Sorry, your browser does not support JavaScript!
UpasanaYoga.org
Upaniṣads by Prases
Translations from Originals
Use Collapse All and Restore All options to customize your view

🙏

Īśāvāsya Upaniṣad Kena Upaniṣad Kaṭha Upaniṣad Praśna Upaniṣad Muṇḍaka Upaniṣad Māṇḍukya Upaniṣad Taittirīya Upaniṣad Aitareya Upaniṣad Chāndogya Upaniṣad Bṛhad-āraṇyaka Upaniṣad

Format by A.K. Aruna, 2024 ver.1.0: UpasanaYoga. If downloaded, requires installed Devanāgarī Siddhanta1.ttf font, downloadable from UpasanaYoga. If run from UpasanaYoga website, it alternatively can use online Web Font. Any Devanāgarī in parentheses () is an alternate reading of text in Red. These Phrases complete each of the ten Upaniṣads on this site. The format is to facilitate knowing their Mantras in the easiest style.

by A.K. Aruna
First Update to HTML Jan 2018 with Creative Commons International License:
This work is licensed under the Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License. To view a copy of this license, visit http://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/, or click the following logo:
Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License

🔗 
❚❚

ओं, स॒ ह ना॑व् अवतु। स॒ ह नौ॑ भुनक्तु। स॒ह वी॒र्यं॑ करवावहै। ते॒ज॒स्विना॒व् अधी॑तम् अस्तु॒ मा वि॑द्विषा॒वहै᳚। ओं शान्तिः॒ शान्तिः॒ शान्तिः॑॥
Om; tad, ha, asmad, √av. Tad, ha, asmad, √bhuj. Saha, vīrya, √kṛ. Tejasvin, adhīta, √as, mā, vi-√dviṣ. Om, śānti, śānti, śānti.
सः ह नौ अवतु। सः ह नौ भुनक्तु। सह वीर्यं करवावहै। तेजस्विनौ [=तेजस्विनोः आवयोः] अधीतं अस्तु (अथवा, नौ अधीतं तेजस्वि अस्तु)। मा विद्विषावहै। ओम् शान्तिः शान्तिः शान्तिः॥

mn.01 mn.02 mn.03 mn.04 mn.05 mn.06 mn.07 mn.08 mn.09 mn.10 mn.11 mn.12 mn.13 mn.14 mn.15 mn.16 mn.17 mn.18

❚❚

ई॒शा वा॒स्य॑मि॒दꣳ सर्वं॒ यत्किञ्च॒ जग॑त्यां॒ जग॑त्।
तेन॑ त्य॒क्तेन॑ भुञ्जीथा॒ मा गृ॑धः॒ कस्य॑स्वि॒द् धन॑म्॥IsU.1
ईशा वास्यम् इदं सर्वम् – All this is to be (known as) pervaded by the Lord (Īś, the all-pervading ātman, self, within all),
यद् किञ्च जगत्यां जगत् – whatever moves (comes and goes) in the universe.
तेन त्यक्तेन – By that renunciation (giving up identity with everything but the Lord) भुञ्जीथाः – may you enjoy.
मा गृधः – Do not covet कस्यस्विद् धनम् – a wealth of anyone (or anything).
❚❚

कु॒र्वन्ने॒वेह कर्मा॑णि जिजीवि॒षेच्छ॒तꣳ समाः॑।
ए॒वं त्वयि॒ नान्यथे॒तो॑ऽस्ति॒ न कर्म॑ लिप्यते॒ नरे॑॥IsU.2
कुर्वन् एव इह कर्माणि – (Short of that vision) doing just (one’s) duties (enjoined by the Lord’s scripture) here,
जिजीविषेत् – one may desire to live शतं समाः – a hundred years (a long life).
एवं त्वयि – When you are in that way (full of desires) न अन्यथा इतः अस्ति – there is no other way than this (one’s enjoined duties),
न कर्म लिप्यते – (as) that action (enjoined by scripture) does not stick नरे – to a person (does not add more karma-phala, it is meant to neutralize the worst affects of past karma).
❚❚

अ॒सुर्या॒ नाम॒ ते लो॒का अ॒न्धेन॒ तमसाऽऽवृ॑ताः।
ताꣳस्ते प्रेत्या॒भिग॑च्छन्ति॒ ये के चा॑त्म॒हनो॒ जनाः॑॥IsU.3
असुर्याः नाम ते लोकाः – (In contrast to the first vision above) inauspicious are (all) those worlds
अन्धेन तमसा आवृताः – enveloped by blind darkness (natural ignorance and personal confused projections).
तान् ते प्रेत्य अभिगच्छन्ति – Dying, they go to (remain in) those (worlds, within saṃsāra),
ये के च आत्म-हनः जनाः – who are people that have lost sight of their (limitless) self (the Lord within the heart).
❚❚

अने॑ज॒देकं मन॑सो॒ जवी॑यो॒
नैन॑द्दे॒वा आ॑प्नुव॒न्पूर्व॒मर्ष॑त्।
तद्धाव॑तो॒ऽन्यानत्ये॑ति॒ तिष्ठ॒त्
तस्मि॑न्न॒पो मा॑त॒रिश्वा॑ दधाति॥IsU.4
अन्-एजत् – It (the self, ātman, the Lord within all) does not move (transmigrate, etc.), एकं – is one non-dual, मनसः जवीयस् – and (as all-pervasive consciousness-being itself) is faster than the mind.
न एनद् देवाः आप्नुवन् – The deities (senses) do not reach it, पूर्वम् अर्षत् – as it has already pervaded (everywhere).
तद् धावतः अन्यान् अत्येति तिष्ठत् – Standing still it outstrips those who run.
तस्मिन् – Within it, अपः मातरि-श्वा दधाति – the wind (prāṇa, ‘the breath within the Mother’) sustains all activities (ap).
❚❚

तदे॑जति॒ तन्नै॑जति॒ तद्दू॒रे तद्व॑न्ति॒के।
तद॒न्तर॑स्य॒ सर्व॑स्य॒ तदु॒ सर्व॑स्यास्य बाह्य॒तः॥IsU.5
तद् एजति – It (as though) moves तद् न एजति – and does not move (being dimensionless).
तद् दूरे – It (as though) is far तद् वन्तिके – and near.
तद् अन्तरस्य सर्वस्य – It (as though) is within all this (which appears as other)
तद् उ सर्वस्य अस्य बाह्यतस् – and it is outside of all this.
❚❚

यस्तु सर्वा॑णि भू॒तान्या॒त्मन्ये॒वानु॒पश्य॑ति।
स॒र्व॒भू॒तेषु॑ चा॒त्मानं॒ ततो॒ न विजु॑गुप्सते॥IsU.6
यः तु सर्वा॑णि भूतानि – Towards all beings
आत्मनि एव अनुपश्यति – the one who indeed sees in keeping (with the teaching) as only being within oneself,
सर्व-भूतेषु च आत्मानम् – and (sees) oneself in all beings,
ततस् – from this (vision) न विजुगुप्सते – one would not think to have to protect (oneself, as there is no other).
❚❚

यस्मि॒न्सर्वा॑णि भू॒तान्या॒त्मैवाभू॑द्विजान॒तः।
तत्र॒ को मोहः॒ कः शोक॑ एक॒त्वम॑नु॒पश्य॑तः॥IsU.7
यस्मिन् सर्वा॑णि भूतानि – When all beings
आत्मा एव अभूद् – oneself alone has become (is), विजानतः – for the one who thus knows,
तत्र कः मोहः – then what confusion, कः शोकः – what sorrow (could there be),
एकत्वम् अनुपश्यतः – for the one who in keeping (with the teaching) sees the oneness.
❚❚

स पर्य॑गाच्छु॒क्र॑मका॒यम॑व्र॒णम्
अस्नावि॒रꣳ शु॒द्धमपा॑पविद्धम्।
क॒विर्म॑नी॒षी प॑रि॒भूः स्व॑य॒म्भूर्या॑थातथ्य॒तो
ऽर्था॒न् व्य॑दधाच्छाश्व॒तीभ्यः॒ समा॑भ्यः॥IsU.8
सः पर्यगात् – That (Lord) is all-pervading, शुक्रम् – shining, अ-कायम् – bodiless, अ-व्रणम् – woundless,
अ-स्नाविरं – sinewless, शुद्धम् – pure, अ-पाप-विद्धम् – untouched by karma demerit (or merit),
कविः – the all-seer, मनीषी – Lord of the mind, परिभूः – all-manifesting, स्वयम्-भूः – self-existing, याथातथ्यतः – (and) according to their natures
अर्थान् व्यदधात् – has variously distributed the duties (of everyone and thing) शाश्वतीभ्यः समाभ्यः – throughout the perennial years (every cycle of universe manifestations).
❚❚

अ॒न्धं तमः॒ प्रवि॑शन्ति॒ येऽवि॑द्यामु॒पास॑ते।
ततो॒ भूय॑ इव॒ ते तमो॒ य उ॑ वि॒द्याया॑ꣳ र॒ताः॥IsU.9
अन्धं तमस् प्रविशन्ति – They enter (remain) in blind darkness (ignorance of the self)
ये अविद्याम् उपासते – who worship a-vidyā (ritual without meditation on the cosmic deity involved).
ततः भूयस् इव ते तमस् – Others (remain in) as though greater darkness (ignorance of self, because they think they know),
ये उ विद्यायां रताः – who revel in vidyā (meditation on the cosmic deity Virāṭ alone without doing the ritual).
❚❚

