा-वयेत् Mu. 5). 4 धृ, वह् 1 P; See Bear; ‘I c. no hatred against you’ त्वयि मे द्वेष-बुद्धिर्नास्ति, न तुभ्यमसूयामि. -Conception, s. गर्भाधानं, गर्भधारणं. 2 विभावना, बोधः, ग्रहणं, अवधारणं. 3 विचारः, कल्पना, भा-वना, बुद्भ्रि f., मति f., संकल्पः. -Conceit, s. अभिमानः, अवलेपः, दर्पः, अहंकारः, गर्वः; ‘self-c.’ स्वाभिमानः. 2 कल्पना, भावना, चिंता, विचारः. 3 मति f., बुद्धि f., गतं. -ed, a. दृप्त, अवलिप्त, अभिमानिन्, उद्धत, आत्ममानिन्, सगर्व; ‘c. of learning’ पंडितंमन्यः. -edly, adv. साभिमानं, सगर्वं. -edness, s. मानिता, अहंकारः, सगर्वता.

Concentre, v. t. एकीकृ 8 U, See below; ‘c. ed all in self’ आत्मपरायणः, आत्म-न्येव निविष्टचेतोवृत्तिः.

Concentrate, v. t. समाहृ 1 P, समुपचि 5 U, एकीकृ 8 U. 2 समाधा 3 U (as mind); अनन्यमनस्क-एकाग्र -a. भू; ‘my affections are c. ed in her’ सा मे स्नेह-स्यैकायनीभूता (M. 2). -ed, a. एकतान, अनन्यवृत्ति, एकाग्र, एकायन, एकसर्ग, एका-ग्रत्य, एकायनगत. -ion, s. एकीकरणं, एकत्र-समाहरणं. 2 एकाग्रता, समाधिः, अनन्य-मनस्कता.

Concentric,-cal, a. एक-समान-केंद्र.

Concern, -ment, s. अर्थः, व्यापारः, विषयः, कार्यं, संबंधः. 2 चिंता, उद्वेगः, औत्सुक्यं. 3 गौरवं, गुरुता, माहात्म्यं. 4 अवेक्षा, प्रणयः, अनुरागः, मनोयोगः, मनोभिनिवेशः. 5 चर्चा, व्यापारः, विचारः. -v. t. संबंध् 9 P, उद्दिश् 6 P, आश्रि 1 U; ‘this does not c. you.’ नायं तव व्यापारः. 2 अवेक्ष् 1 A. 3 Afflict, q. v. 4 (Oneself about) व्यापृ 6 A, आत्मानं व्यापृ c., व्यापृत a. भू, चर्चां कृ; ‘I am not c. ed in the least in this business’ अनेन कर्मणा न मे कोपि संबंधः. -ing, prep. संबधिन् -विषय in comp.; उद्दिश्य, अधिकृत्य, आश्रित्य.

Concert, s. एकतानः-लः, संगीतं; ‘c. hall’ संगीतशाला. 2 संप्रधारणा, समंत्रणं, कार्यवि-मर्शः, संवादः. 3 सहकारिता, संभूयकारित्वं, चित्तैक्यं, एकभावः. -v. t. संमंघ् 10 A, सं-प्रधृ 10, कार्याणि चिंत् 10 or विमृश् 6 P, संवद् 1 P. 2 संभूय-एकत्र-कृ 8. U. 3 घट् c. (घटयति), कॢप् c., चिंत् 10; ‘well c. ed plan’ सुघटितः-सुचिंतितः-प्रयोगः.

Conch, s. शंखः, कंबुः, दरं.

Conciliate, v. t. अनुरंज् c., आराघ् 10, प्रसद् c., तुष् c., लल् 10, सांत्व् 10. 2 संधा 3 U, अनुनी 1 P. -ion, s. अनुरंजनं, सांत्वनं, प्रसादनं. 2 सामन् n., संधानं. -or, s. अनु-रंजकः. 2 संधानकर्तृ m., मध्यस्थः. -ory, a. आराधक, सामन् in comp.; सामोपचाराः ‘c. means’.

Concise, a. संक्षिप्त, संहृत, सामासिक (की f.). -ly, adv. संक्षेपेण, संक्षेपतः, अविस्तरेण, समासतः; ‘a c. worded message’ लघु-संदेशपदा सरस्वती (R. VIII. 77). -ness, s. संक्षिप्तता, संहारः, अविस्तरः. -Concision, s. कर्तनं, छेदनं, उच्छेदः.

Concitation, s. उत्तेजनं, प्रोत्साहनं, उत्थापमं.

Conclave, s. समाजः, सभा, परिषट् f. 2 गूढ-सभा-समाजः. 3 कक्षांतरं.

Conclude, v. t. समाप् c., निर्वृत् c., अवसो 4 P, निष्पद् c., संपद् c., साध् c., संपूर् 10. 2 अनुमा 3 A, विभू c., ऊह् 1 A, तर्क् 10. 3 निर्णी 1 P, निश्वि 5 U, अवधृ 10, व्यवसो 4 P; ‘c. a treaty’ संधिं कृ 8 U or विधा 3 U. -v. i. विरम् 1 P, निवृत् 1 A; प्र-उप-शम् 4 P; ‘when he had c. ed’ वचस्य-वसिते तस्य. -Conclusion, s. समाप्ति f., निष्पादनं, सिद्धि f., निण्पत्ति f., नितृत्ति f. 2 अवसानं, अंतः, परिणामः, उपसंहारः. 3 अनुमानं, ऊहनं, अनुमिति f. 4 निर्णयः, अव-धारणं, फलं, उत्त्तरं. 5 सिद्धांतः, राद्भांतः, उत्तर-पक्षः, निगमनं (in logic). -Conclusive, a. अस्वंडत्य, अनिरस्य, निरुत्तर, समर्थ. 2 निर्णायक, संशयच्छेदिन्, निश्वायक. -ly, adv. सनिश्चयं, निश्वितं, संशयच्छेदितया.

Concoct, v. t. पच्-क्वथ् 1 P, तप् c. 2 चिंत् 10, घट् c. (घटयति), प्रकॢप् c., निरूप् 10. -ion, s. क्वाथः. 2 पाकः, पाचनं. -ive, a. पाचक.

Concomitant, a. आनुषंगिक (की f.), सम-वायिन्, सनेत, समन्वित; सहवर्तिन्, सहकारिन्. -s. सहचारिन् m., सहवर्तिन् m., संगिन् m. -ly, adv. समवेतं, सहितं, सह, संभूय. -Concomitance, s. संयोगः, सम-न्वयः, अनुषंगः, समवायः.

Concord, s. ऐक्यं, एकता; चित्तैक्यं, अविसं-वादः, अविप्रतिपत्ति f., अविरोधः; ‘c. of hearts’ ऐक्यं हृदययोः, एकचित्तता. 2 प्रीति f., प्रणयः, संधिः. 3 समयः, संविद् f., नियमः. 4 अनुषंगः, अन्वयः, समन्वयः. 5 तालैक्यं, स्वरैकता. -ance, s. एकता, सादृश्यं, ऐक्यं. -ant, a. अनुरूप, अनुगुण, सद्दश (शी f.), अविरुद्ध, संवदिन्.

Concourse, s. संधिः, संगमः. 2 (of people) (जन-) समूहः, संघातः, नित्रहः, ओयः, गणः.

Concrement, s. पिंडः, राशिः, घनता, संहति f., संघातः.

Concrete, v. t. राशीकृ 8 U. पिंडीकृ, एकीकृ, घनीकृ, संहन् 2 P. -v. i. राशीभू 1 P, पिंडीभू, घनीभू, संहन् pass. -s. पिंडः, ओघः, घनचयः. 2 घनद्रव्यं, श्यानद्रव्यं. -a. घन, राशीभूत, संहत, श्यान, पिंडीभूत. 2 अवित्रिक्त, अकेवल, समवेत, अन्वित. -ion, s. घनीकरणं; संहति f., संघातः, 2 पिंडः, लोष्ठः, संहतद्रव्यं.

Concubine, s. उपपत्नी, उपस्त्री, गणिका, वारस्त्री, वेश्या; ‘c. shut up’ अवरोधस्त्री. -age, s. उपस्त्रीगमनं, वेश्यासेवा.

Concupiscence, s. कामः, अभिलाषः, रता-भिरुचि f. -Concupiscient, a. कामुक्र, कामिन्, रतार्थिन्.

Concur, v. i. एकत्र मिल् 6 P, संगम् 1 A, संभू 1 P, संपत् 1 P, समागम् 1 P. 2 संभूय-एकीभूय-कृ 8 U, 3 संमन् 4 A, तथा मन्; अभ्युपगम्, एकचित्तीभू; See Agree. -rence, s. सं-अनु-मति f., संमतं, इच्छा. 2 मतैक्यं, एकचित्तता. -rent, a. एकचित्त, संप्रतिपन्न, संवादिन्. 2 अनुषंगिन्, संभूय-प्तह-कारिन्. -rently, adv. संमतिपूर्वं, अनुमत्या. 2 सम-मेव, युगपत्.

Concussion, s. संवटृः, विकंपः, निधुवनं, संक्षोभः.

Condemn, v. t. Censure, q. v. 2 दंड् 10, दंडं आदिश् 6 P or कृ. 8 U; ‘c. to death’ वधदंडमादिश्; ‘he was c. ed to be hanged’ शूलमारोप्यतामसाविति दंड आं-दिष्टः. 3 अपराधिन् a. स्था c. (स्थापयति), अपराधं निर्णी 1 P; ‘c. to pay’ दा c. (दापयति). -ation, s. दंडनं, दंडाज्ञा. 2 अपराधनिर्णयः. 3 निंदा, गर्हा, दूपणं. -atory, a. निंदक, अपवादक. -er, s. दंडप्रणेतृ m. निंदकः.

Condense, v. t. संहन् 2 P, घनीकृ 8 U, सांद्रीकृ, श्यै c. 2 संक्षिप् 6 P. -v. i. सांद्री-घनी-भू, संहन् pass., श्यै 1 A. -a. -ed, a. थन, सांद्र, निबिड, श्यान; संक्षिप्त. 2 स्थूल, अविरल. -ation, s. घनीकरणं. -ity, s. घनता, निबिडता, &c.

Condescend, v. i. प्रसद् 1 P, अर्ह् 1 P; (followed by inf.); See Please; ‘the king c. ed to speak; with his servant’ प्रसन्नो भूत्वा, दक्षिणतया, गौरवं-अभिमानं-अपास्र, भत्येन सहाभापत; ‘c. to look at me’ मयि दृष्टिप्रसादं कुरु. 2 अनुवृत् 1 A. अनुमन् 4 A, अनज्ञा 9 U -ing, a. प्रसादाभिमुख (खी f.), प्रसन्न, अस्तगर्व, त्यक्तगौरव. -ingly, adv. अगव, प्रसन्नतया, नम्रतया. -Condescension, s. प्रसादः, दाक्षिण्यं, दर्पत्यागः, गौरवत्यागः, नम्रता.

Condign, a. यथार्ह, अनुरूप, समुचित, योग्य -ly, adv. यथांर्ह, यथेचितं. -ness, s. योग्यता, औचित्यं.

Condiment, s. व्यंजनं, उपस्करः.

Condisciple, s. सतीर्थः (-र्थ्यः), एकगुरुः.

Condition, s. दशा, अवस्था, भावः, स्थिति f., वृत्ति f., गति f., ‘in this c.’ एवंविध a., एवंभूत a.; oft. ex. by त्व & ता affixed; दरिद्रता, दुर्गतत्वं, &c. 2 समयः, नियमः, प्रतिज्ञा, अभिसंघिः; संकेतः; ‘on this c.’ अनेन समयेन. 3 अर्थः, आस्पदं, पदं; अधि-कारः, भावः. 4 गुणः, उपाधिः, विशेषणं, प्रकृति f. -al, a. समययुक्त, सोपाधिक (की f.), सनियम, नियत; संकेतार्थ. -ally, adv. समयपूवकं, सप्रतिज्ञं, समयपुरःसरं. -ed, a. स्थित, वर्तिन्, स्थ in comp.; ‘well c.’ सुस्थित, सुस्थ.

Condole, v. i. समदुःख a. भू 1 P, (अन्यं) अनुशुच् 1 P, शोकार्तं समदुःखेन सांत्र्व् 10. -ence, s. समदुःस्वता, अनुशोचनं; शोकः, संपरिंदवनं. -er, s समदुःस्वभायिन m.

Condone, v. t. क्षम् 1 A, प्रशुध् c., पसृज् 2 P. -ation, s. क्षमा, अपराधक्षमा, प्रमान्ननं.

Conduce, v. i. (to) आवह् 1 P; (महदपि राजयं न मे सौख्यमावहति P. I. 1), भू with dat., कॢप् 1 A. संपद् 4 A, (dat.). 2 वृध् c., संपद् c., उत्पद् c., प्रवृत् c. -ive, a. आवह, कर (री f.), जनक, in comp.; ‘c. to happiness’ सुखावह, हितकर, &c.

Conduct, v. t. नी 1 P, प्राप् c. (ननु मां प्रापय पत्युरंतिकं K. IV. 32), गम् c. (गम-यति), वह 1 P. 2 विधा 3 U, निर्वह् c., प्रवृत् c., प्रणी. 3 (oneself) वृत् 1 A. व्यबहृ 1 P, आचर् 1 P, See Act; ‘c. oneself properly’ सदाचारेण वृत्, सदा-चारं प्रतिपद् 4 A; ‘well c. ed’ साधुवृत्त, मदाचार. 4 परि-अनु-चर् 1 P, अनुया 2 P, मार्गे दृश् c. or आदिश् 6 P. -s. निर्वाहणं, निर्वाहः, प्रणयनं. 2 वृत्ति f., वृत्तं, आचारः, व्यवहारः, कर्मन् n., चरितं, चेष्टितं, आचरणं. 3 परिचरः, मार्गदर्शकः. -or, s. नायकः, अग्रगः, नेतृ m., अग्रणीः, (of heat &c.) प्रवाहकः. 2 निवीहकः, प्रणेतृ m.

Conduit, s. प्रणाली, जलनिगमः. 2 कुल्या.

Cone, s. सूचि-ची f., शिस्वा. 2 शंकुः. -Conic, -Conical, a. सूच्याकार, शंक्वाकृति.

Confabulate, See Converse.

Confect, v. t. उपस्कृ 8 U, स्वादु a. कृ. -ion, s. उपस्करः, निष्टान्नं, मोदकः. -ionery, s. मोदकविकयस्थानं, मोदकक्रियास्थानं -ioner, s. आपूपिकः, भक्ष्यंकारः.

Confederate, v. t. संवा 3 U, संवुज् 7 U, 10, एकत्र कृ 8 U. -v. i. संघदृ 1 A, संपुजू pass., संविं कृ. -a. संविवद्ध, सुश्लिष्ट, कृत-संधि, संयुक्त, संघातवत्. -s. सहायः, सहका-रिन् m., सहयोनित् m. -ion, s. संधानं; संयोजनं. -Confederacy, s. सधिः,साहित्यं, संघातः, संयोमः.

Confer, v. t. (upon) वितॄ 1 P (with loc.). प्रतिपदू c., दा 3 U, 1 P (with dat.); ‘I shall c. upon you 100 grants of land’ त्वां शासनशतेन योजयिष्यामि (P. I. 1). 2 आवह् 1 P, दा, उत्पदू c. 3 Compare, q. v.; ‘c. a favour’ प्रप्तादं कृ 8 U, अनुग्रह् 9 P; ‘c. -ing pleasure, सुस्वद, सुखावह. -c. i. संभाष् 1 A, संलपू 1 P, संवदू 1 P. 2 संमंत्र् 10 A, संचिंत् 10, विच्र् c. -ence, s. संवादः; संकथा, संभाषणं. 2 मंत्रणं. 3 उपमानं. 4 मेलकः, समाजः. -rer, s. दातृ m., द or प्रद in comp.

Confess, v. t. स्वीकृ 8 U, अंगीकृ, प्रतिपद् 4 A, अभ्युपगम् 1 P, अभ्युप-इ 2 P. 2 विव्घृ 5 U, सूच् 10, प्रकाशू c., ख्या c. (ख्यापयति). 3 (आचार्याय-गुरवे) पापानि निविद् c. or कथ् 10. -edly, adv. असंशयं, व्यक्तं, प्रति-पत्तिपूर्वकं. -ion, s. अंगीकारः, संप्रतिपत्ति f., अभ्युपगमः, ग्रहणं. 2 ख्यापनं, प्रकाशनं. 3 पापनिवेदनं. -or, s. स्वीकर्तृ m.; ख्यापकः.

Confide, v. i. विश्वस् 2 P, प्रति-इ 2 P, श्रद्धा 3 U; ‘she was made to c. in a false man’ असत्यसंधे जने पदं कारिता (S. 4). -v. t. निक्षिप् 6 P, न्यस् 4 P (with loc.), सम्-ऋ c. (अर्पयति); ‘have you kept the secret c. ed to you’ अपि रक्ष्यते रहस्यनिक्षेपः (V. 2). -ant, s. घि-श्वास-विश्रंभ-भूमि f., सस्वि m., वयस्यः. 2 (of a woman) सस्वी, वयस्या, आलि-ली f. -ence, s. विश्वासः, विश्रंभः, प्रत्ययः; शद्धा. 2 निश्वयः, दृढप्रत्ययः, दृढज्ञानं, असंशयः; ‘enter into c.’ विश्वासं गम् 1 P or षज् 1 P; ‘raising of c.’ विश्वासोपगमः; ‘inspire with c.’ विश्वासं नी 1 P; वि-श्वस् c.; ‘take into c.’ विश्रंभस्थाने मन् 4 A; ‘self-c.’ प्रगल्भता, प्रागल्भ्यं, धृष्टता, ‘an object of c.’ विश्वासभूमिः, विश्रंभस्थानं, -भाजनं. -ent, a. विश्वासिन्, विश्वासप्रतिपख-विश्वस्त, जातप्रत्यय, विश्रब्ध. 2 निश्चित, असंदेह, छिन्नसंशय; ‘he is c. of success’ जय निश्वितं (धुवं) मन्यते. 3 प्रगल्भ, धृष्ट, निर्विशंक, साहसिन्. -ential, a. विश्वस्त, विश्रब्व; आप्त (आप्तजनः); ‘c. talk’ विश्रं-भालापः; ‘c. matter’ विश्वासकार्यं. 2 गुप्त, अप्रकाश्य, संवरणीय. -entially, adv. विश्रब्धं; आप्त -ing, a. विश्वासापन्न, विश्वास-भाज्, विश्वस्त, जातप्रत्यय, विश्रब्ध, अवि-शंकमान, निःशंक. -ingly, adv. विश्रब्धं, सप्रत्ययं, निंर्विशंकं, निःसंदेहं.

Configuration, s. आकारः, रूपं, मूर्ति f., विग्रहः, आकृति f.

Confine, s. सीमा, पर्यंतः, प्रांतः, समंतः, परि-सरभूनि f. -v. t. पर्थंते-निकटे-स्था 1 P or वृत् 1 A. -v. t. नि-अव-रुध् 7 U, आसिध् 1 P, नि-सं-यम् 1 P, निग्रह् 9 P, बंध् 9 P, निबंध्. 2 (oneself to) न व्यति-इ 2 P or उल्लंघ् 1 A, 10, नतिचर् 1 P. 3 संहृ 1 P, संकुच् 1 P. -ed, a. संयत, निरुद्ध, निबद्ध. 2 संकट, संकुचित; ‘c. in the bowels’ बद्धकोष्ठः; ‘c. to bed’ शयनग्रस्त; (of a woman) प्राप्तप्रसवकाला. -ment, s. संयमः, निरोधः, निग्रहः, बंधनं, कारागृहं; ‘c. of bowels’ विड्ग्रहः, आनाहः, मलावरोधः; ‘c. of a woman’ प्रसवकालः, प्रसवावस्था.

Confirm, v. t. दृढीकृ 8 U, द्रढयति (D.), संस्तंभ् c. 2 स्थिरीकृ, दृढप्रमाणं, दा 3 U, प्रमाणीकृ, सुस्थिर-दृढ- a. कृ. -ation, s. दृढीकरणं, संस्तंभनं, सत्यापनं, प्रमाणीकरणं. -ed, a. दृढीकृत, प्रमाणीकृत, स्थिरीकृत. 2 दृढ, स्थिर, रूढ, प्ररूढ; ‘a c. fool’ प्रतिनि-विष्टमूर्खः, ‘c. friendship’ प्ररूढः संसर्गः, रूढसौहृदं.

Confiscate, v. t. सर्वस्वं अपहृ 1 P or आ-च्छिद् 7 P or दंड् 10, निःस्व a. कृ 8 U; ‘let his property be c. ed’ अस्य सर्व-स्वहरणमादिश्यतां. -ed, a. राजापहृत; हृत-सर्वस्व, निःस्वीकृत. -ion, s. सर्वस्वहरणं, सर्वस्वदंडः, सर्वस्वापहारः.

Conflagration, s. दाहः, ज्वलनं, दीपनं; ‘forest c.’ दावानलः दवः, दावः, अरणयवह्नि m.

Conflict, s. विरोधः, (स्मृत्योर्विरोधः); द्वंद्वं, कलहः, वैरं; विप्रतिपत्ति f., विसंवादः. 2 युद्धं, संग्रामः, विग्रहः. 3 संघदृः, समावातः, अभिसंपातः. -v. i. युध् 4 A, विवद् 1 A, विग्रह् 9 P; ‘mutually c. ing Śāstras परस्परं विवदमानानां शास्त्राणां (11. 1); वि-प्रतिपद् 4 A, परस्परं विरुध् pass., विसंवद् 1 P. -ing, a. विप्रातिपन्न, विरुद्ध, परस्पर-घिरोधिन्, विसंवादिन्.

Confluence, Conflux, s. संगमः, संभेदः, तोयष्यतिकरः, वेणि f. 2 संयोगः, समागमः, संमिलनं. 3 Concourse, q. v. -Confluent, a. संमेलक, संप्रवाहक.

Conform, v. i. (to) अनुवृत् 1 A, अनुसृ 1 P, अनुरुप् 4 A, प्रमाणीकृ 8 U, (इति सुजनचरितं प्रमाणीकुरु M. 3), अनुविधा 3 U. 2 युज् pass., सदृश-तुल्य a. भू, उपपद् 4 A, संवद् 1 P. -v. t. अनुरूप-सदृश a. (शी f.) कृ, समीकृ. -able, a. अनुरूप, सदृश, तुल्य, अनुगुण, समान, संवादिन्. 2 अनुविधायिन्, अनुरोधिन्, अनुकूल. 3 योग्य, उपपन्न. -ably, adv. अनुसारेण-सारतः, अनुरोधात्, अनुरूपं, यथा in comp. -ity, s. अनुरोधः, अनुवृत्ति f. 2 अनुरूपता, आनुगुण्यं, सादृश्यं, अनुसारः; ‘in c. with’ अनुप्तरेण, अनुरूपं, &c. 3 योग्यता, युक्तता. -ist, s. धमानुसारिन् m., प्रवृत्तधमीनुवर्तिन् m.