अ॒न्यदे॒वाहुर्वि॒द्यया॒ऽन्यदा॑हु॒रवि॑द्यया।
इति॑ शुश्रुम॒ धीरा॑णां॒ ये न॒स्तद्वि॑चचक्षि॒रे॥IsU.10
अन्यद् एव आहुः विद्यया – They say vidyā (meditation) is one thing,
अन्यद् आहुः अविद्यया – (and) they say a-vidyā (ritual) is another
इति शुश्रुम – thus we have heard धीराणाम् – from the discerning
ये नः तद् विचचक्षिरे – who have explained that to us.
❚❚

वि॒द्यां चावि॑द्यां च॒ यस्तद्वेदो॒भय॑ꣳ स॒ह।
अवि॑द्यया मृ॒त्युं ती॒र्त्वा वि॒द्यया॒ऽमृत॑मश्नुते॥IsU.11
विद्यां चVidyā (meditation) अविद्यां च – and a-vidyā (ritual),
यः तद् वेद उभयं – the one who knows both सह – are (to be done) together,
अविद्यया – (then) by ritual मृत्युं तीर्त्वा – one transcends death (for an ageless time in heaven),
विद्यया – (and eventually becoming qualified) by meditation अमृतम् अश्नुते – one attains freedom from time (until the end of this time-space manifestation cycle in brahma-loka).
❚❚

अ॒न्धं तमः॒ प्रवि॑शन्ति॒ येऽस॑म्भूतिमु॒पास॑ते।
ततो॒ भूय॑ इव॒ ते तमो॒ य उ॒ सम्भू॑त्याꣳ र॒ताः॥IsU.12
अन्धं तमस् प्रविशन्ति – They enter (remain) in blind darkness (ignorance),
ये असम्भूतिम् उपासते – who worship (meditate on) (a-sambhūti (the unmanifest).
ततस् भूयस् इव ते तमस् – Others (remain in) as though greater darkness (ignorance, thinking they know Om),
ये उ सम्भूत्यां रताः – who indeed revel in (meditate on) sambhūti (the manifest, here the lower aspect of Om, the total subtle body, Hiraṇya-garbha).
❚❚

अ॒न्यदे॒वाहुः स॑म्भ॒वाद॒न्यदा॑हु॒रस॑म्भवात्।
इति॑ शुश्रुम॒ धीरा॑णां॒ ये न॒स्तद्वि॑चचक्षि॒रे॥IsU.13
अन्यद् एव आहुः सम्भवात् – They say sambhūti (the first manifest) is one thing,
अन्यद् आहुः असम्भवात् – (and) they say a-sambhūti (the unmanifest) is another,
इति शुश्रुम – thus we have heard धीराणाम् – from the discerning,
ये नः तद् विचचक्षिरे – who have explained that to us.
❚❚

(अ-)सम्भू॑तिं च विना॒शं च॒ यस्तद्वेदो॒भय॑ꣳ स॒ह।
वि॒ना॒शेन॑ मृ॒त्युं ती॒र्त्वासम्भूत्या॒ऽमृत॑मश्नुते॥IsU.14
सम्भूतिं च(A-)sambhūti (the (un)manifest, perhaps because of ‘विचचक्षिरेऽसम्भूतिं’) विनाशं च – and vināśa (i.e., sambhūti, the first manifest that can be destroyed),
यः तद् वेद उभयं – the one who knows both सह – are (to be meditated) together (successively)
विनाशेन – (then) by (meditation on) vināśa (sambhūti, the first manifest) मृत्युं तीर्त्वा – one transcends death (in brahma-loka),
असम्भूत्या – (and eventually) by (meditation on) a-sambhūti (the unmanifest) अमृतम् अश्नुते – attains freedom from time (as the unmanifest).
❚❚

हि॒र॒ण्मये॑न॒ पात्रे॑ण स॒त्यस्यापि॑हितं॒ मुख॑म्।
तत्त्वं पू॑ष॒न्नपावृ॑णु स॒त्यध॑र्माय दृ॒ष्टये॥IsU.15
हिरण्मयेन पात्रेण – By a golden orb (the bright sun)
सत्यस्य अपिहितं मुखम् – the face of truth (brahman) is (as though) hidden.
● O Puṣan तत्त्वं पूषन् अपावृणु – (sun deity, the nourisher), please unveil this truth (by impelling and clarifying my mind)
सत्य-धर्माय – for (me) whose nature is that same truth दृष्टये – to behold.
❚❚

पूष॑न्नेकर्षे यम सूर्य॒ प्राजा॑पत्य॒
व्यू॑ह॒ र॒श्मीन् समू॑ह॒ तेजः॒।
यत्ते॑ रू॒पं कल्या॑णतमं॒ तत्ते॑ पश्यामि
यो॒ऽसाव॒सौ पुरु॑षः॒ सो॒ऽहमस्मि॥IsU.16
पूषन्, एकर्षे – O Pūṣan, the single traveler, यम – the controller, सूर्य – the shinning heavenly sun, प्राजापत्य – born of Prajā-pati,
व्यूह रश्मीन् – remove (Your) rays, समूह तेजस् – gather up (Your) (blinding) brilliance
यद् ते रूपं कल्याणतमं तद् ते – (so that) this beautiful form of Yours पश्यामि – I (may) behold.
यः असौ असौ पुरुषः – Whosoever is that puruṣa (the brahman as though behind Your orb, where my senses cannot go), सः अहम् अस्मि – that I am.
❚❚

वा॒युरनि॑लम॒मृत॒मथे॒दं भस्मा॑न्त॒ꣳ शरी॑रम्।
ओं क्रतो॒ स्मर॑ कृ॒तꣳ स्म॑र॒ क्रतो॒ स्मर॑ कृ॒तꣳ स्म॑र॥IsU.17
वायुः – This (my) life force अन्-इलम् अ-मृतम् – to the immortal cosmic life force
अथ – now (may it merge) इदं भस्मान्तं शरीरम् – (and) this body turn to ashes.
ओं क्रतो स्मरOm, O (my) wisdom, please remember, कृतं स्मर – remember what (I) have done.
क्रतो स्मर – O (my) wisdom, please remember, कृतं स्मर – remember what (I) have done.
❚❚

अग्ने॒ नय॑ सुपथा॑ रा॒ये अ॒स्मान्
विश्वा॑नि देव व॒युना॑नि वि॒द्वान्।
यु॒योध्य॒स्मज्जु॑हुरा॒णमेनो॒
भूयि॑ष्ठां ते॒ नम॑उक्तिं विधेम॥IsU.18
अग्ने – O Agṅi (Fire, the witness of our lives), नय सुपथा राये अस्मान् – lead us by the good (better) path to (our karma) wealth.
विश्वानि, देव, वयुनानि विद्वान् – O Deity, (You) are knowing all our deeds.
युयोधि – Drive away अस्मद् जुहुराणम् एनस् – our crooked transgression.
भूयिष्ठां ते नम-उक्तिं विधेम – We offer You (our) many salutations.

Go to Top ('Home' key on many Windows browsers)


Khaṇḍa 1 Khaṇḍa 2 Khaṇḍa 3 Khaṇḍa 4

प्रथमः खण्डः

mn.01 mn.02 mn.03 mn.04 mn.05 mn.06 mn.07 mn.08

❚❚

के॒नेषि॑तं पतति प्रे॒षितं॑ मनः केन॒ प्राणः॒ प्रथ॑मः प्रैति॒ युक्तः॑।
केने॑षितां वा॒चम् इ॑मां वदन्ति चक्षुः॑ श्रो॒त्रं क उ॒ देवो॑ युनक्ति॥KenU.1.1
● केन इषितम् – (The student asks) Impelled by what (agent, by its mere presence) पतति प्रेषितं मनस् – does the mind go directed (to its object)?
○ केन प्राणः प्रथमः प्रैति युक्तः – Engaged (impelled) by whom does prāṇa move first (as the power in the organs)?
● केन इषिताम् – Impelled by whom वाचम् इमां वदन्ति – do these (people) utter speech?
○ चक्षुस् श्रोत्रं कः उ देवः युनक्ति – And what shining being engages (impels) vision and hearing?
❚❚

श्रोत्र॑स्य श्रो॒त्रं मन॑सो म॒नो यद् वा॒चो ह वा॒चं स उ॑ प्रा॒णस्य प्रा॒णः।
च॒क्षुष॑श् च॒क्षुर् अ॑तिमुच्य धी॒राः प्रेत्या᳚स्माल् लो॒काद् अ॒मृता॑ भवन्ति॥KenU.1.2
● श्रोत्रस्य श्रोत्रं, मनसः मनस् यद् – (The teacher said) Because (Yad) that (deva, consciousness, the Lord within) is the hearing of hearing, the mind of mind,
○ वाचः ह वाचम् – the speech of speech, सः उ प्राणस्य प्राणः – the prāṇa of prāṇa,
● चक्षुषः चक्षुस् – and the sight of sight, अतिमुच्य धीराः – being freed (from identification with those) the wise
○ प्रेत्य अस्मात् लोकात् – when they depart from this body, अमृताः भवन्ति – they are free from death.
❚❚