Confound, v. t. भ्रांत्या मन् 4 A; ‘c. s falsehood with truth’ सत्यमनृतमिति भ्रांत्या मन्यते; oft. by संदिह् 2 U; धूपै-र्जांलाविनिःसृतैवडभयः संदिग्धपारावताः (V. 3) ‘the pigeons c. ed with volumes of incense’ &c.; See Mistake. 2 आकु-लीकृ 8 U, मुह् c., वि-सं-क्षुभ् c., संभ्रम् c. (भ्रमयति). 3 संकृ 6 P, विक्षिप् 6 P, सं-मिश्र् 10, संकुलीकृ. 4 विलुप् c., विनश् c.; ‘c. by argument’ निरुत्तरीकृ. -ed, a. मोहित, आकुल, संभ्रांत, विहस्त, व्यग्र, वि-क्षिप्त. 2 संकीर्ण, संमिश्रित, संकुल. 3 दैवोप-हत; लुप्तज्ञान. -er, s. मोहकः, मोहनः. -ing, a. भ्रांतिजनक, संदेहोत्पादक, मोहिन्.

Confraternity, s. सौभ्रात्रं; भ्रातृत्वं, साहित्यं.

Confrere, s. See Colleague.

Confront, v. t. अभिमुस्वी-संमुखीकृ 8 U, अमिमुस्वयतिः (D.), समक्षं उपानी 1 P. 2 संमुखीभू 1 P, सं-अभि-मुस्वं स्था 1 P or गम् 1 P or वृत् 1 A. 3 Compare, q. v. -ation, s. संमुस्वस्थापनं; संमुस्वागमनं.

Confuse, v. t. वि-सं-भ्रम् c., आकुलीकृ 8 U, मुह् c. See Confound; ‘to be c. ed’ मुह् 4 P, आकुलीभू. -ed, a. मोहित, संभ्रांत, आकुल. 2 अस्पष्ट, अव्यक्त, क्रमहीन. -edly, adv. संकुलं, अक्रमेण, ससंभ्रमं, संकीर्णतया, अस्तव्यस्तं. 2 अस्पष्टं, संदिग्धतया. -Confusion, s. संभ्रमः, वैक्लव्यं, व्याकुलत्व, व्य-ग्रता, विप्लवः, मोहः. 2 वैलक्ष्यं, व्रीडा, लज्जा. 3 संकरः, संक्षोभः, व्यतिकरः, संकुलं. 4 अ-क्रमः, अस्पष्टता, क्रमभंगः, अस्तव्यस्तता. 5 प्रविनाशः, निग्रहः, लोपः.

Confute, v. t. स्वंड् 10, प्रत्याक्षिप् 6 P, निरष् 4 U, प्रत्याख्या 2 P, निरा-अपा-कृ 8 U; नि-रुत्तरीकृ (of persons). -ation, s. खंडनं, निराकरणं, निरसनं, प्रत्याख्यानं.

Conge, s. प्रणामः, नमस्कारः. 2 आमंत्रणं, अनुज्ञाग्रहणं, आप्रच्छनं.

Congeal, v. t. घनीकृ 8 U, संहन् 2 P, श्यै c., पिंडीकृ; संचि 5 U. -v. i. यनीभू 1 P, श्यै 1 A, पिंडीभू, संहन् pass., शीतीभू. -Congelation, s. शीतीभावः, संहति f., घनीभावः, घनीकरणं.

Congener, s. सजाति m., सजातीयः.

Congenial, a. एकजातीय, सजाति. 2 समान-शील, एकस्वभाव, सधर्मन्. 3 सुखावह, हित-कर (री f.), अनुरूप, अनुगुण, अनुकूल, सदृश (शी f.); ‘c. to health’ आरोग्या-वह, स्वास्थ्यकर. -ity, s. समानशीलता, सधमता, सजातित्वं. 2 आनुरूय्यं, आनुगुण्यं.

Congenital, a. सहज, सहजात.

Congenite, a. सहज, एककालोत्पन्न.

Conger, s. जलव्यालः.

Congeries, s. राशिः, संचयः, ओधः, पुंजः, स्तोमः.

Congest, v. t. राशीकृ 8 U, संचि 5 U, पिं-डीकृ, वनीकृ. -ion, s. (of blood) रक्ता-वष्टंभः, असृक्चयः, रक्तसंचयः. 2 अतिबाहुल्यं-उपचयः.

Conglobate, a. एकपिंडीभूत. -v. t. गोलींकृ 8 U, एकपिंडीकृ.

Conglomerate, v. t. राशीकृ 8 U, संचि 5 U, संभृ 3 U, एकपिंडीकृ, समाक्षिप् 6 P. -ion, s. समुपचयनं, एकीकरणं. 2 एकराशिः, एकपिंडः.

Conglutinate, v. t. संयुज् 10, संश्लिष् c., संधा 3 U; संरुह् c. (रोपयति) (of wounds). -v. i. pass. of roots above. -ion, s. संयोगः, संधिः, संधानं. 2 संरोपणं.

Congratulate, v. t. अभिनंद् 1 P or c., (तापसीभिरभिनंद्यमाना S. 4); gen. ex. by दिष्टद्या with वृध् 1 A or c., (चित्ररथ-हंसौ दिष्टद्या वर्धयितुं Ka. 365); दिष्टद्या सुतमुखदर्शनेन आयुष्मान्वर्धते (S. 7) ‘you are to be c. ed upon seeing your son's face’, or ‘I c. you upon seeing’ &c. -ion, s. धन्यवादः, अभिनंदनं, दिष्टत्या वर्धनं -ory, a. अभिनंदक, धन्यवादसूचक.

Congregate, v. t. समाचि 5 U, समाहृ 1 P; See Collect. -v. i. संमिल् 6 P, सं-इ 2 P; See Assemble. -ion, s. सभा, परिषद् f., संसद् f., समाजः. 2 समवायः, निवहः, गणः, समाहारः, समुदायः. -ional, a. सामाजिक (की f.), सभ्य.

Congress, s. सभा, परिषद् f., संसद् f., मे-लकः, समाजः, सदस् f. n. 2 संघटृः, समा-घातः.

Congruous, a. योग्य, उचित, संगत, अविरुद्ध, अनुगुण, अनुरूप, सदृश (शी f.), संबद्ध. -ly, adv. युक्तं, अनुरूपं, संगतं. -Congruity, Congruence, s. संगतता, अनुरूपता, यु-क्तता, सादृश्यं; oft. ex. by क्व-क्व; ‘what c. is there between this (youthful), age and this restraint of passions’ क्वेदं वयः क्वेयमिंद्रियाणामुपशांतिः (Ka. 135)

Conjecture, v. t. तर्क् 10, अनुमा 3 A, 2 P, ऊह् 1 A, उत्प्रेक्ष् 1 A, (किमुत्प्रेक्षसे कुत-स्त्योयमिति U. 4). -s. तर्कः, वितर्कः, ऊहः-हनं, अनुमानं; ‘your c. is clear (you have rightly c. ed)’ प्रसन्नः-उपपन्नः-ते तर्कः. -al, a. आनुमानिक (की f.). -ally, adv. अनुमानेन, सवितर्कं, अनुमानपूर्वकं.

Conjoin, v. t. संयुज् 7 U, 10, संश्लिष् c., रांध् 3 U; ‘c. ed in bonds of friendship’ मित्रभावेन वर्तमानाः, परस्परानुरक्ताः. -v. i. संयुज्-संश्लिप्-संधा- pass. -ed, Conjoint, a. संहत, संयुक्त, संश्लिष्ट, संबद्ध. -ly, adv. समं, सहितं, संहत a., संभूय.

Conjugal, a. वैवाहिक (की f.); oft. ex. by दंपती; ‘c. love’ दंपत्योः प्रेम; ‘c. fidelity’ अव्यभिचारः; सतीत्वं, पातिवत्य.

Conjugate, v. t. रूपाणि आख्या 2 P. -a. सयुक्त. -ion, s. गणः; ‘1st c.’ भ्वादि-गणः. 2 संयोगः.

Conjunct, a. संवुक्त, संश्लिष्ट; ‘a c. consonant’ संयोगः, योगः. -ion, s. संयोगः, योगः, संश्लेषः, संसर्गः, समागमः, संगमः; संगः 2 समुच्चयः; ‘c. of planets’ संगमः; ‘lunar c.’ अमावास्या, अमा. -ive, a. संयुक्त, संश्लिष्ट, यौगिक (की f.). -ure, s. योगः, संयोगः, संधिः. 2 अवसरः, समयः, प्र-स्तावः.

Conjure, v. t. मुह् c., मंत्रैवशं नी 1 P; मायां कृ 8 U, अभिचर् 1 P. 2 सशपथं आदिश् 6 P, शप् c.; ‘I c. thee by my life (soul)’ शापितासि मम जीवितेन (Mal. 8); अभ्यर्थ् 10 A, सशपथं संबुध् c. 3 (in mind) अनु-सं-स्मृ 1 P; चिंत् 10. -v. t. सशापथं ऐकमत्यं-कूटं-कृ 8 U, संशप् 1 U. -ation, s. माया, इंद्रजालं, कुहकः, मंत्रः. 2 शापनं. 3 सशपथः संकल्पः, संशपनं. -er, s. इद्र-ऐंद्र-जालिकः, मायिन् m., आहितुंडिकः, कुहककृत् m., कुहकाजीवः.

Connate, a. सहज, एककालोत्पन्न, सहजात.

Connatural, a. सहज; एकस्वभाव.

Connect, v. i. सं-अनु-बंध् 9 P. संयुज् 7 U, 10, संश्लिष् c., संधा 3 U, व्यतिषंज् 1 P, संनह 4 P, संयु 2 P. -ed, a. संयुक्त, संबद्ध, अन्वित, सान्वय. 2 अविच्छेद, अविरत, अवि-च्छिन्न, ‘a c. narrative’ कथाप्रबंधः. -ion, s. संयोगः, अनुषंगः, संसर्गः, संगः; ‘in c. with’ अनुबघ्य, उद्दिश्य, आधिकृत्य. 2 संबंध, संपर्कः, अन्वयः, संदर्भः, समन्वयः. 3 बधुः, बांधवः, ज्ञातिः; ‘to have c. with’ संगम् 1 A, अभिगम् 1 P.

Connive, v. i. (at) कामतः उपेक्ष् 1 A, ज्ञानं निह्नु 2 A. 2 क्षम् 1 A, सह् 1 A. 3 अक्षि संकुच् 1 P. -ance, s. उपेक्षा, ज्ञानापह्नवः, कामतः उपेक्षा. 2 क्षमा. 3 अक्षिसंकोचनं.

Connoisseur, s. गुणज्ञः, परीक्षकः, अभिज्ञः.

Connubial, a. वैवाहिक (की f.); दंपती in comp.; ‘c. love’ दंपतीस्निएहः.

Conquer, v. t. जि 1 P. वि-परा-जि 1 A, अभि-पराभू 1 P. 2 निग्रह् 9 P, नि-सं-यम् 1 P, दम् c. (दमयति), वशीकृ 8 U, स्वायत्तीकृ; ‘one who has c. ed his passions’ जितेंद्रियः, संयतेंद्रियः, वशी, दांतः, संयमी. -able, a. जेय, अभिभवनीय. -or, s. जेतृ m., विजेतृ, जयिन् m., जित् in comp.; वि-श्वजित् ‘c. of the world’ -Conquest, s. जयः, विजयः, वशीकरणं, अभिभवः, जयनं, स्वायत्तीकरणं. 2 जितप्रदेशः.

Consanguineous, a. एकशरीर, एकपिंड, स-पिंड, सगोत्र. -Consanguinity, s. स-गोत्रता, सपिंडता; एकशरीरान्वयः, संबंधित्वं.

Conscience, s. सदसद्विचारशक्ति f., संज्ञानं; oft. ex. by मनस् n., अंतःकरणं; ‘biting of c.’ पश्वात्तापः, मनस्तापः. -Conscientious, a. निर्व्याज, अमाय, शुद्धमति, न्याय-परायण, ऋजुप्रकृति. 2 पुण्यात्मन्, पुण्यशील, न्यायवर्तिन्. -ly, adv शुद्धमनसा, निर्व्याजं, शुद्धभावेन. -ness, s. मतिशुद्धि f.; शुचिता, पुण्यशीलत्वं.

Conscionable, a. न्याय्य, योग्य यथाथ -Conscionably, adv. यथार्थं, धर्मतः, न्यायेन.

Conscious, a. Ex. by ज्ञ, विद् or अभिज्ञ in comp. or by verbs for ‘know’ q. v. ‘not c. of pain’ वेदनानभिज्ञ; ‘I am perfectly c. of my defects’ स्वदोषान् दृढं खलु जाने. 2 सचेतन, सतर्क, ज्ञानिन्, प्रतिबोधवत्; ‘to be c. of’ ज्ञा 9 P; विमू c., (नात्मानमपि विभावयति S. 4), चित् 10 A; See Know. -ly, -adv. ज्ञानात्, वुद्धि-पूर्वं, ज्ञानतः, कामतः. -ness, s. ज्ञानं, उप-लब्धि f., चेतना, चैतन्यं, संज्ञा, वेदनं, अनु-भवः, बोधः, प्रतिबोधः.

Conscript, s. नवयोद्धृ m. -a. लिस्वितनामन्.

Consecrate, v. t. (an idol) प्रतिष्ठा c. (प्रति-ष्ठापयति); पवित्रीकृ 8 U, संस्कृ, अभि-अनु-मंव् 10 A, (वामदेवानुभंत्रितोऽश्वः U. 2.). 2 अभिषिच् 6 P, प्रोक्ष् 1 P. 3 उप-प्र-विनि-युज् 7 A, 10, निक्षिप 6 P, वि-उत्-सृज् 6 P, उपकॢप् c. -a., -ed, संस्कृत, प्रतिष्ठापित, वि-नियोजित, उपकल्पित. -er, s. संस्कर्तृ m., प्रतिष्ठापकः. -ion, s. संस्कारः, प्रतिष्ठापनं. 2 उत्सर्गः, विनियोगः, उपयोगः.

Consecution, s. क्रमः, अनुक्रमः, प्रबंधः, अ न्वयः, परंपरा, श्रेणी, माला. -Consecutive, a. क्रमागत, अनुपूर्व; अविरत, निरंतर, सप्रबंध, संतस. -ly, adv. क्रमेण, यथाक्रमं, यथापुर्वं; अविरतं, अविच्छेदं. -ness, s. आनुपूर्व्यं, अ-विच्छेदः, प्रबंधः, संततता.

Consensus, s. बहुजनसंमति f.

Consent, v. i. सं-अनु-मन् 4 A, अनुमुद् 1 A, अनुज्ञा 9 U; ग्रह् 9 P, स्वीकृ 8 U; See Agree. -s. संमति f. -तं, अनुज्ञा, अनुमादनं. 2 मतैक्यं, एकचित्तता, ऐक्यं. 3 इच्छा, कामः; ‘against one's c.’ अनिच्छया, संमतिव्य-तिरेकेण, बलात्, बलेन; ‘c. in writing’ संमतिपत्रं; ‘take the c. of’ अनुमन् c., (भूयोपि सखीजंनमनुमानयिष्यामि S. 3). -ient, a. एकमत, एकचित्त, संमत. -ingly, adv. संमत्या; कामतः, संमतिपूर्वं.

Consentaneous, a. See Fit.

Consequence, s. फलं, परिणामः, उदर्कः, उत्तरं, उत्तरफलं. 2 गौरव, महिमन् m., गुरुता, प्रति-ष्ठा, प्रभावः; ‘of no c.’ निरथक, यत्किंचन. 3 सिद्धि f.; कार्यं, प्रयोजनं, निमित्तं. 4 अनु-मानं, ऊहनं, अभ्यूहः; ‘in c. of this’ अतः, अस्मात्कारणात्, अस्माद्धेतोः, अनेन हेतुना; ‘as a c. of thy efforts’ तव यत्नसामर्थ्यात्; ‘immediate c.’ सांदृष्टिकं; ‘necessary c.’ कार्यवशः ‘visible c.’ दृष्टार्थः. -Consequent, a. आनुषंगिक (की f.), अनुवर्तिन्; oft. ex. by फलं; ‘c. upon his coming’ तदागमनफलं. -s. अनुषंगः, फलं, परिणामः. -ial, a. आनुषंगिक, अनुवर्तिन्. 2 मानिन्, सगर्व; See Arrogant. -ly, adv. इति हेतोः, अतः, तन्निमित्तन, तदनुसारेण; तदर्थ, इति, अनेन हेतुना, अस्मात्करणात्.

Conserve, v. t. संरक्ष् 1 P, पा c. (पालयति.), संधृ 10, गुप् 1 P. 2 संधा 3 U, उपस्कृ 8 U, -s. मिष्टं, मोदकः, संधितं, उपस्करः, व्यंजनं. -ation, s. रक्षा, संरक्षणं, पालनं, गुप्ति f., क्षेमः. -etive, a. संरक्षक, पालंक. 2 नववि-द्वेषिन्, स्थितिपालक. -ator, s. रक्षकः, पालकः. -atory, s. रक्षास्थानं, आधारः, रक्षणस्थानं-शाला.

Consider, v. t. विचर् c., विमृश् 6 P, आ-समा-पर्या-लोव् 10, वि-सं-चिंत् 10, समीक्ष् 1 A, (न धर्मवृद्धेषु वयः समीक्ष्यते K. v. 16); ध्यै 1 P, संदश् 1 A, अवधृ 10, अवेक्ष् 2 मन् 4 A, संभू c., तर्क् 10, समर्थ 10, विगण् 10, आकल् 10, (स्पर्शमपि पावनमाकलयंति Ka. 108) 3 परीक्ष्, निरूप् 10, अवेक्ष्, अतुसंधा 3 U, वि-विच् 3, 7 U. 4 पृज् 10, अर्च् 10, नन् c., प्रत्युपकृ; सं परि-तुव् c. -able, a. अस्तोक, गुरु, अनल्प, प्रचुर, भूरि, महत्. 2 मान्य, आर्य, पूज्य. -ably, adv. अतीव, भूरि, अति-सु- -pr., भूशं, अनल्पं, अत्यंतं. -ate, a. समीक्ष्य-विमृश्य-कारिन्. 2 कृतावधान; आदृत, दत्तादर, अप्रमत्त, अवहित. -ately, adv. समीक्ष्य, विमृश्य, अवेक्षया, अप्रमत्तं, अवधान-तः, सावधानं. -ation, s. विचारः, विचा-रणा, आलोचना, विमर्शः, समीक्षा, चिंता. 2 विवेचनं, निरूपणं, चर्चा, परीक्षणं. 3 आदरः, अपेक्षा, अवेक्षा. 4 कारणं, निमित्तं, हेतुः. 5 गौरवं, गुरुता, प्रतिष्ठा. 6 पूजा, संभा-वना, आदरः. 7 प्रतिफलं, पारितोषिकं; ‘in c. of’ अपेक्षया in comp., समीक्ष्य, आलोच्य, विचार्य, प्रथममिति प्रेक्ष्य भगवतै-कोपराधो मर्षयितव्यः (S. 4) ‘in c. of its being the first’ &c.

Consign, v. t. निक्षिप् 6 P, न्यस् 4 U, दा 3 U, 1 P, ऋ c. (अर्पयति), प्रतिपद् c., ‘c. to the flames’ अग्निसात्कृ 8 U. 2 उप-प्र विनियुज् 7 A, 10 -ment, s. अर्पणं, न्यसनं, प्रतिपादनं.

Consist, v. i. (of, in) Ex. by रूप, आत्मक, मय (यी f.) in comp.; Ojas c. s in abundance of compounds’ समासभूयस्त्वरूपं-स्त्वं नाम ओजः; ‘body's ornament c. s in true knowledge’ सत्यज्ञानात्मकं शरीरभूषणं; See Compose. 2 संवृत् 1 A, संस्था-संभू 1 P. -ence, s. घनता, सांद्रता, श्यानता. 2 स्थिरता, दृढता. 3 अविरोधः, आनुरूप्यं. -ency, s. संगतता, संवादः, अविरोधः, आनुरूप्यं. 2 स्थिरता, अचापल्यं -ent, a. अविरुद्ध, सदृश (शी f.), योग्य, अनुंरूप, संवादिन्; ‘his conduct is c. with his words’ तस्याचरणं (कर्म) वचसा न विवदते, वचसो न विरुद्धं, वचसा न विसंवदति; ‘in-c.’ विसंवादिन्, विरुद्ध; (परार्थमुद्यमभृतः) स्वार्थाविरोधेन (Bh. I. 74) ‘c. ly with their own interests.’ 2 स्थिर, अचपल, अलोल. 3 दृढ, घन, सांद्र, श्यान. -ently, adv. अविरुद्धं, अविरोधेन, अनुसारतः. -ing, a. Ex. by मय (यी f.), आत्मक (आत्मिका f.) in comp.; ‘c. for the most part’ ex. by भूयिष्ठ affixed; ‘assembly c. of learned men’ अभिरूप-भूयिष्ठा परिषद् (S. 1).

Consistory, s. पुरोहितसभा.

Consociate, See Associate.

Console, v. t. आ-समा-श्वस् c., सां(शां)त्व्ं 10, विनुद् c., अभ्युपपद् 4 A, (रतिमभ्युप-पत्तुमातुरां K. IV. 25). 2 शोकमपहृ 1 P, सुस्थ-प्रकृतिस्थ -a. कृ 8 U. -ation, s. आश्वासः-सनं, सात्वनं, विनोदनं, समाश्वासनं. -atory, a. सांत्वनशील, आश्वासिन्, शोका-पहारक, शांतिद, सुखावह. -er, s. आश्वा-सकः, विनोदकः.

Consolidate, v. t. संहन् 2 P, एकीकृ 8 U, घनीकृ, संस्था c. (स्धापयति). -v. i. घनीमू, स्थिरीभू, संहन् pass. -ion, s. घनीकरणं-भवनं, संहति f., संस्थापनं, समाहरणं, एकी-करणं.

Consonant, s. व्यंजनं; ‘conjunct c.’ संयोगः, योगः. -a. अविरुद्ध, अनुसारिन्, अनुरूप, योग्य, अनुगुण. -ly, adv. अनुसा-रेण, अनुरूपं. -Consonance, s. अविरोधः, अनुसारः, अनुरोधः, आनुरूप्यं.

Consonous, a. एकताल, एकस्वर.

Consort, s. Husband or wife, q. v. 2 सहवासिन् m., संगिन् m -v. i. सह वस् or चर् 1 P; संगम् 1 A, संयुज् pass.; ‘well c. ed’ सुसंगत. -ion, s. साहित्यं, साहवर्यं, संप्तर्गः.

Conspectus, s. सारपत्रं, संक्षिप्तलेखः.