न त॑त्र च॒क्षुर् ग॑च्छति न॒ वाग् ग॑च्छति नो॒ मनः॒।
न विद्मो॑ न॒ विजा॑नीमो यथै॒तद् अ॑नुशिष्याद्॥
अ॒न्यद् ए॑व तद् वि॒दिता॑द् अथो अ॒विदिता॑द् अधि।
इति॑ शुश्रुम॒ पूर्वे᳚षां॒ ये न॒स् तद् व्या॑चचक्षि॒रे॥KenU.1.3
● न तत्र चक्षुस् गच्छति – There (to the self-shining being, brahman, the only reality) sight does not go, न वाच् गच्छति – speech does not go, न उ मनस् – nor the mind.
○ न विद्मः – We do not (as an object) know (this reality). न विजानीमः – We do not know यथा एतद् अनुशिष्यात् – in which way this (reality) is to be appropriately taught (through the senses and mind to students).
● अन्यद् एव तद् विदितात् – “That (reality) is other than the known, अथ उ अविदितात् अधि – and also beyond the unknown”,
○ इति शुश्रुम – this we have heard. पूर्वेषां ये नः तद् व्याचचक्षिरे – Those who are of the (distant) past have clearly revealed (through scripture) that (reality) to us.
❚❚

यद् वा᳚चानभ्यु॒दितं॒ येन॑ वाग् अ॒भ्यु॑द्यते᳚।
तद् ए॑व ब्रह्म त्वं विद्धि॑ ने॒दं य॒द् इद॒म् उपा॑सते॥KenU.1.4
● यद् वाचा अन्-अ्भ्युदितम् – What is not revealed by speech,
○ येन वाच् अभ्युद्यते – (but) by which speech is revealed,
● तद् एव ब्रह्म त्वं विद्धि – you please know that alone to be brahman (the only reality).
○ न इदं – This (brahman) is not यद् इदम् उपासते – this (thing or concept) which those (people) meditate upon (project as a mental object).
❚❚

यन् मन॑सा न म॒नुते॑ येना॑हुर् मनो॒ मत᳚म्।
तद् ए॑व ब्रह्म त्वं विद्धि॑ ने॒दं य॒द् इद॒म् उपा॑सते॥KenU.1.5
● यद् मनसा न मनुते – What does not know by the mind,
○ येन आहुः मनस् मतम् – (but) by which, they say, the mind is known,
● तद् एव ब्रह्म त्वं विद्धि – you please know that alone to be brahman.
○ न इदं – This (brahman) is not यद् इदम् उपासते – this (thing or concept) which those (people) meditate upon.
❚❚

यच् चक्षु॑षा न प॒श्यति॑ येन॒ चक्षूग्ँ॑षि पश्यति।
तद् ए॑व ब्रह्म त्वं विद्धि॑ ने॒दं य॒द् इद॒म् उपा॑सते॥KenU.1.6
● यद् चक्षुषा न पश्यति – What does not see by sight,
○ येन चक्षूंषि पश्यति – (but) by which one sees sights,
● तद् एव ब्रह्म त्वं विद्धि – you please know that alone to be brahman.
○ न इदं – This (brahman) is not यद् इदम् उपासते – this (thing or concept) which those (people) meditate upon.
❚❚

यच् छ्रो॑त्रेण न शृ॒णोति॑ येन॒ श्रोत्र॑म् इदग्ँ श्रुतम्।
तद् ए॑व ब्रह्म त्वं विद्धि॑ ने॒दं य॒द् इद॒म् उपा॑सते॥KenU.1.7
● यद् श्रोत्रेण न शृणोति – What does not hear by hearing,
○ येन श्रोत्रम् इदं श्रुतम् – (but) by which this hearing is heard,
● तद् एव ब्रह्म त्वं विद्धि – you please know that alone to be brahman.
○ न इदं – This (brahman) is not यद् इदम् उपासते – this (thing or concept) which those (people) meditate upon.
❚❚

यत् प्रा॑णेन न प्रा॒णिति॑ येन॒ प्राणः॑ प्रणीयते।
तद् ए॑व ब्रह्म त्वं विद्धि॑ ने॒दं य॒द् इद॒म् उपा॑सते॥KenU.1.8
● यद् प्राणेन न प्राणिति – What does not perceive smell by the sense of smell (prāṇa being contextually the perception of odor related to breathing, per Ādi Śaṅkarācārya),
○ येन प्राणः प्रणीयते – (but) by which this sense of smell is perceived,
● तद् एव ब्रह्म त्वं विद्धि – you please know that alone to be brahman.
○ न इदं – This (brahman) is not यद् इदम् उपासते – this (thing or concept) which those (people) meditate upon.
द्वितीयः खण्डः

mn.01 mn.02 mn.03 mn.04 mn.05

❚❚

य॒दि म॑न्यसे सु॒वेदे॑ति दहरम् ए॒वापि॑ नूनम्। (दभ्रम्)
त्वं वे॒त्थ ब्र॑ह्मणो रूपं यद् अ॑स्य त्वं यद् अ॑स्य दे॒वेषु।
अ॑थ नु मी॒माग्ँस्य॑म् एव ते म॒न्ये वि॑दितम्॥KenU.2.1
● यदि मन्यसे – (The teacher said) If you think, ‘सुवेद’ इति – “I know (brahman) well”, दहरम् एव अपि नूनम् – then surely (you know) but little.
● त्वं वेत्थ ब्रह्मणः रूपम् – You know only a form of brahman, यद् अस्य त्वम् – related to you यद् अस्य देवेषु – or related to the gods.
● अथ नु मीमांस्यम् एव ते – So therefore you have (yet) to inquire. मन्ये विदितम् – (After awhile the student replies) (Now) I think (brahman) is known.
❚❚

ना॒हं म॑न्ये सु॒वेदे॑ति नो न॒ वेदेति॒ वेद॑ च।
यो न॑स् तद् वेद॒ तद् वेद॒ नो न॒ वेदेति॒ वेद॑ च॥KenU.2.2
● न अहं मन्ये – (The student continues) I do not think, ‘सुवेद’ इति – “I know (brahman) well” (as related to this or that).
○ न उ ‘न वेद’ इति – Neither, “I do not know (brahman as myself)”, ‘वेद’ च – nor, “I know (brahman as other than myself).”
● यः नः तद् वेद – The one among us who knows this (fact) तद् वेद – (in this way) knows that (brahman).
○ न उ ‘न वेद’ इति – (Again) neither, “I do not know brahman (as myself)”, ‘वेद’ च – nor, “I know (brahman as other).”
❚❚

य॒स्याम॑तं त॒स्य म॑तं मतं य॒स्य न॒ वेद॑ सः।
अवि॑ज्ञातं विजा॒नतां विज्ञा॑तम् अवि॒जान॑ताम्॥KenU.2.3
● यस्य अमतं – For whom (brahman) is not known (as other), तस्य मतम् – for that one (brahman) is known.
○ मतं यस्य – For whom (brahman is thought to be) known (as other), न वेद सः – that one does not know.
● अविज्ञातं विजानताम् – For the knowing, it is not known (wrongly).
○ विज्ञातम् अविजानताम् – For the non-knowing, it is known (wrongly).
❚❚

प्र॒ति-बो॑ध-विदि॑तं मत॒म् अमृ॑तत्वं हि॒ विन्द॑ते।
आ॒त्मना॒ विन्द॑ते वी॒र्यं॒ वि॒द्यया॑ विन्दते॒ऽमृ॑तम्॥KenU.2.4
● प्रति-बोध-विदितं मतम् – It (brahman, reality) is (rightly) known (when) it is known in every cognition (as ‘is-is-is,’ the ‘is’ of oneself as brahman),
○ अमृतत्वं हि विन्दते – because (by that knowledge) one attains the nature of being free from death (the nature of brahman).
● आत्मना – By (choosing to know brahman as) ātman (oneself), विन्दते वीर्यम् – one gains the tenacity (to know, KathU.1.2.12–13).
○ विद्यया – By this knowledge, विन्दते अमृतम् – one attains the nature of being free from death.
❚❚

इह॑ चे॒द् अवे॑दीद् अथ स॒त्यम् अ॑स्ति न चे॒द् इहावे॑दीन् म॒हती॒ विन॑ष्टि:।
भू॒तेषु॑ भू॒तेषु॑ विचि॑त्य धी॒राः प्रेत्या᳚स्माल् लो॒काद् अ॒मृता॑ भवन्ति॥KenU.2.5
● इह चेद् अवेदीत् – If here itself one comes to know (brahman, reality), अथ सत्यम् अस्ति – then oneself is satya (that reality).
○ न चेद् इह अवेदीत् – If here itself one does not know (brahman, infinite reality), महती विनष्टि: – one’s loss is infinite.
● भूतेषु भूतेषु विचित्य धीराः – The discerning, knowing (the infinite reality) in every being,
○ प्रेत्य अस्मात् लोकात् – upon dying (turning away) from this world, अमृताः भवन्ति – they each attain deathlessness.
तृतीयः खण्डः

mn.01 mn.02 mn.03 mn.04 mn.05 mn.06 mn.07 mn.08 mn.09 mn.10 mn.11 mn.12

❚❚

KenU.3.1.
ब्र॒ह्म ह॒ देवे᳚भ्यो विजि॑ग्ये। त॒स्य ह॒ ब्रह्म॑णो वि॒जये॒ देवा अमही॑यन्त॥
ब्रह्म ह देवेभ्यः विजिग्ये – Brahman indeed provided victory to the gods. तस्य ह ब्रह्मणः विजये – Towards the victory of that brahman, देवाः अमहीयन्त – the gods were very proud of themselves.
❚❚