Conspicuous, a. व्यक्त, सुप्रकाश, सुस्पष्ट, पुरःस्कुरत् (ती-न्ती f.), प्रत्यक्ष. 2 उत्कृष्ट, निरतिशय, प्रमुख, विशिष्ट. -ly, adv. स्पष्टं, व्यक्त; विशिष्टतया, -ness, s. व्यक्तता, स्पष्टता, विशिष्टता, उत्कृष्टता.

Conspire, v. i. उपजप् 1 P, कूटं रव्10कुसाहित्यं कृ 8 U. कूटार्थं संशप् 1 U. 2 संइल् 6 P, अतुकूल a. भू; ‘all things c. ed to make him happy’ सर्वं तस्य सुखा-याकल्पत-अभवत्. -acy, s. उपजापः, कपट-प्रवंधः, कुप्ताहित्यं, कुमंत्रणा; ‘c. against the king’ रजद्रोहः, द्रोहः. -ator, s. उप-जापकः, कुसंसर्गिन् m., संशप्तकः, शपथबद्धः. 2 राजद्रोहिन् m. 3 विश्वासघातकः.

Constable, s. दड-यष्टि-वरः; राजपुरुषः.

Constant, a. स्थिर, दृढ, अचल, निश्वल. 2 शाश्वत (ती f.), सतत, पसक्त, अविरत, अनवरत, नित्य, सनातन (नी f.), निरंतर; ‘c. wife’ सती, पतिव्रता. -ly, adv. सततं, अनवरतं, अविरतं, अभीक्ष्णं, नित्यं, अनिशं, अजस्रं, सर्वदा, सर्वकालं. -Constancy, s. स्थैर्यं, स्थिरता, निश्वलता, दृढता. 2 अभिनि-वेशः, निर्बंधः. 3 सातत्यं, अविरामः, नैरंतर्यं. 4 दृढा भक्तिः, दृढसौहृदं.

Constellation, s. राशिः, राशिनक्षवं; तारा-समूहः, भगणः.

Consternation, s. संत्रासः, भीति f., ध्याकु-लत्वं, साध्तसं, उद्वेगः, संभ्रमः.

Constipate, v. t. अवरुध् 7 U, अवष्टंभ् 9 P, बंध् 9 P, पिनह् 4 P 2 निबिडीकृ 8 U. -ion, s. मलावरोधः, मलावष्टंभः, विड्ग्रहः, गुवग्रहः; बद्धकोष्ठः.

Constitute, v. t. रच् 10, निर्मा 3 A, विधा 3 U; gen. ex. by आत्मक, रूप, मय (यी f.), in comp., or by भू 1 P, असू 2 P; ‘we c. thy army’ तव सैन्यं वयं स्मः; ‘what c. s greatness’ माहिमा केन जायते; See Compose. 2 संस्था c. (स्थापयति), प्रतिष्ठा c.; नियुज् 7 A. 10, समादिशू 6 P. -ion, s. रचना, घटना, निर्माणं. 2 अवस्था, दशा, रूपं, वृत्ति f.; भावः. 3 व्यवस्था; विधि-यंत्रणं, नियमः. 4 राजनीति f., राज्यव्यवस्पा. 5 प्रकृति f., स्वभावः, शरीरावस्था; जन्म-प्रकृति-स्वभावः; ‘of a sickly c.’ जन्म-रोगिन्, अशक्त, प्रकृतिदुर्बल. -ional, a. विध्यनुसारिन्, व्यवस्थानुरूप. 2 प्रकृति in comp. -ionally, adv. विध्यनुसारेण, व्यव-स्थानुपूर्वं. -Constituent, a. घटक, रचक; ‘c. parts’ घटकावयवाः, घटकाः, अंगानि. 2 वास्तव (वी f.), सारभूत; ‘c. members of a state’ राज्यांगानि. -s. Ex. by a. 2 नियोजकः.

Constrain, v. t. बलात्कृ c., प्रवृत् c., प्रेर् c.; gen. ex. by causal of verbs; See Compel. 2 नि-अव्-रुध् 7 U, नियंत्र् 10, नि-सं-यम् 1 P; ‘c. ed silence’ बलादूधृतं मौनं; ‘c. ed to be silent’ नियंत्रितवाक्, यंत्रितकथ. -Constraint, s. वलं, बलात्कारः; ‘by c.’ बलाद्, वलेन, अनिच्छत् a., प्रसह्य. 2 अवश्यकता. 3 यंत्रणा, निरोधः, अवरोधः; ‘c. of modesty’ ह्रयिं-त्रणा.

Constrict, v. t. संकुच् 1 P, आकुंच् c., संहृ 1 P. -ion, s. संकोचः, आकुंचनं, संहरणं.

Constringe, v. t. See Constrict.

Construct, v. t. निर्मा 3 A, 2 P, or c. (मापयति), रच् 10, विधा 3 U, घट् c. (घटयति), प्रकॢप् c., कृ 8 U. -ion, s. रचना, निर्माणं, विधानं, &c. 2 अन्वयः, संबंधः, पदयोजना-नं. 3 अर्थः, आशयः; ‘do not put a bad c. upon his words’ तस्य वचसि दुराशयं माकल्पय-आरोपय. -ive, a. निर्मातृ, प्रकल्पक, निर्माण or विधान in comp.; निर्माणचातुर्यं ‘c. skill’ &c.

Construe, v. t. अन्वयं कथ् 10, अर्थं व्याख्या 2 P, युज् 10; तत्परतयैव वेदांतवाक्यानि योजयंति (S. B. 91) ‘c. as referring to it’; ‘to be c. ed’ संबंध् pass., (इदं पदमेवं न संबध्यते).

Constupration, s. कन्यादूषणं, धर्षणं, बला-त्काराभिगमः.

Consubstantial, a. एकशरीर, एकमूर्ति.

Consult, v. संमंत्र् 10 A, संवद् 1 P or c., संभाष् 1 A. 2 विमृश् 6 P, चिंत् 10, विचर् c.; ‘you must c. public good also’ जनहितमपि तावत् त्वया मनसि कार्यमेव-अवे-क्षणीयं; ‘do not c. your private good’ स्वहितपरायणो मा भूः; ‘let astrologers be c. ed’ सांवत्प्तरिकैः संवाद्यताम्; ‘you have given this order, having c. ed (with) my very heart’ मम हृदयेन सह संमंत्र्या-दिष्टवानसि (Mu. 1); ‘c. with oneself’ मनसा विचर् c., आस्मगतं चिंत्. 3 निरूप् 10, समीक्ष् 1 A, आ-पर्वा-लोच् 10; ‘in c. ing a horoscope’ जन्मपत्रिकां विमृशन्, पत्रिकावलोकनेन शुभाशुभं पर्यालोचयन्. -ation, s. मंत्रणा-णं, विचारणं; विमर्शः, विचारः; आलोचनं, संवादः; ‘private c.’ गूढमंत्रणं. -ative, a. संमंत्र्य; मंत्रणयोग्य.

Consume, v. t. क्षै c. (क्षपयति), विनश् c.; ‘c. by fire’ निर्दह् 1 P. 2 उपयुज् 7 A; 10, उपयुज्य-उपभुज्य-निरपशेषीकृ 8 U. -v. i. क्षि pass., नश् 4 P, अवसद् 1 P, परिहा pass. -er, s. नाशकः; विनियोजकः. -Consumption, s. क्षयः, शोषः, यक्ष्मन् m. 2 नाशः, क्षयः, अवसादः. 3 उपयोगः, उप-भोगः, व्ययः, विनियोगः. -Consumptive, a. क्षयिन्-क्षयरोगिन्.

Consummate, v. t. समाप् c.; See Complete. -a. संपूर्ण, निस्विल, अन्यून. 2 परम, उत्कृष्ट, अग्रणीः; ‘a c. rogue’ शठा-ग्रणीः. -ion, s. समापनं, निष्पत्ति f., सिद्धि f. 2 उत्कर्षः, परमा गतिः.

Contact, s. सं-, स्पर्शः, संपर्कः, संसर्गः, संयोगः, आसंगः, व्यतिकरः, परामर्शः; ‘in close bodily c.’ अंगांगि ind.

Contagion, s. स्पर्शः, स्पर्शसंचारः. -Contagious, a. स्पर्शजन्य, स्पर्शसंचारिन्, संस्पर्शज, संपर्कीय; ‘a c. disease’ मारी.

Contain, v. t. धृ 1 P, 10, आदा 3 A, परि-ग्रहृ 9 P, धा 3 U, भृ 3 U; ‘c. ing’ ex. by धर-धारिन्-भृत् in comp.; ‘c. ing water’ तोयभृत्; oft. ex. by गर्भ, पूर्ण, आत्मक in comp.; अंबुगर्भः मेघः, शुकगर्भ-कोटरं; अमृतपूर्णं पात्रं, &c. 2 निवार् 10, संयम् 1 P, निग्रह् 9 P; ‘he could not c. his great joy’ गुरुः प्रहर्पः प्रवभूव नात्मनि (R. III. 17). -ed, a. धृत, अंतर्गत, अंत-र्भूत, अंतगंणीत; वर्तिन्, स्थ in comp. -er, s. आथारः, धरिन्-भृत् in comp.; ‘the relation between c. and contained’ आधाराधेयभावः.

Contaminate, v. t. टुष् c. (दूष्यति), लिप् 6 P, कलंकयति-मलिनयति (D.). -ed, a. भ्रष्ट, दूषित, कलंकित, अपवित्र. -ion, s. दूषणं, कलंकः; अशौचं, भ्राष्टता, भ्रंशकारणं.

Contemn, v. t. अवमन् 4 A, अवज्ञा 9 U, अवधीर् 10 A, तिरस्कृ 8 U, अवगण् 10, न आदृ 6 A, उपेक्ष् 1 A, लघूकृ, तृणाय मन्, परिभू 1 P. -er, s. अवमंतृ m., तिरस्कर्तृ m. -Contempt, s. अवज्ञा, अवमानः-मानना, अवधीरणा, तिरस्कारः, अवगणना, अनादरः, परिभवः, उपेक्षा, अवहेलनं-ना. -ible, a. अवमंतव्य, तिरस्कार्य. 2 क्षुद्र, निकृष्ट, नीच; ‘to make oneself c.’ आत्मानं तिरस्का-रास्पदं कृ, अवज्ञाभाजनं भू. -uous, a. अव-मानिन्, उपेक्षक, परिभाविन्, परिभावुक (की f.); सावज्ञ, सावमान. -uously, adv. सावज्ञं, सावमानं, उपेक्षया, सतिरस्कारं.

Contemplate, v. चिंत् 10; ध्यै 1 P; मनसा विचर् c., विमृश् 6 P. 2 निरूप् 10, निर्वर्ण 10, अवेक्ष् 1 A, संदृश् 1 A, आलोच्10आलोक् 1 A, 10. 3 संकॢप् c., भू c. -ion s. ध्यानं, चिंता, भावना, आलोचनं, विचा-रणा, विमर्शः; ‘to be or have in c.’ अभिप्र-इ 2 P, उद्दिश् 6 P. -ive, a. ध्यान-पर, चिंताशील, & sim. comp.; भावितात्मन्; चिंताविष्ट, समाधिस्थ. -or, s. ध्यात् m.

Contemporary, a. or s. समकालीन, एक-कालीन, समानकालः.