KenU.3.2.
त ऐक्षन्तास्मा᳚कम् एवा॒यं विजयोऽस्मा᳚कम् एवा॒यं महि॑मेति। त॒द् धैषां᳚ विज॑ज्ञौ। ते॒भ्यो ह॒ प्रादु॑र्-बभूव। त॒न् न व्य॑जानत कि॒म् इदं॒ यक्ष॑म् इति॥
ते ऐक्षन्त – Those gods perceived, ‘अस्माकम् एव_अयं विजयः’ – “This victory belongs only to us”, ‘अस्माकम् एव_अयं महिमा’ इति – “this glory is ours alone.” तद् ह एषां विजज्ञौ – Brahman understood this about them तेभ्यः ह प्रादुर्-बभूव – and appeared as a form before them. तत् न व्यजानत – The gods did not recognize it, ‘किम् इदं यक्षम्’ इति – thinking “Who is this spirit”?
❚❚

KenU.3.3.
ते॒ऽग्निम् अ॑ब्रुवञ् ‘जा॒त-वे॑द ए॑तद् वि॒जानी॒हि कि॒म् एत॒द् यक्ष॑म्’ इति। तथे॒ति॥
ते अग्निम् अब्रुवन् – They said to Agni (Lord Fire): ‘जात-वेदः एतद् विजानीहि, किम् एतद् यक्षम्’ इति – “O Agni (Jāta-vedas), find out who this spirit is.”
‘तथा’ इति – “Yes,” he said.
❚❚

KenU.3.4.
तद् अ॑भ्यद्रव॒त्। तम् अ॑भ्यवद॒त् कोऽसी᳚ति। अग्नि॒र् वा अ॒हम् अ॑स्मीत्य् अब्र॒वीज्, जा॒त-वे॑दा वा अ॒हम् अ॑स्मी॒ति॥
तद् अभ्यद्रवत् – He hastened to it. तम् अभ्यवदत् ‘कः असि’ इति – The spirit asked him, “Who are you”?
‘अग्निः वै अहम् अस्मि’ इति अब्रवीत् – He replied, “I am called Agni. ‘जात-वेदा वै अहम् अस्मि’ इति – I am also called Jāta-vedas.”
❚❚

KenU.3.5.
‘तस्मिग्ँ॑स् त्वयि॑ किं वी॒र्यम्’ इ॑ति। अ॒पीदग्ँ सर्वं᳚ दहे॒यं यद् इ॑दं पृथि॒व्याम् इति॑॥
‘तस्मिन् त्वयि किं वीर्यम्’ – (Brahman in the form of this spirit) asked, “What power is in you as such”?
‘अपि इदं सर्वं दहेयं यद् इदं पृथिव्याम्’ इति – (Agni replied,) “I can even burn anything on earth.”
❚❚

KenU.3.6.
तस्मै॑ तृणं नि॒दधा॑व् एतद् द॒हेति॑। त॒दुप॑प्रेयाय स॒र्व-ज॑वेन। त॒न् न श॑शाक द॒ग्धुम्। स तत॑ एव नि॒ववृ॑ते। ‘नैत॑द् अशकं वि॒ज्ञातुं॑ यद् एत॒द् यक्ष॑म्’ इति॥
तस्मै तृणं निदधौ ‘एतत् दह’ इति – The spirit put down a blade of grass and said to him, “Burn this.” तद् उपप्रेयाय सर्व-जवेन – Agni rushed at it with full force, तद् न शशाक दग्धुम् – but was not able to burn it.
सः ततः एव निववृते – Agni returned back from the spirit ‘न एतद् अशकं विज्ञातुं यद् एतद् यक्षम्’ इति – and told the others, “I was not able to find out who this spirit is.”
❚❚

KenU.3.7.
अथ वा॒युम् अ॑ब्रुवन् ‘वा॒यव् ए॑तद् वि॒जानी॒हि कि॒म् एत॒द् यक्ष॑म्’ इति। तथे॒ति॥
अथ वायुम् अब्रुवन् ‘वायो_एतद् विजानीहि किम् एतद् यक्षम्’ इति – Then the gods said to Vāyu (Lord Air): “O Vāyu, find out who this spirit is.”
‘तथा’ इति – “Yes,” he said.
KenU.3.8.
तद् अ॑भ्यद्रव॒त्। तम् अ॑भ्यवद॒त् कोऽसी᳚ति। वायु॒र् वा अ॒हम् अस्मीत्य् अब्र॒वीन्, मा॒तरि॑-श्वा वा अ॒हम् अ॑स्मी॒ति॥
तद् अभ्यद्रवत् – He hastened to it. तम् अभ्यवदत् ‘कः असि’ इति – The spirit asked him, “Who are you”?
‘वायुः वै अहम् अस्मि’ इति अब्रवीन्, ‘मातरि-श्वा वै अहम् अस्मि’ इति – He replied, “I am called Vāyu. I am also called Mātari-śvan.”
KenU.3.9.
‘तस्मिग्ँ॑स् त्वयि॑ किं वी॒र्यम्’ इ॑ति। ‘अ॒पीदग्ँ सर्व॑म् आददी॒य यद् इ॑दं पृथि॒व्याम्’ इति॑॥
‘तस्मिन् त्वयि किं वीर्यम्’ इति – (Brahman in the form of this spirit) asked, “What power is in you as such”?
‘अपि इदं सर्वम् आददीय यद् इदं पृथिव्याम्’ इति – Vāyu replied, “I can even lift up anything on earth.”
KenU.3.10.
तस्मै॑ तृणं नि॒दधा॑व् एतद् आ॒दत्स्वेति॑। त॒द् उप॑प्रेयाय स॒र्व-ज॑वेन। त॒न् न श॑शाकादा॒तुम्। स तत॑ एव नि॒ववृ॑ते नैत॑द् अशकं वि॒ज्ञातुं॑ यद् एत॒द् यक्ष॑म् इति॥
तस्मै तृणं निदधौ ‘एतद् आदत्स्व’ इति – The spirit put down a blade of grass and said to him, “Lift this.” तद् उपप्रेयाय सर्व-जवेन – Vāyu rushed at it with full force, तद् न शशाक आदातुम् – but was not able to lift it.
सः ततः एव निववृते – Vāyu returned back from the spirit, ‘न एतद् अशकं विज्ञातुं यद् एतद् यक्षम्’ इति – and (perhaps glancing over at Agni first) told the others, “I was not able to find out who this spirit is.”
❚❚

KenU.3.11.
अ॒थेन्द्रम् अ॑ब्रुवन् ‘म॒घ॑वन्न् ए॒तद् वि॒जानी॒हि कि॒म् एत॒द् यक्ष॑म्’ इति। तथे॒ति। तद् अ॑भ्यद्रव॒त्। तस्मा᳚त् तिरोद॒धे॥
अथ इन्द्रम् अब्रुवन् – Then the gods said to Indra (their leader): ‘मघवन् एतद् विजानीहि किम् एतद् यक्षम्’ इति – “O Indra (Maghavan), find out who this spirit is.”
‘तथा’ इति – “Yes,” he said. तद् अभ्यद्रवत् – He hastened to it. तस्मात् तिरोदधे – At the approach of Indra the spirit disappeared.
❚❚

KenU.3.12.
स तस्मि॑न्न् एवाका॒शे स्त्रि॒यम् आ॑जगाम ब॒हु-शो॑भमानाम् उ॒माग्ँ॑ हैम॑वतीम्। ताग्ँ॒ हो॑वाच कि॒म् एत॒द् यक्ष॑म् इति॥
सः तस्मिन् एव आकाशे – Indra saw in that same place स्त्रियम् आजगाम बहु-शोभमानाम् – that a very beautiful female had come, उमां हैमवतीम् – who was Umā, the daughter of the Himālaya. तां ह उवाच ‘किम् एतद् यक्षम्’ इति – Indra asked Her, “Who was that spirit”?
चतुर्थः खण्डः

mn.01 mn.02 mn.03 mn.04 mn.05 mn.06 mn.07 mn.08 mn.09

❚❚

KenU.4.1.
सा ब्रह्मे॒ति हो॑वाच ‘ब्रह्मणो॒ वा ए॑तद् वि॒जये॒ मही॑यध्वम्’ इति। ततो॑ हैव वि॒दाञ्च॑कार ब्रह्मे॒ति॥
सा ‘ब्रह्म’ इति ह उवाच – Umā replied, “It was brahman.” ‘ब्रह्मणः वै एतद् विजये महीयध्वम्’ इति – “Through the victory of brahman alone have you attained glory.” ततः ह एव विदाञ्-चकार ब्रह्म इति – Thereupon, Indra understood that it was indeed brahman.
❚❚

KenU.4.2.
तस्मा॒द् वा ए॒ते दे॒वा अतित॑राम् इ॒वान्या॒न् देवा॒न् यद् अ॑ग्निर् वा॒युर् इ॑न्द्रः। ते ह्य् एन॑न् नेदि॒ष्ठं पस्पृ॑शु॒स् (पस्प॑र्शु॒स्) ते ह्य् एन॑त् प्रथ॒मो वि॒दाञ्च॑कार ब्रह्मे॒ति॥
तस्माद् वै – (The Upaniṣad continues) Because of that, एते देवाः यद् अग्निः वायुः इन्द्रः – these three deities, Agni, Vāyu and Indra अतितराम् इव अन्यान् देवान् – indeed excel the other gods, ते हि एनद् नेदिष्ठं पस्पृशुः – since they came in closest contact to this brahman, ते हि एनद् प्रथमः विदाञ्-चकार ब्रह्म इति – and since they were the first to know this (greatness within all) as brahman.
❚❚