Contend, v. i. संयत् 1 A, विग्रह् 9 P, कल-हायते (D.), विरुध् 7 U, प्रतिकृ 8 U, विवद् 1 A, युध् 4 A, स्पर्ध् 1 A. 2 वाग्युद्धं कृ, प्रत्यवस्था 1 A, (अत्रापरे प्रत्यवतिष्ठंते S. B. 57). 3 यत्-चेष्ट् 1 A. -er, s. विपक्षः, प्रतिं योद्धृ m., विवादिन् m., प्रतियोगिन् m., प्रतिपक्षः. -ing, a. विरोधिन्; विवदमान, कलहशील. -Contention, s. विवादः, वि-ग्रहः, कलहः, कलिः, विप्रतिपत्ति f., वाग्युद्ध, विप्रलापः; ‘point (bone) of c.’ विवाद-विषयः-वस्तु n. 2 संघर्वः, स्पर्धा. -Contentious, a. कलहप्रिय, विवादिन्, विरोधिन्, कलह-विवादशील.

Content, a. सं-, परि-,तुष्ट, नृप्त, निःस्पृह, वि-नृष्ण, प्रीत, प्रशांत, हृष्ट; ‘to be c.’ तुष् 4 P, तृप् 4 P, संपरि-°; ‘is c. with even little’ स्वल्पकेनापि तुष्यति; ‘poor and c. is rich and rich enough’ संतोष एव पुरुषस्य परं निधानं. -v. t. तुष् c., तृप् c., सं-परि-°, नंद् c., प्री 9 P; ‘c. s the eyes’ कृतार्थ्यति चक्षुः. -s. -ment, s. सं,-परि,-तोषः, तृप्ति f., प्रीति f., अस्पृहा, वितृष्णा, धृति f., काम, निवृत्ति f.; ‘water to the heart's c.’ प्रकामजलं. 2 (c. s) घनफलं (गोलस्य); पूरकं, अंतर्मतं; ‘c. s of a letter’ लेखाथंः; ‘if so, I shall know its c. s’ तेन ह्यस्य गृहीतार्था भवामि (V. 2); ‘table of c. s’ सूचीपत्रं, अनुक्रमणिका. -ed, a. तुष्ट, तृप्त, प्रीत, &c.; ‘keep c.’ अनुरंज् c., प्री 9 P. -edly, adv प्रीत्या, संतोषण, तुष्टत्या.

Conterminous, a. सीमावासिन्, समीप-निकट-वर्तिन्, पर्यंतस्थ.

Conterraneous, a. एकदेशज, सदेशज.

Contest, v. i. युध् 4 A, विवद् 1 A. -v. t. प्रतिकूलयति (D.), प्रति-वि-रुध् 7 U; See Contend. -s. कलहः, कलिः, विवादः, वा-ग्युद्धं, विप्रलापः, विप्रतिपचि f., ‘subject of c.’ वादबीजं, विवादास्पदं, वादविषयः. -ed, a. वादग्रस्त, वादविषयीभूत; ‘un-c. possession’ अपरवोज्झितो भोगः (V. M. 11).

Context, s. अन्वयः- संदर्भः, संबंधः, प्रकरणं (S. B.); प्राज्ञस्यहि प्रकरणं वर्तते &c. -a. साश्लष्ट, संधित, संयुक्त. -ure, s. संस्थिति, f., विन्यासः.

Contiguity, s. संन्निकर्षः, सन्निधिः, सन्नि-धानं, समीपता, नैकटत्यं. -Contiguous, a. सन्निकृष्ट, समीप, सन्निहित, संलग्न, आसन्न, समीपस्थ, समीप-निकट-वर्तिन्; ‘c. ground’ पर्यंतभूमि f., परिसरः. -ly, adv. समीपं-पे, संनिकृष्टं, परिसरे.

Continent, a. जितेंद्रिय, संयत, संयमिन्, यत-मैथुन, उर्ध्वरेतस्, निवृत्तकाम, वशिन्, दांत. 2 परिमित. -s. वर्षः-र्षं; ‘c. of India’ भरत-वर्षः; महाद्वीपः-पं. -al, a. महाद्वीपीय, व-षींय. -Continence, s. संयमः, इंद्रियनिग्रहः, दमः, जित्ॐद्रियत्वं, वशित्वं.

Contingency, s. दैवयोगः-घटनं, दैवं, वदृच्छा, 2 अतर्कितोपनतः वृत्तांतः; oft. ex. by words for ‘doubtful’ q. v. -Contingent, a. अनिश्वित, संदिग्ध, दैवायत्त, दैववश, आगंतुक-आपातिक (की f.); अतर्कितोपनत, असमर्थितोपनत. -s. भामः, अंशः. 2 सैन्यदलं. -ly, adv. दैवात्, दैव-वशात्, पदृच्छया, अतर्कितं.

Continue, v. t. प्रवृत् c., प्रसंज् c., प्रस्तु 2 U or c., निर्वह् c. 2 प्रत्न् 8 U, दीर्घीकृ 8 U. -v. i. प्रवृत् 1 A; gen. ex. by आसू 2 A, स्था 1 P, with present part. or not ‘cease’ q. v.; ‘he c. ed to quarrel’ कलहं कुर्वन्नास्त, कलहं कुर्वन्न व्यरमत्. -al, -ous, a. प्रसक्त, निरंतर, अविरत, अवि-च्छिन्न, संतत, सतत, नित्य, सनातन, अश्रांत; ‘a c. story’ कथाप्रबंधः. -ally, -ously, adv. नित्यं, सर्वदा, सततं, अनवरतं, अवि-श्रांतं, &c. -ance, -ation, -ity, s. प्रबंधः, प्रसक्ति f., अविरामः, अविच्छेदः, सातत्यं, संतानं, अनुबंधः; ‘c. of sorrow’ शोका-नुबंधः; ‘c. in life’ स्थिति f., अवस्थानं, जीवितं; ‘continuation (of a story)’ शेषः, उत्तरभागः-खंडः, परिशेषः; श्रेणी, अनुक्रमः. -ator, s. प्रवर्तकः, निर्वाहकः, उत्तरसाधकः.

Contort, v. t. आकुंचू c., वकीकृ 8 U, कु-टिलीकृ; ‘having the features c. ed’ विकृताकारः. -ion, s. आकुंचनं, वक्रता, वैरूप्यं, विकृति f.

Contour, s. आकारः, रूपं. 2 परि(री)णाहः, परिधिः; ‘covering the c. s of the breasts’ स्तनयुगपरिणाहाच्छादिन् (S 1).

Contraband, a. नि-प्रति-षिद्ध; धर्मविरुद्ध.

Contract, v. t. संकुच् 1 P. संकोचनी 1 P, आकुंच् c.; संहृ 1 P, समाकृष् 1 P, संक्षिप् 6 P, संपीडू10ह्रस्, ‘the body being c. ed through fear’ भयसंपिंडितांगत्वात् (Ka. 34); ‘c. ing the eye’ अक्षिसंको-चेन. 2 अधिगम् 1 P, उपगम्; ‘I c. ed friendship with him’ तेन सह मित्रत्वं उपगतः, सख्यमबध्नां; ‘c. acquaintance’ परिचयं कृं; ‘c. debt’ ऋणं कृ, ऋणग्रस्त a. भू; ‘c. a disease’ व्याधिना अनिभू pass.; ‘c. marriage’ विवाहं कृ, दारान्परि-ग्रह् 9 P. -v. i. आ-सं-कुच pass., संकोचं, या-इ-गम्, संहृ-संपीड्-संक्षिप् pass. 2 सगयं कृ 8 U, पणं-संविदंकृ, प्रतिपद् 4 A, संविद् 2 P. -s. समय, संविद् f., नियमः, पणः, अभ्यु-पगमः; ‘written c.’ नियमपत्रं; ‘a sale c.’ क्रयपत्रं; ‘marriage c.’ वाग्दानं, वाग्निश्चयः. -ed, a. आकुंचित्, संक्षिप्त, संहृत, संपिडिंत. 2 संकट, निरायत, संबाध. -ion, s. संकोचः-चनं, आकुंचनं, समाकर्षः, संपीडनं, संवृत्ति f. 2 संक्षेपः-पणं. -or, s. कृतसंविद् m., नियमकृत् m., पणकर्तृ m.

Contradict, v. t. विरुध् 7 U, प्रति-नि-षिद्, 1 P, प्रत्याख्या 2 P, पराहन् 2 P, प्रतीपायते (D.); ‘c. oneself’ विप्रवद् 1 U, विसंवद् 1 P. -ion, s. विरोधः, प्रतिषेधः, प्रत्याख्यानं, विपक्षता, प्रतिबंधः, प्रतिकूलता. 2 प्रतिवादः, वचनविरोधः. 3 विप्रलापः, विरोधोक्ति f. 4 असंगप्ति f., विसंवादः, विरुद्धता. -ory, a. विरुद्ध, विरोधिन्, विपरीत, विरुद्धार्थ, प्रतीप, विसंवादिन्; परस्परविरुद्ध-विरोधिन्. 2 परस्पर-पराहत, संकुल, क्लिष्ट.

Contradistinguish, v. t. विरुद्धगुणैः वि-शिष् 7 P, or c. -Contradistinction, s. विपरतिता, व्यतिरेकः, विपक्षता.

Contraposition, s. संमुखस्थिति f.; प्रतिष्ठापनं.

Contrary, a. (in direction) संमुस्वागत, प्रतीप; gen. ex. by प्रति pr.; ‘c. wind’ प्रतिवातः, प्रतीपपवनः. 2 प्रतिकुलं, विरोधिन्, प्रति-वि-लोम, प्रतीप, विपरीत, विरुद्ध, विपक्ष, वैरिन्; oft. by इतर in comp.; ‘the c. of true’ सत्येतर. -s. विपर्ययः, विपरीतं, विप-र्यासः, व्यतिक्रमः. 2 प्रतिपक्षः, ‘c. -wise,’ ‘on the c.’ प्रत्युत, पुनः, परंतु; ‘to the c.’ विपरीततया. -adv. -ly, -adv. विपरीतं, विरुद्धं, प्रतिकूलं; ‘c. to usage’ आचारवि-रुद्धं, &c. -Contrariety, s. वैपरीत्यं, विरो-धः, विपर्ययः, प्रतिकूलता, विपक्षता, व्यत्ययः, व्यतिक्रमः.

Contrast, v. t. अंतरं-भेदं-दृश् c. or वर्ण् 10, परस्परविपर्ययेण उपमा 3 A. -v. i. विपर्यस् 4 P; विरुव् pass., विरुद्ध a. भू 1 P. -s. अंतरं, भेदः, विशेषः; oft. by क्व-क्व; क्व कंद-मूलफलाशी शांतो मुनिजनः क्वायं रागप्रायः प्रपंचः (Ka. 151); 2 विरोधः, प्रतिपक्षता, व्यतिरेकः, व्यकसायः, वैलक्षण्यं.

Contravallation, s. परिखा, प्रतिकूपः.

Contravene, v. t. प्रति-वि-रुध् 7 U, व्याहन् 2 P, निषिन् 1 P; See Oppose. -Contravention, s. व्याघातः, निषेधः, वि-प्रति-रोधः, प्रतिबंधः.

Contretemps, s. उपप्लवः, व्यसनं, अंतरायः, प्रत्यूहः.

Contribute, v. t. स्वं स्वं अंशं दा 3 U. 2 (to) उपकृ 8 U, प्रवृध् c., कऌप् 1 A, (with dat.); See Conduce. -ary, a. एक-राजाधीन. 2 प्रवर्धकः, पोषकः. -ion, s. अंश-भाग-दानं. 2 अंशः, भागः, दत्तांशः, उद्धारः. -or, s. अंशदातृ m. 2 साहाय्यकारिन् m., उपकर्तृ m., प्रवर्धकः.

Contrite, a. अनुशोकार्त, अनुशयपीडित, जा-तानुताप. -ion, s. पश्वात्तापः, अनुशयः, अनु-तापः. -ly, adv. सानुशयं.