KenU.4.3.
तस्मा॒द् वा इ॒न्द्रोऽतित॑राम् इ॒वान्या॒न् देवा॒न् स ह्य् एन॑न् नेदि॒ष्ठं पस्प॑र्श। स॒ ह्य् एन॑त् प्रथ॒मो वि॒दाञ्च॑कार ब्रह्मे॒ति॥
तस्मात् वै इन्द्रः अतितराम् इव अन्यान् देवान् – From this we know that Indra indeed excels all the other gods, सः हि एनद् नेदिष्ठं पस्पर्श – since he came in closest contact to this (brahman through Umā) (the teaching), सः हि एनद् प्रथमः विदाञ्-चकार ब्रह्म इति – and since he alone was the first to know this (greatness within all) is brahman.
❚❚

KenU.4.4.
त॒स्यैष आदे॒शो यद् ए॑तद् वि॒द्युतो॒ व्यद्यु॑तद् आ३ इतीन् न्य॑मीमिषद् आ३ इत्य् अ॑धि-दै॒वतम्॥
तस्य एषः आदेशः – This is its teaching (by analogy). यद् एतद् विद्युतः व्यद्युतद् आ इति – It is like (ā) a flash of lightning, इद् न्यमीमिषत् आ – even like a wink of the eye. इति अधि-दैवतम् – This is adhi-daivata (a teaching concerning a form of brahman related to the gods).
❚❚

KenU.4.5.
अथाध्य्-आ॒त्मम्। य॒द् एत॒द् गच्छ॑तीव॒ च॒ म॒नोऽने॑न चैत॑द् उपस्मर॒त्य् अभी᳚क्ष्णग्ँ सङ्क॒ल्पः॥
अथ अधि-आत्मम् – Now the adhi-ātma (a teaching concerning a form of brahman related to the individual). यद् एतद् गच्छति इव च मनः – (Like Indra) it is the mind that as though approaches brahman. अतेन च एतद् उपस्मरति अभीक्ष्णम् – By this mind one repeatedly recalls (the teaching on) brahman. सङ्कल्पः – This is the mind’s commitment.
❚❚

KenU.4.6.
तद् ध॒ तद्-वनं᳚ नाम। तद्-व॑नम् इत्य् उ॒पासि॑तव्य॒म्। स॒ य॒ एत॑द् एवं वे॒दाभि॑ हैनग्ँ॒ सर्वा॑णि भू॒तानि॑ संवाञ्छ॒न्ति॥
तद् ह तद्-वनं नाम – That brahman indeed is called Tad-vana (the pleasing, vanana). तद्-वनम् इति उपासितव्यम् – It is to be contemplated as the pleasing. एनं ह सवाणि भूतानि अभि संवाञ्छन्ति – Everyone pays homage to this one, सः यः एतद् एवं वेद – who meditates (upon brahman) in this way.
❚❚

KenU.4.7.
उपनिषदं᳚ भो ब्रू॒हीति। उ॑क्ता त उप॑निषद्। ब्रा॒ह्मीं वा॒व त॒ उप॑निषदम् अब्रूमे॒ति॥
उपनिषदं भो ब्रूहि इति – (Then the student said) “Teach me, sir, the Upaniṣad.”
उक्ता ते उपनिषद् – (The teacher replied) “I have already told you the Upaniṣad.” ब्राह्मीं वाव ते उपनिषदम् अब्रूम इति – “I have certainly told you the Upaniṣad directly concerning brahman.”
❚❚

KenU.4.8.
त॒स्यै तपो॒ दमः॒ कर्मे॑ति प्रति॒ष्ठा, वे॒दाः सर्वा᳚ङ्गानि, सत्यम् आ॒यत॑नम्॥
तस्यै तपः दमः कर्म इति प्रतिष्ठा – (The teacher adds) For that Upaniṣad, prayerful discipline, mastery over behavior, and ritual are its supports (feet), वेदाः सर्व-अङ्गानि – the Vedas (and their subsidiaries) are all the other limbs, सत्यम् आयतनम् – and truthfulness is its abode.
❚❚

KenU.4.9.
यो॑ वा ए॒ताम् ए॒वं वे॒दाप॑हत्य पाप्मा॑नम् अनन्ते स्व॒र्गे लो॒के ज्ये॑ये प्रति॑तिष्ठति॒ प्रति॑तिष्ठति॥
यः वै एताम् एवम् वेद – The one who in this way knows this Upaniṣad, अपहत्य पाप्मानम् – shakes off all karma merit and demerit, अन्-अन्ते स्वर्गे लोके ज्येये प्रतितिष्ठति प्रतितिष्ठति – and becomes established in the limitless – higher heaven abode (as brahman).

Go to Top ('Home' key on many Windows browsers)


Vallī 1.1 (1) Vallī 1.2 (2) Vallī 1.3 (3) Vallī 2.1 (4) Vallī 2.2 (5) Vallī 2.3 (6)

प्रथमोऽध्याय: प्रथमा वल्ली (१.१.१-२९ / १.१-२९)

Approaching the teaching beyond death

mn.01 mn.02 mn.03 mn.04 mn.05 mn.06 mn.07 mn.08 mn.09 mn.10 mn.11 mn.12 mn.13 mn.14 mn.15 mn.16 mn.17 mn.18 mn.19 mn.20 mn.21 mn.22 mn.23 mn.24 mn.25 mn.26 mn.27 mn.28 mn.29

❚❚

KathU.1.1.1 (1.1).
उ॒शन् ह॑ वै वा॒ज-श्र॑वसः स॒र्व-वे॑दसं ददौ। त॒स्य ह॒ नचि॑केता नाम पु॒त्र आ॑स।
उशन् ह वै – (The Upaniṣad says) Once upon a time, desiring (heavenly results), वाज-श्रवसः सर्व-वेदसं ददौ – Vāja-śravasa gave away all his (earthly) wealth (in the Viśva-jit sacrifice). तस्य ह नचिकेता नाम पुत्रः आस – He had a son named Naciketas.
❚❚

KathU.1.1.2 (1.2).
तग्ँ॒ ह कु॒मारग्ँ सन्तं द॒क्षिणासु नी॒यमानासु श्र॒द्धावि॑वेश सो॒ऽमन्यत।
दक्षिणासु नीयमानासु – When the dakṣiṇās (gifts to sacrifice participants) were being taken away, तं ह कुमारं सन्तं श्रद्धा आविवेश – faith overpowered the son (Naciketas), who was just a boy. सः अमन्यत – He thought (thus).
❚❚

पी॒तोद॑का ज॒ग्ध-तृ॑णा दु॒ग्ध-दो॑हा निर्-इ॒न्द्रियाः।
अ॒न॒न्दा॒ नाम॒ ते लो॒कास् तान् स॒ गच्छ॑ति ता॒ दद॑त्॥KathU.1.1.3 (1.3)
● पीत-उदकाः – (Naciketas thought) Which (cows for the last time) have drunk water, जग्ध-तृणाः – eaten grass
○ दुग्ध-दोहाः – (and) given milk, निर्-इन्द्रियाः – (and) are powerless (to calve),
● अ-नन्दाः नाम – joyless indeed ते लोकाः – are those worlds
○ तान् सः गच्छति ताः ददत् – one goes to who is giving such (dakṣiṇās).
❚❚

स॒ होवाच पि॒तरं तत क॒स्मै मां दास्यसीति।
द्वि॒तीयं तृ॒तीयं तग्ँ हो॑वाच। मृ॒त्यवे॑ त्वा ददामीति॥KathU.1.1.4 (1.4)
● सः ह उवाच पितरम् – The boy said to his father
○ ‘तत, कस्मै मां दास्यसि’ इति – “O father, to whom will you give me (as dakṣiṇā)?
● द्वितीयं तृतीयम् – (When the father did not bother to answer, the boy asked) twice, thrice. तं ह उवाच – (Annoyed, the father impulsively) said to him,
○ ‘मृत्यवे त्वा ददामि’ इति – “I give you to Lord Death.”
❚❚

ब॒हूनाम् ए॑मि प्रथमो ब॒हूनाम् ए॑मि मध्यमः।
किग्ँ॒स्विद् यमस्य॑ क॒र्त॒व्यं॒ य॒न् मया᳚द्य क॒रिष्य॑ति॥KathU.1.1.5 (1.5)
● बहूनां प्रथमः एमि – (Naciketas thought) Among many (students), I am first.
○ बहूनां मध्यमः एमि – Among many (others), I am middling.
● किं-स्विद् यमस्य कर्तव्यम् – What could (I) do for Lord Death
○ यद् मया अद्य करिष्यति – which (father) will accomplish by (giving) me now?
❚❚

अ॒नुप॑श्य य॑था पू॒र्वे॒ प्र॒तिप॑श्य त॒थाप॑रे।
स॒स्यम् इव मर्त्यः॑ पच्य॒ते॒ स॒स्यम् इवाजा॑यते॒ पुनः॑॥KathU.1.1.6 (1.6)
● अनुपश्य यथा पूर्वे – (Naciketas implores his father to keep his word in gifting the boy as dakṣiṇā.) See how the forefathers (kept to their sacred word),
○ प्रतिपश्य तथा अपरे – Look around at how the others (keep their word).
● सस्यम् इव – Like a plant मर्त्यः पच्यते – a mortal perishes (but truth never dies),
○ सस्यम् इव आजायते पुनः – like a plant one is born again (from the seed of one’s deeds and words).
❚❚

वैश्वा-नरः प्रवि॑शत्य् अ॒तिथि॑र् ब्राह्म॒णो गृ॑हान्।
तस्यै॑ताग्ँ शा॒न्तिं कु॑र्वन्ति ह॒र वै॑वस्व॒तोद॑कम्॥KathU.1.1.7 (1.7)
● वैश्वा-नरः प्रविशति अ-तिथिः – (Story jumps to Lord Death returning to His palace and finding Naciketas waiting for Him.) The Lord of Fire enters as a guest,
○ ब्राह्मणः गृहान् – this (thirsty) brāhmaṇa (boy) to the house.
● तस्य एतां शान्तिं कुर्वन्ति – (Hosts) make this peace offering to that one (the guest).
○ वैवस्वत उदकं हर – O Lord Death (Vaivasvata), fetch water.
❚❚