Contrive, v. t. चिंत् 10, निश्चि 5 U, निर्णी 1 P, उद्भू c., कॢपू c., युज् 7 U, 10, निरूप् 10, घदू c. (घटयति), संप्रधृ 10, विधा 3 U. -v. i. उपायं चिंत्, उपायंयुज्. -ance, s. उ-पायः, प्रयुक्ति f., साधनं, कल्पना, योजना, अप-घ्यप-देशः, उपायचिंतनं, कॢप्ति f. -er, s. उपायज्ञः, उपायचिंतकः.

Control, v. t. यम् 1 P, सं-नि-°, दम् c. (दमयति), वशं नी 1 P, जि 1 P, आवृ 5 U, वशीकृ 8 U, नि-विनि-ग्रह् 9 P, (passions &c.); निरुध् 7 U. 2 शास् 2 P, ईश् 2 A, (gen.); कथंचिदीशा मनसां बभूवुः (K. III. 34); ‘could hardly c. their mind’; नियंत्र् 10; ‘un-c. ed speech’ अनियंत्रिता वाणी; ‘un-c. ed weeping’ निरर्गलाः प्रलापाः; ‘with passions c. ed’ जितेंद्रियः, संयमी, वशी. -s. संयमः, निग्रहः, निरोधः, नियंत्रणा, दमनं, ‘self-c.’ आत्मसंयंअः, निग्रहः, इंद्रियजयः, वशित्वं. 2 अधिकारः, वशः, प्रभुत्वं; ‘under the king's c.’ राजावीन, नृपायत्त; ‘mental c.’ अंतर्यमनं, मनोदंडः. -ler, s. शास्तृ m., अध्यक्षः, अधिकारिन् m., अधि-ष्ठातृ m., ईशः, प्रभुः.

Controversy, s. वादः, विचारः, विवादः, वादानुवादः, विप्रतिपत्ति f., वितर्कः, वाद-युद्धं, हेतुवादः. -al, a. विवादसंबंधिन्, वित-र्किन्, (s.) in comp. -alist, s. वादिन् m., तर्किन् m., तर्किकः.

Controvert, v. t. प्रत्याख्या 2 P, अधरीकृ 8 U, निरस् 4 U, निराकृ, खंड् 10. 2 विवद् 1 A, विचर् c. -ed, a. वादग्रस्त, विवाद-विषयीभूत. -ist, s. वादिन् m., नैयायिकः, विवादकृत् m., तार्किंकः.

Contumacious, a. धृष्ट, दुर्चिनीत; दृप्त, स-गर्व. 2 प्रतीप, प्रतिकूल, दुःशील. -ly, adv. सदर्पं, धृष्टतया. -Contumacy, s. धृष्टता, दुर्विनीतता; प्रतीपता, दुःशीलता.

Contumely, s. अवज्ञा, निष्ठर-परुष-वचनं, निष्ठरता, निंदा, तिरस्कारः, अवमानना. -ous, a. परुष, निष्ठुर, निंदक, अवमानिन्. 2 सावज्ञ.

Contuse, v. t. मृद् 9 P, क्षुद् 7 U, पिष् 7 P, क्षण् 8 P, चूर्ण् 10. -ion, s. मर्दनं, निष्पेषः, क्षतं.

Conundrum, s. प्रहेलिका, प्रवह्निका.

Convalescence, s. स्वास्थ्यं, निरामयः, रोगो-पशमः, प्रकृतिलाभः. -Convalescent, a. नि-रामय, वीतरोग, प्रकृतिस्थ, नीरुज.

Convene, v. t. समाह्वे 1 P, साह्वानं एकत्र कृ 8 U, समानी 1 P; See Assemble. -v. i. संमिल् 6 P, सं-इ 2 P, एकत्र भू.

Convenience, s. सुखं, सोपकारत्वं, सुस्थता. 2 योग्यता, पात्रता; उचितसाधनं. 3 अवसरः, अदकाशः; ‘in c. ed by the shutting of the lotus’ अंभोजविनिमीलनटुःस्थितः (Rat. 2); ‘when it suits your c.’ यथा-बसरं, अवसरं प्राप्य, कार्यांतरांतरायमंतरेण. -Convenient, a. सुखकारक; उचितं, अनुकृल, उपयुक्त; ‘c. building’ उचित-साधनयुक्तं भवनं; उपपन्न, यथाकाम, यथा-रुचि, यथोचित. -ly, adv. युक्तं, यथासुखं, यथावकाशं, यथावसरं; ‘when may I c. ly see you’ अन्यकार्यातिपातमंतरेण-कार्यां-तराविरोधेन-भवान् कदा मया द्रष्टव्यः.

Convent, s. मठः, विहारः.

Conventicle, s. सभा, समाजः, मेलकः. 2 गूढसभा.

Convention, s. समयः, संविद् f., नियमः, संकेतः. 2 सभा, संसद् f. 3 रूढि f., लोक-संमति f., आचारः. -al, a. लौकिक (की f.), लोकसंमत, निरूढ, रूढ, सांकेतिक (की f.); ‘c. usage’ जनरूढिः, लोकाचारः. -alism, s. रूढि f., आचारविधि, m.

Converge, n. v. संनि-नि-पत् 1 P, एकस्थानं-एककेंद्रं-प्रतिया 2 P, (with loc.), पंथानः सिद्धिहेतवस्त्वय्येव निपतंति (R. X. 26); ‘c. to thee alone.’ -ence, s. समवायः, संनिपातः. -ent, a. एककेंद्राभिमुख (खी f.), संनिपातिन्.

Converse, v. i. सं-आ-लप् 1 P, संभाष् 1 A, संवद् 1 P, संवच् 2 P. 2 संसर्गं कृ 8 U, संवस् 1 P, संगम् 1 A, संव्यवहृ 1 P. -s. संलापः, संकथा, संभाषणं, संवादः. 2 संसर्गः, व्यवहारः, संगमः. 3 विपर्ययः, विपरीतं, व्य-त्यासः, व्यतिक्रमः. -ant, a. निपुण, चतुर, कुशल, विचक्षण, अभिज्ञ; कोविद, ज्ञ, विद्, in comp.; पटु, विशारद; ‘c. with law’ स्मृतिज्ञः; ‘not c. with love matters’ अनभ्यंतरे आवां मदनगतस्य वृत्तां-तस्य, (S. 3). -ance, -ancy, s. नैपुण्यं, पाटवं, चातुर्यं, विदग्धता, &c. -ation, s. आ-सं-लापः; संभाषणं, संकथा, संवादः; कथायोगः, विश्रंभालापः. 2 आचारः, व्यवहारः, वृत्ति f. -ly, adv. विप-र्ययेण, व्यप्तिक्रमेण, व्यत्ययेन, प्रतीपं.

Convert, v. t. विकृ 8 U, अन्यथा कृ, परिवृत् c.; oft. ex. by सात्; ‘c. to ashes’ भ-स्मसात्कृ; See Reduce. 2 स्वधर्मं-पक्षं-मतं त्यज् c. ‘to be c. ed’ परधर्मं-पक्षं-मतं-ग्रह् 9 P, स्वधर्मं &c. त्यज् 1 P. 3 प्र-उप-विमि-युज् 7 A, 10. 4 पापाद् विरम् c. (रमयति) or निवृत् c., कुमार्गं त्यज् c. -v. i. अन्यथा भू 1 P, भावांतरं या 2 P or प्राप 5 P. 2 स्व-धर्मं-पक्षं-मतं-त्यज् 1 P, परधर्मं &c. ग्रह् 9 P, or आश्रि 1 U or अवलंब् 1 A or स्वीकृ. 3 पापाद्विरभ् 1 P or निवृत् 1 A -s. परधर्माश्रितः, परपक्ष-मत-अवलंबिन् m., स्त्र-थर्म-पक्ष-मत-त्यागिन् m. -Conversion, s. विकारः; विक्रिया, विकृंति, f., परीवर्तः, विपर्ययः, भावांतरप्रापणं; ‘c. to ashes’ भस्मसात्करणं, भस्मीभवनं. 2 परधर्माश्रयः, परधर्म-पक्ष-मत-अवलंबनं, स्त्रधर्म- &c. त्यागः. 3 पापानिवृत्ति f., कुमार्गत्यागः.

Convex, a. न्यूब्ज, कूर्मपृष्ठाकार, आभोगवत्. -ity, s. न्यूब्जता, आभोगः.

Convey, v. t. वहू-नी-हृ- 1 P, गम् c. (गम-यति), प्राप् c संचर् c. 2 ऋ c. (अर्पयति), दा 3 U. 3 (sense) गम् c., प्रतिपद् c., द्युत् c. -ance, s. यानं, प्रवहणं, वाहनं, रथः. 2 नयनं, प्रापणं, समर्पणं; ‘deed of c.’ सम-र्पणपत्रं, क्रयलेख्यं. -er, s. वाहकः, वाहिन् in comp.

Convict, v. t. अपराधं निर्णी 1 P, अपराधिन् a. स्था c. (स्थापयति), आधृष् c. -s., -a., -ed, a. निर्णीतापराधः, निश्वितदोषः, आध-र्षितः, दृष्टदोषः. -ion, s. अपराधस्यापनं, अपराधनिर्णयः, दोषनिश्चयः, आधर्षणं.

Convince, v. t. प्रति-इ c., प्रतीतिं कृ 8 U, उ-रीकर्तुं आनी 1 P, अभिज्ञा c. (ज्ञापयति); ‘he was c. ed of his mistake’ स्वभ्रम-मुद्दिश्य तस्थ प्रतीतिः समजनि or अयं भ्रप्त एवासीदिति तस्य निश्चयो जातः; ताः स्वचा-रित्र्यमुद्दिश्य प्रत्याययतु मैथिली (R. XV. 73) ‘c. them of her purity.’ 2 संदेहं नि-राकृ or निरस् 4 U or अपमुद् 6 P. -ed, a. जातनिश्चय-प्रत्यय, छिन्न-संशय; ‘I am c. that’ &c. इति मे निश्चयः, इत्यसंदेहपदं. -ing, a. निर्णायक, प्रत्ययजनक, संशयच्छे-दिन्, निश्चायक. -Conviction, s. विश्वासः, प्रत्ययः, निश्चयः निर्णयः, दृष्टप्रत्ययः, दृढं मतं.

Convivial, a उत्सवसबंधिन्, औत्सविक (की f.); ‘a c. party’ तुल्यभोजनं, स(सं)पीति f.

Convoke, v. t. समाह्वे 1 P, समाहृ 1 P, आह्वानेन एकत्र कृ 8 U. -Convocation, s समाह्वानं, समाह्वानविधिः. 2 सभा, समाजः, संसद् f.

Convolve, v. t. आ-समा-वृत् c.

Convoy, v. t. रक्षणार्थं अनुव्रज्, अनुगम् 1 P, अनु-परि सं-सह-चर् 1 P. -s. पथि रक्षकः, सहचरः, परि-अनु-चरः.

Convulse, v. t. सं-वि-क्षुभ् c., कंप् c. 2 आ-कृप् 1 P, आकुंच् c., अप-तन् c., वि-आ-क्षिप् 6 P. -ion, s. सं-वि-क्षोभः, कंपः. 2 आक्षेपः, अपतानकः, आकर्षः. -ive, a. आ-कर्षक, आक्षेपकर (री f.), विक्षेपिन्; ‘c. speech’ गद्गदवाच् f., गद्गदं ‘in a c. fit’ आक्षेपाभिभूत.

Cony, s. शशः, शशकः.

Coo, v. t. कूज् 1 P, कु 2 P, 1 A, वि, र 2 P.