आ॒शा-प्र॑तीक्षे स॒ङ्गतग्ँ॑ सू-नृतां चे॒ष्टा-पू॑र्ते पु॒त्र-प॒शूग्ँश् च॑ सर्वान्।
ए॒तद् वृ॑ङ्क्ते पुरु॑षस्याल्प॑-मेध॒सो॒ य॒स्यान॑श्नन् व॒सति॑ ब्राह्म॒णो गृ॑हे॥KathU.1.1.8 (1.8)
● आशा-प्रतीक्षे – Hopes and expectations, सङ्गतं – (the good merit of) ennobling company, सू-नृताम् – noble speech,
○ च इष्टा-पूर्ते – rituals, social service, पुत्र-पशून् च सर्वान् – children and cattle (wealth), all
● एतद् वृङ्क्ते – this he (indirectly) plucks away (to an extent) पुरुषस्य अल्प-मेधसः – from the neglectful person (the host, because of the negligence) यस्य – (in) whose
○ अन्-अश्नन् वसति ब्राह्मणः गृहे – house a brāhmaṇa (guest) stays without eating.
❚❚

ति॒स्रो रात्रीर् यद् अवा॑त्सीर् गृ॒हे॒ मे॒ऽन॒श्नन् ब्र॑ह्मन्न् अ॒तिथि॑र् नमस्यः।
नम॑स् तेऽस्तु ब्रह्मन् स्वस्ति मे॑ऽस्तु त॒स्मात् प्रति॑ त्रीन् व॒रान् वृ॑णीष्व॥KathU.1.1.9 (1.9)
● तिस्रः रात्रीः यद् अवात्सीः गृहे – (Lord Death said) Since you have stayed three nights in the house
○ मे अन्-अश्नन्, ब्रह्मन् – of mine without eating, O brahman, अ-तिथिः नमस्यः – as an honorable guest,
● नमस् ते अस्तु – let (my) salutations be unto you. ब्रह्मन् – O brahman, सु-अस्ति मे अस्तु – let well-being be unto me.
○ तस्मात् – Therefore, प्रति त्रीन् वरान् वृणीष्व – for (the three nights) choose three boons.
❚❚

शा॒न्त-स॑ङ्कल्पः सु॒-मना॑ यथा स्याद् वी॒त-म॑न्युर् गौ॒तमो॑ माभि मृत्यो।
त्व॒त्-प्रसृ॑ष्टं मा॒भिव॑देत् प्र॒ती॒त॒ ए॒तत् त्र॑याणां प्र॒थमं॑ वरं वृणे॥KathU.1.1.10 (1.10)
● शान्त-सङ्कल्पः, सु-मनाः, यथा स्यात् – (Naciketas said) May father be in this way (while I'm away) free from anxiety (and) pleased,
○ वीत-मन्युः गौतमः मा अभि – (and) may (my father) Gautama (Vāja-śravasa) be without anger towards me, मृत्यो – O Lord Death (Mṛtyu),
● त्वद्-प्रसृष्टं – Having been sent back from You (once my duties are complete here) मा अभिवदेत् प्रतीतः – may (father) greet me having (easily) recognized me (not aged or as a ghost).
○ एतद् त्रयाणां प्रथमं वरं वृणे – This is the first boon I choose among the three (for my father).
❚❚

य॒था पु॑रस्ताद् भ॒विता॑ प्रतीत औ॒द्दाल॑किर् आरुणिर् म॒त्-प्रसृ॑ष्टः।
सु॒खग्ँ रात्रीः श॒यिता॑ वीत-मन्युस् त्वां द॒दृशि॑वान् मृ॒त्यु-मु॑खात् प्रमुक्तम्॥KathU.1.1.11 (1.11)
● यथा पुरस्तात् भविता – (Lord Death said) He will be as before प्रतीतः – having recognised (you).
○ औद्दालकिः आरुणिः – (your father) Auddālaki, the son of Aruna मद्-प्रसृष्टः – relieved by Me
● सुखं रात्रीः शयिता वीत-मन्युः – will sleep happily during the nights without anger,
○ त्वां ददृशिवान् मृत्यु-मुखात् प्रमुक्तम् – having seen you released from the jaws of death.
❚❚

स्व॒र्गे लो॒के न भ॑यं किञ्चनास्ति न त॑त्र त्वं न ज॒रया॑ बिभेति।
उ॒भे ती॒र्त्वाशना॑यापिपासे शो॒काति॒गो मोद॑ते स्व॒र्ग-लो॑के॥KathU.1.1.12 (1.12)
● स्वर्गे लोके न भयं किञ्चन अस्ति – (Next Naciketas said) In heaven there is not the least fear.
○ न तत्र त्वं – You (Death) are not there, न जरया बिभेति – nor fear from ageing.
● उभे तीर्त्वा अशनाया-पिपासे – Transcending both hunger and thirst,
○ शोक-अतिगः – (and) gone beyond sorrow, मोदते स्वर्ग-लोके – one rejoices in heaven.
❚❚

स त्व॒म् अग्निग्ँ स्वर्ग्य॑म् अ॒ध्येषि॑ मृत्यो प्रब्रू॑हि त्वग्ँ श्रद्दधा॒नाय॑ मह्यम्।
स्व॒र्ग-लोका अ॒मृत॑त्वं भजन्त एत॑द् द्विती॒येन वृ॒णे व॑रेण॥KathU.1.1.13 (1.13)
● सः त्वं स्वर्ग्यम् अग्निं अध्येषि – The (Veda) Fire (ritual) as a means to heaven you (have studied and) know (by which you have attained a high post here), मृत्यो – O Lord Death.
○ प्रब्रूहि त्वं श्रद्दधानाय मह्यं – Please teach (what You know) to me who has faith (in You and the scriptures).
● स्वर्ग-लोकाः अ-मृतत्वं भजन्ते – The people in heaven enjoy (a relative high degree of) immortality.
○ एतद् द्वितीयेन वृणे वरेण – I choose this as the second boon (for the people).
❚❚

प्र ते॑ ब्रवीमि तद् उ मे॑ निबोध स्वर्ग्य॑म् अग्निं न॒चिके॑तः प्रजानन्।
अन॑न्त-लोकाप्तिम् अ॒थो प्र॑तिष्ठां विद्धि॑ त्वम् ए॒तं निहितं॑ गृहायाम्॥KathU.1.1.14 (1.14)
● प्र ते ब्रवीमि तद् उ – (Lord Death said) I am going to teach you this (Fire) right now. मे निबोध – Please learn from Me,
○ नचिकेतस् – O Naciketas, स्वर्गम् अग्निं प्रजानन् – (as I) am knowing this Fire for gaining heaven,
● अन्-अन्त-लोक-आप्तिम् – which (by doing) is a means to the attainment of that infinite world, अथो प्रतिष्ठाम् – but also its basis (the meditation deity, Virāṭ, for the highest heaven, brahma-loka).
○ विद्धि त्वम् एतं – You please know well this (which is the meditation added to the ritual performance) निहितं गुहायाम् – that is established in the hearts (the minds of upāsakas, meditators).
❚❚

लोका॑दिम् अ॒ग्निं तम् उ॑वाच तस्मै या॒ इष्टका या॒वती॑र् वा यथा वा।
स चा॑पि तत् प्रत्यवदद् यथोक्त॑म् अथास्य मृ॒त्युः पुनर् ए॑वाह तुष्टः॥KathU.1.1.15 (1.15)
● लोक-आदिं अग्निं तम् उवाच तस्मै – (The Upaniṣad says) (Lord Death) taught him the Fire (as Virāṭ), the first (born) in the (manifest) universe.
○ याः इष्टकाः – (For the Fire ritual itself, He also taught) the type of bricks, यावतीः वा – how many, यथा वा – and in which arrangement.
● सः च अपि तद् प्रत्यवदत् – (Naciketas) then repeated the same (back to Lord Death) यथा-उक्तम् – as it was taught.
अथ अस्य मृत्युः पुनर् एव आह तुष्टः – Lord Death being pleased then told more.
❚❚

तम् अ॑ब्रवीत् प्री॒यमा॑णो महात्मा व॒रं तवे॑हाद्य द॒दामि॑ भूयः।
तवै॑व ना॒म्ना भविता॑यम् अग्निः सृ॒ङ्कां चेमाम् अने॑क-रू॒पां गृ॑हाण॥KathU.1.1.16 (1.16)
● तम् अब्रवीत् प्रीयमाणः महा-आत्मा – Being pleased, the wise one (Lord Death) said to him,
○ वरं तव इह अद्य ददामि भूयः – I give you one more gift right here and now.
● तव एव नाम्ना भविता अयम् अग्निः – By your name only this Fire will be (known from now on).
○ सृङ्कां च इमाम् अन्-एक-रूपां गृहाण – Take this multifarious (gemmed) necklace also.
❚❚

त्रि-णा॑चिके॒तस् त्रिभिर् ए॑त्य सन्धिं त्रि-क॑र्म-कृ॒त् तर॑ति जन्म-मृत्यू।
ब्रह्म॑-ज-ज्ञं दे॒वम् ई॑ड्यं विदित्वा निचा॑य्येमाग्ँ शा॒न्तिम् अत्य्-अ॑न्तम् एति॥KathU.1.1.17 (1.17)
● त्रि-नाचिकेतः – Having done Nācikata-fire three times, त्रिभिः एत्य सन्धिम् – having the three-fold association (mother-father-teacher),
○ त्रि-कर्म-कृत् – (and) having performed the three duties (ritual, scriptural studies, and charity), तरति जन्म-मृत्यू – that one transcends birth and death.
● ब्रह्म-ज-ज्ञं देवम् ईड्यं विदित्वा – Knowing this praiseworthy Lord (Virāṭ) who is (all-)knowing and born of Lord Brahmā (Hiraṇya-garbha, the universal subtle body),
○ निचाय्य – (and) meditating (on this Virāṭ), इमां शान्तिम् अति-अन्तम् एति – that one attains limitless peace which is this (that I have).
❚❚

त्रि-णा॑चिके॒तस् त्रयम् ए॑तद् विदित्वा य ए॑वं वि॒द्वाग्ँश् चिनु॑ते ना॒चिके॑तम्।
स मृत्यु॑-पाशान् पु॒रतः॑ प्रणोद्य शो॒काति॒गो मोद॑ते स्व॒र्ग-लो॑के॥KathU.1.1.18 (1.18)
● त्रि-नाचिकेतः, त्रयम् एतद् विदित्वा – The Tri-Nācikata who knows the three (kind, number, and arrangement of bricks, as mentioned, etc.),
○ यः एवं विद्वान् – meditating thus (upon Virāṭ as the total including oneself) चिनुते नाचिकेतम् – (and) performs the Nācikata-fire (three times),
● सः मृत्यु-पाशान् पुरतस् प्रणोद्य – that (worshipper and meditator) already transcending the noose of death,
○ शोक-अतिगः – transcends sorrow, मोदते स्वर्ग-लोके – and rejoices in (the highest) heaven (brahma-loka).
❚❚

ए॒ष ते॒ऽग्निर् नचिके॑तः स्वर्ग्यो यम् अ॑वृणी॒था द्विती॑येन वरेण।
एत॑म् अग्निं त॒वैव॑ प्रवक्ष्यन्ति ज॒नास॑स् तृती॒यं व॒रं न॒चिके॑तो वृणीष्व॥KathU.1.1.19 (1.19)
● एषः ते अग्निः, नचिकेतस्, स्वर्ग्यः – This is the Fire (taught) to you for gaining heaven, O Naciketas,
○ यं अवृणीथाः द्वितीयेन वरेण – that you asked as the second boon.
● एतम् अग्निं तव एव प्रवक्ष्यन्ति जनासः – The people will speak of this Fire as your (name).
○ तृतीयं वरं, नचिकेतस्, वृणीष्व – Ask for the third boon, O Naciketas.
❚❚

येयं प्रेते विचिकि॑त्सा मनुष्येऽस्तीत्य् ए॒के नायम् अस्ती॑ति चै॒के।
एतद् वि॑द्याम् अ॒नुशि॑ष्टस् त्वयाहं व॒राणाम् ए॑ष व॒रस् तृ॑तीयः॥KathU.1.1.20 (1.20)
● या इयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्ये – (Naciketas said) There is this doubt that when a person dies,
○ ‘अस्ति’ इति एके – some (say) “It survives”, ‘न अयम् अस्ति’ इति च एके – others (say) “It does not survive.”
● एतद् विद्याम् अनुशिष्टः त्वया अहम् – I wish to know this (nature of the individual that can survive death), having been instructed by You.
○ वराणाम् एषः वरः तृतीयः – Among the (three) boons, this is the third boon (for me).
❚❚

देवै॑र् अत्रापि विचिकि॑त्सितं पुरा न हि॑ सु-विज्ञेयम् अणुर् ए॑ष धर्मः।
अन्यं॑ वरं न॒चिके॑तो वृणीष्व मा मो॑परोत्सीर् अति मा॒ सृजै॑नम्॥KathU.1.1.21 (1.21)
● देवैः अत्र अपि विचिकित्सितं पुरा – (Lord Death said) Even the deities long ago entertained doubt regarding this.
○ न हि सु-विज्ञेयम् अणुः एषः धर्मः – This subtle nature (dharma of the individual) cannot be easily known.
● अन्यं वरं, नचिकेतस्, वृणीष्व – O Naciketas, please choose another boon.
○ मा मा उपरोत्सीः – Do not bind Me. अति मा सृज एनम् – Give up this (demand) to Me.
❚❚

देवै॑र् अत्रापि वि॒चिकि॑त्सितं किल त्वं॒ च मृ॒त्यो यन् न सु॒-ज्ञेय॑म् आत्थ।
वक्ता॑ चास्य त्वा॒-दृग् अ॑न्यो न लभ्यो नान्यो॑ वरस् तुल्य ए॒तस्य॑ कश्चित्॥KathU.1.1.22 (1.22)
● देवैः अपि अत्र विचिकित्सितं किल – (Naciketas said) Indeed, even the deities long ago entertained doubt regarding this.
○ त्वं च, मृत्यो, यद् न सु-ज्ञेयम् आत्थ – O Lord Death, You yourself said this is not easily known.
● वक्ता च अस्य त्वा-दृक् अन्यः न लभ्यः – Moreover, another teacher like You cannot be found.
○ न अन्यः वरः तुल्यः एतस्य कश्चिद् – No other boon is equal to this.
❚❚

शता॑युषः पुत्र-पौ॒त्रान् वृ॑णीष्व ब॒हून् पशून् ह॒स्ति-हि॒रण्य॑म् अश्वान्।
भू॒मेर् म॒हद् आ॑यतनं वृणीष्व स्वयं॑ च जी॒व शरदो॑ यावद् इच्छसि॥KathU.1.1.23 (1.23)
● शत-आयुषः पुत्र-पौत्रान् वृणीष्व – (Lord Death said) Please choose children and grandchildren with hundred year lives,
○ बहून् पशून्, हस्ति-हिरण्यम्, अश्वान् – (and) plenty of cattle, elephants, gold, and horses.
● भूमेः महत् आयतनं वृणीष्व – May you also choose a vast kingdom on earth.
○ स्वयं च जीव – May you yourself live शरदः यावत् इच्छसि – for as many years as you wish.
❚❚

ए॒तत्-तुल्यं य॒दि म॑न्यसे वरं वृणी॑ष्व वि॒त्तं चिर-जी॑विकां च।
महा॑-भूमौ न॒चिके॑तस् त्वम् एधि कामा॑नां त्वा का॒म-भा॑जं करोमि॥KathU.1.1.24 (1.24)
● एतत्-तुल्यं यदि मन्यसे वरम् – If you think of (another) boon equal to this,
○ वृणीष्व वित्तं चिर-जीविकां च – please choose (that) as well as the wealth and long life.
● महा-भूमौ, नचिकेतस्, त्वम् एधि – O Naciketas, may you be throughout the vast earth (as its emperor).
○ कामानां त्वा काम-भाजं करोमि – I am going to make you an enjoyer of (all) enjoyments.
❚❚

ये ये का॒मा दुर्-ल॑भा म॒र्त्य-लो॑के सर्वा᳚न् कामाग्ँश् छ॒न्दतः॑ प्रार्थयस्व।
इमा रामाः स॒-रथाः॑ स-तू॒र्या॒ न॒ हीदृ॑शा ल॒म्भनी॑या मनुष्यैः।
आ॒भिर् मत्-प्रत्ता॑भिः प॒रिचा॑रयस्व न॒चिक॒तो मरणं॑ मानुप्राक्षीः॥KathU.1.1.25 (1.25)
● ये ये कामाः – Whichever be the pleasures दुस्-लभाः मर्त्य-लोके – not attainable in the world of mortals,
○ सर्वान् कामान् – all those pleasures छन्दतस् प्रार्थयस्व – choose as you wish.
● इमाः रामाः – Here are pleasurable partners स-रथाः स-तूर्याः – with their chariots and musical instruments.
○ न हि ईदृशाः लम्भनीयाः मनुष्यैः – Such (pleasurables) indeed cannot be attained by mortals.
● आभिः मद्-प्रत्ताभिः परिचारयस्व – By these (pleasurables) gifted by Me, you are going to be served.
○ नचिकेतस् – O Naciketas, मरणं मा अनुप्राक्षीः – do not ask Me about death.
❚❚

श्वो॒-भावा मर्त्य॑स्य य॒द् अन्त॑कैतत् सर्वे॑न्द्रिया॒णां ज॒रय॑न्ति तेजः।
अपि॑ सर्वं जी॒वित॑म् अल्पम् एव तवै॑व वा॒हास् त॒व नृ॑त्य-गीते॥KathU.1.1.26 (1.26)
● श्वस्-भावाः मर्त्यस्य यद् अन्तक एतद् – (Naciketas said) O Death of the mortal (martyasya antaka), (all) this is so much ephemerals (lasting only till tomorrow).
○ सर्व-इन्द्रियाणां जरयन्ति तेजस् – They waste away the power of all the senses.
● अपि सर्वं जीवितम् अल्पम् एव – All life is indeed a trifling.
○ तव एव वाहाः – The vehicles are Yours. तव नृत्य-गीते – The dance and music are Yours.
❚❚