Cook, v. t. पच् 1 P, श्रा 2 P, or c. (श्राप-यति), श्री 9 P; ‘c. food’ अन्नं संस्कृ 8 U, सिव् c (साधयति), सिद्ध a. कृ; ‘c. ing pot’ पाकपात्रं, स्थाली; ‘c. ed food’ ओदनः-नं, सिद्धौदनः, सिद्धमन्नं. -s. पाचकः, सूपकारः, बल्लवः, सूदः. -ed, a. पक्व, सिद्ध, शृत, श्राण. -ery, पाककला-विद्या; पाकसिद्धि-निष्पत्ति f. 2 पचनं, पाकः. -room, s. पाकशाला, महानसः-सं.

Cool, a. शीतल, शीत, शिशिर, शीतस्पर्श, आर्द्र (fig.) सुख, मृदु, सुस्वस्वर्श, कोमल; अनुष्ण अतिग्प्त, (rays). 2 प्रशांत, अनुद्वेग, घीर, अव्यग्र, असंभ्रांत, अव्याकुल 3 वीतराग; See Cold. -s. शीतं, शीतलता; ‘in the c. of evening’ प्रशांते-अनुष्णे संध्यासमये. -v. i. शीतलीकृ 8 U, आर्द्रयति (D.), निर्वा c. (वापयति), आर्द्रीकृ, तापं हृ 1 P; अन्या-दृश एव तेद्य निर्वापयति शरीरस्पर्शः (Mal. 6); शरीरनिवीपणाय (S. 3). 2 (down) प्र-उप-शम् c. (शमयति), जिम् c. 3 शिथिलीकृ, शिथिलयति (D.). -v. i. शीत-लीभू 1 P, शीतीभू, शीतलायत (D.); 2 शिथिलीभू, शिथिलायते (D.). ‘she will not let her love for you c. down’ न सेतोगतमनुरागं शिथिल-यति (V. 2). 3 प्र-उप-शम् 4 P, पिरम् 1 P -ing, a. तापहर, निवार्पक, शांतिद, शीतल, मुस्वद. -ly, adv. अप्तंभ्रमं, शांतचे-तप्ता, अव्यग्रं, शांतं, निरुद्वेगं. 2 प्रकोपनं विना, बुद्धिपुरःसरं. -ness, s. शीतलता, आर्द्रता; ‘c. of affection’ विरागः, विरक्ति f., अनुरागशिथिलता.

Coop, s. भाजनं, काष्ठभांडं. 2 षीतंसः, पंजरः-रं -v. t. (up) (पंजरे) निरुव् 7 U, बंध् 9 P, संयम् 1 P, नियंत्र् 10.

Co-operate, v. i. संभूय कृ 8 U, साहाय्यंदा 3 U, अन्येन सार्धं प्रयत् 1 A or व्यवसो 4 P, or चेष्ट 1 A -ion, s. सहकारिता, सहो-द्योगः, साहाय्यं, सभूय व्यवसायः. -ive, a. सहकारिन्, सहोद्योगिन्. -or, s. सहकारिन् m., संभूयकारिन् m. सहोद्योगिन् m.

Co-ordinate, v. i. संवद् 1 P. -v. t. क्रमशः संनिधा 3 U. -a. सजातीय.

Coparcener, s. समांशिन् m., ससृष्टः-ष्टिन् m., अंशहरः, रिक्थाधिकारिन् m., दायादः -Coparcenary, s. संसृष्टि f., संसृष्टिता, समांशिता.

Copartner, s. समांशिन् m. अंशभाज् m., संभूयकारिन् m. -ship, s. ममांशिता; संभूय समुत्थानं.

Cope, v. i. (with) युध् 4 A, विग्रह् 9 P, विरुध् 7 U, अभिपत् 1 P (with acc.); यंता गजस्याभ्यपतद्गजस्थं (R. VII. 37). 2 स्पर्ध् 1 A, संघृष् 1 P, अभिभू 1 P; See Compete. -s. शिरस्त्राणं, मस्तकाच्छादनं.

Coping, s. प्राकारशीर्षं-शृंगं.

Copious, a. प्रचुर, भूयिष्ठ, बहु, विपुल, प्रभूत, पुष्कल, भूरि, बहुल. -ly, adv. बहु, भूरि, बहुशः, प्रचुरं, अति-सु-pr. -ness, s. बाहुल्यं, प्राचुर्यं, विपुलता, &c.

Copper, s. ताम्रं, ताम्रकं, शुल्बं, द्वत्यष्टं, वरिष्टं, उदुंबरं; ‘c. coin’ पणः; ‘c. plate’ ताम्र-पत्रं-पद्दं-पटः; ‘c. smith’ ताम्रकारः, ता-म्रिकः, ताम्रकुटृकः, शौल्बिकः. -y, a. ताम्र (म्री f.), ताम्रमय (यी f.).

Copperas, s. तुत्थं, मलीमसं.

Coppice, Copse, s. गुल्मावृतं स्थानं, जंगलं, तरुगहनं.

Copulate, v. i. मैथुनं-संगं-कृ 8 U, अभिगम् 1 P, संगम् 1 A. -v. t. संयुज् 7 P, 10, संधा 3 U. -ion, s. मैथुनं, सुरतं, संभोगः, व्यवायः, रतिक्रिया. 2 संसर्गः, संपर्कः, सं-योगः. -ive, a. संयोग-संसर्ग-कारिन्. 2 उभ-यान्वयिन्.

Copy, s. प्रतिलेखः, प्रतिलिपि f., हस्तलेखः, लिपि f. 2 मूलं. 3 एकग्रंथः, एकपुस्तकं. 4 अनु-करणं; ‘c. right’ मुद्रणस्वामित्वं-स्वत्वं, मुद्रणाधिकारः. -v. t. प्रतिलिपिं कृ 8 U, लिख् 6 P. 2 अनुकृ (with gen.). -er, -ist, s. लिपिक(का)रः, लेखकः, अक्षरचणः, अक्षर-चंचुः. 2 अनुकारिन् m. 3 शब्दचोरः.

Coquet, v. i. विलस् 1 P, विभ्रम् 1, 4 P, हावं-विलासं-कृ 8 U, ललिताभिनयं कृ. -ry, s. विलामः, विभ्रमः, हावः, लीला, ललि-ताभिनयः. -Coquette, s. विलासिनी, वि-लासवती, कामिनी, लीलावती.

Coral, s. विद्रुमः, प्रवालः.

Corban, s. ईश्वरार्पणं, उत्सर्गः.

Cord, s. रज्जु f., दामन् n., पाशः, शुल्बं, गुणः, सूत्रं, वटी. -v. t. रज्ज्वा बंध् 9 P, or यंत्र् 10. -age, s. रज्ज्वादिसामग्री. -ed, a. पाश-रज्जु-बद्भ.

Cordial, a. दीपक, अग्निवर्द्धक; धातुपोषक. 2 दृढसौहृद, गाढपरिचय, सुशील (of persons) दृढ, ग्राढ, घन. -s. अग्निवर्धनं; रुचकं, दीपकं-नं. -ity, s. सौहार्दं, सुशीलता, मौजन्यं, मित्रभावः, मैत्र्यं, सख्यं. -ly, adv. सौहार्देन, सुशीलवत्.

Cordon, s. आगमनिर्गमप्रतिबंधः.

Core, s. अंतरं, गर्भः, अंतर्भार्गः, हृदयं.

Coriander, s. धानी, धानेयः. 2 (seed) छत्रा, धान्यकं, वितुन्नकं, कुस्तुंबरु n.

Cork, s. पिधानं, कूपीछिद्रपिधानं.

Cormorant, s. घस्मरः, औदरिकः, कुक्षिंभरिः, गृध्नुः.

Corn, s. धान्यं; ‘growing c.’ शस्यं. 2 किणः, कदरः. 3 अन्नं, आहारः, जीवनसाघनं; ‘c. mill’ धान्यपेषणी. -y, a. शृंगवत्.

Cornea, s. शुक्लमंडलं.

Corner, s. कोणः; अस्त्रः; ‘c. of the eye’ अपांगः-गं, नयनोपांतः; ‘c. of the mouth’ सूक्कन् n. 2 विविक्तस्थानं, निर्जनदेशः; ‘c. stone’ प्रधान-कोण-प्रस्तरः; ‘c. wise’ कोणाकोणि, अस्रास्त्रि.

Cornet, s. आश्विकनायकः. 2 आवेष्टनं, कोशः-षः.

Cornice, s. प्राकारशीर्षं-शृंगं.

Cornuted, a. (man) बंधकीभार्यः.

Corollary, s. अनुमानं; अपवाहः, उपसिद्धांतः, उपलक्ष्यः.

Corona, s. रविमभितः-तेजोमंडलं-मुकुटाकारं.

Coronal, s. मुकुटं, किरीटः.

Coronation, s. अभिषेकः, राज्याभिषेकः.

Coroner, s. अपमृत्युक्रारणनिरूपकः.

Coronet, s. मुकुटं, किरीटः.

Corporal, a. कायिक-शारीरिक-दैहिक (की f.), शारीर (री f.); ‘c. punishment’ देह-शरीर-दंडः. -s. सेनाधिकृतः पुरुषः. -ity, s. देहवत्त्वं, शरीरत्रत्ता. -ly, adv. शरीरेण, देहतः.

Corporate, a. कृतसंसर्ग, संभूयकारिन्, संघात-वत्, संसृष्ट. -ion, s. ‘a c. body’ श्रेणि-णी f., समाजः.

Corporeal, a. देहिन्, शरीरिन्, वपुष्मत्, सदेह, सशरीर.

Corps, s. अनीक्रं, सैन्यदलं-गुल्मः, दंडः.

Corpse, s. शवः-वं, कुणपः, प्रेप्तं, मृतशरीरं.

Corpulent, a. स्थूल, स्थूलकाय, पीन, पीवर, मेदस्विन्, मांसल; ‘having a c. belly’ तुं-दिन्, तुंदवत्, तुंदिल, बृहत्कुक्षि, पिचंडिल. -Corpulence, s. पीनता, स्थूलता, मेद-स्विता, पृथूदरता.

Corpuscle, s. अणुः, कणः, लवः, लेशः.

Correct, v. t. वि-परि-सं-शुव् c., निदार्ष a. कृ 8 U, प्रतिसमा-समा-धा 3 U; ‘instantly c. ing himself’ सपदि स्ववचः समादधत्; प्रमृज् 2 P; ‘c. one's bad conduct’ पा-पान्निवृत् 1 A, कुमार्गं त्यज् 1 P. 2 अनुशास् 2 P, दंड् 10. 3 प्रतिकृ, अपा-निरा-कृ. -a. शुद्ध, निर्दोष, अभ्रांत. 2 सत्य, तथ्य, यथार्थ, अवितथ, यथातथ; ‘c. in conduct’ साधु-वृत्त, निर्दोषाचरण. -ion, s. शोधनं, शुद्धि f., समाधानं. 2 शासनं, दंडः-डनं, निग्रहः. -ive, a. शोधक. 2 प्रतिकारक, अपह-हर-in comp. -s. प्रतिकारः, समाधानं. -ly, adv. शुद्धं, निर्दोषं. 2 सत्यं, यथातथं, यथावत्, साधु. -ness, s. शुद्धि f., शुद्धत्वं-ता, नि-र्दोषता; सत्यता, तथ्यता, यथार्थता. -or, s. शोधकः, प्रतिकर्तृ m. 2 शास्तृ-शासितृ m.; दंडप्रणेतृ m. -Corrigible, a. शोधनीय; दं-ढनीय; सनाधेय.

Correlation, s. परस्परसंबंधः, अन्योन्यान्वयेः, व्यतिकरः. -Correlative, a. परस्परसंबद्