न वि॒त्तेन॑ त॒र्पणी॑यो मनुष्यो लप्स्या॑महे वित्तम् अ॒द्राक्ष्म॑ चेत् त्वा।
जीवि॑ष्यामो या॒वद् ई॑शिष्यसि त्वं व॒रस् तु॑ मे व॒रणी॑यः स एव॥KathU.1.1.27 (1.27)
● न वित्तेन तर्पणीयः मनुष्यः – Wealth cannot satisfy a person.
○ लप्स्यामहे वित्तम् – I will get (enough) wealth, अद्राक्ष्म चेद् त्वा – just because I have seen You.
● जीविष्यामः – I will live यावत् ईशिष्यसि त्वम् – as long as You (so) rule.
○ वरः तु मे वरणीयः सः एव – However, the boon I have chosen is but this.
❚❚

अजी॑र्यताम् अ॒मृता॑नाम् उपेत्य जी॒र्यन् म॑र्त्यः क्व्-अ॒धः-स्थः॑ प्रजानन्। (क्व तद्-आस्थः)
अभि॑ध्यायन् व॒र्ण-र॑ति-प्रमोदान् अति॑-दीर्धे जी॒विते को रमेत॥KathU.1.1.28 (1.28)
● अ-जीर्यताम् अ-मृतानाम् उपेत्य – After meeting the undecaying immortals (up here, such as Yourself),
○ जीर्यन् मर्त्यः कु-अधस्-स्थः प्रजानन् – knowing (oneself) as a decaying mortal living down below (on earth),
● अभिध्यायन् वर्ण-रति-प्रमोदान् – (and) thinking over these (limited) enjoyments from music and pleasuring,
○ अति-दीर्धे जीविते कः रमेत – who would revel in (such) a long life (full of decay and unsatisfying)?
❚❚

यस्मि॑न्न् इदं वि॒चिकि॑त्सन्ति मृत्यो यत् सा॑म्परा॒ये म॒हति॑ ब्रूहि नस् तत्।
योऽयं॑ वरो गू॒ढम् अ॑नुप्रविष्टो नान्यं॑ तस्मान् न॒चिके॑ता वृणीते॥KathU.1.1.29 (1.29)
● यस्मिन् इदं विचिकित्सन्ति – This in which people are entertaining doubts, मृत्यो – O Lord Death,
○ यद् साम्पराये महति – that concerns the great passage beyond, ब्रूहि नः तद् – please tell that to us.
● यः अयं वरः गूढम् अनुप्रविष्टः – This boon (this question) has become a mystery (to be believed or not),
○ न अन्यं तस्मात् नचिकेताः वृणीते – (so I) Naciketas does not choose anything else than that (boon).
प्रथमोऽध्याय: द्वितीया वल्ली (१.२.१-२५ / २.१-२५)

Lord Death grants Naciketas the final boon

mn.01 mn.02 mn.03 mn.04 mn.05 mn.06 mn.07 mn.08 mn.09 mn.10 mn.11 mn.12 mn.13 mn.14 mn.15 mn.16 mn.17 mn.18 mn.19 mn.20 mn.21 mn.22 mn.23 mn.24 mn.25

❚❚

अन्य॑च् छ्रेयोऽन्यद् उ॒तैव॑ प्रेयस् ते उ॒भे ना॒नार्थे॑ पु॒रुषग्ँ॑ सिनीतः।
तयोः॑ श्रेय आ॒ददा॑नस्य साधु भवति ही॒यतेऽर्थाद् य॑ उ प्रे॒यो वृ॑णीते॥KathU.1.2.1 (2.1)
● अन्यद् श्रेयस् – (Lord Death teaches) Śreyas (the beneficial) is one अन्यद् उत एव प्रेयस् – and preyas (the pleasurable) is another.
○ ते उभे नाना-अर्थे – Both these two with different goals पुरुषं सिनीतः – bind the person.
● तयोः श्रेयस् आददानस्य साधु भवति – Between those two, śreyas (the beneficial) is effective (sādhu) for one who is pursuing (the highest goal).
○ हीयते अर्थात् यः उ प्रेयस् वृणीते – The one who chooses preyas (the pleasurable) falls short of the (highest) goal.
❚❚

श्रेय॑श् च प्रेयश् च म॒नुष्य॑म् एतस् तौ स॒म्परी॑त्य वि॒विन॑क्ति धीरः।
श्रेयो॑ हि धी॒रोऽभि॑ प्रेयसो वृणीते प्रे॒यो म॒न्दो योग॑-क्षेमाद् वृणीते॥KathU.1.2.2 (2.2)
● श्रेयस् च प्रेयस् च – The beneficial (śreyas) and the pleasurable (preyas) मनुष्यम् एतः – confront a person.
○ तौ सम्परीत्य, विविनक्ति धीरः – The discerning person examines and differentiates the two.
● श्रेयस् हि धीरः अभि प्रेयसः वृणीते – The discerning person (such as yourself) chooses the beneficial over the pleasurable.
○ प्रेयस् मन्दः योग-क्षेमात् वृणीते – The mediocre chooses the pleasurable out of (the desire for) acquiring and protecting (pleasurable experiences).
❚❚

स त्वं प्रि॒यान् प्रि॒य-रू॑पाग्ँश् च कामान् अभि॑ध्यायन् न॒चिके॑तोऽत्यस्राक्षीः।
नै॒ताग्ँ सृ॒ङ्कां वि॒त्तमयी॑म् अवाप्तो यस्यां॑ मज्जन्ति ब॒हवो॑ मनुष्याः॥KathU.1.2.3 (2.3)
● सः त्वं – You indeed, प्रियान् प्रिय-रूपान् च कामान् – the pleasing and attractive sense objects
○ अभिध्यायन् – having considered, नचिकेतस् – O Naciketas, अत्यस्राक्षीः – discarded (them both).
● न एतां सृङ्कां वित्तमयीं अवाप्तः – (You) did not accept this precious garland,
○ यस्यां मज्जन्ति बहवः मनुष्याः – in which many people lose (themselves).
❚❚

दूर॑म् एते वि॒परी॑ते विषूची अवि॑द्या या च वि॒द्येति॑ ज्ञाता।
विद्या॑भीप्सिनं न॒चिके॑तसं मन्ये न॒ त्वा का॒मा बह॑वोऽलोलुपन्त॥KathU.1.2.4 (2.4)
● दूरम् एते विपरीते – These two (preyas and śreyas) are widely opposed विषूची – (and) diverging,
○ अविद्या या च विद्या इति ज्ञाता – are (also) known as a-vidyā (ignorance) and vidyā (knowledge).
● विद्या-अभीप्सिनं नचिकेतसं मन्ये – I consider Naciketas to be a seeker of knowledge,
○ न त्वा कामाः बहवः अलोलुपन्त – (since) these numerous sense objects did not tempt you.
❚❚

अवि॑द्यायाम् अ॒न्तरे॑ व॒र्तमा॑नाः स्व॒यं धी॒राः प॒ण्डित॑म्-मन्यमानाः।
दन्द्र॑म्यमा॒णाः प॒रिय॑न्ति मूढा अन्धे॑नैव नी॒यमा॑ना यथान्धाः॥KathU.1.2.5 (2.5)
● अविद्यायाम् अन्तरे वर्तमानाः – Steeped in ignorance,
○ स्वयं धीराः पण्डितं-मन्यमानाः – considering themselves to be wise,
● दन्द्रम्यमाणाः परियन्ति मूढाः – the deluded people go around continually wandering (not reaching the highest goal),
○ अन्धेन एव नीयमानाः यथा अन्धाः – like the blind led by the blind (they follow each other).
❚❚

न सा॑म्परायः प्र॒ति भा॑ति बालं प्रमा॑द्यन्तं वि॒त्त-मोहे॑न मूढम्।
अ॒यं लोको ना॑स्ति प॒र इ॑ति मानी पुनः॑ पुनर् वशम् आ॒पद्य॑ते मे॥KathU.1.2.6 (2.6)
● न साम्परायः प्रति भाति बालम् – The passage beyond is not clear to the immature,
○ प्रमाद्यन्तं वित्त-मोहेन मूढम् – being distracted by an infatuation for (this world’s ephemeral) wealth, (remaining) deluded.
● ‘अयं लोकः, न अस्ति परः’ इति मानी – Thinking, “This (the sense-objects alone) is the world, there is nothing more”,
○ पुनर् पुनर् वशम् आपद्यते मे – this one again and again falls under My (Death’s) control.
❚❚

श्रवणाया॑पि ब॒हुभि॑र् यो न लभ्यः शृ॒ण्वन्तो॑ऽपि ब॒हवो॑ यं न विद्युः।
आश्च॑र्यो वक्ता कु॒शलो॑ऽस्य लब्धाश्च॑र्यो ज्ञाता कु॒शला॑नुशिष्टः॥KathU.1.2.7 (2.7)
● श्रवणाय अपि बहुभिः यः न लभ्यः – This (nature of the person, the dharma, the ātman, the subject of this knowledge) is not available to many even for hearing,
○ शृण्वन्तः अपि बहवः यं न विद्युः – and which many, even having heard, do not know.
● आश्चर्यः वक्ता कुशलः अस्य लब्धा – The teacher of this (ātman) is a wonder (and still only) a proper (student) gets it.
○ आश्चार्यः ज्ञाता कुशल-अनुशिष्टः – The one who knows, traditionally instructed by a competent (teacher) is (also) a wonder.
❚❚

न नरेणा॑वरेण प्रोक्त एष सु॒-विज्ञेयो बहुधा॑ चिन्त्यमानः।
अन॑न्य-प्रो॒क्तेऽगतिर् अ॑त्र नास्ति अ॒णीयान् ह्य् अत॑र्क्यम् अ॒णु-प्र॑माणात्॥KathU.1.2.8 (2.8)
● न नरेण अवरेण प्रोक्तः एषः – This (ātman, the self) taught by an incompetent person (can) not
○ सु-विज्ञेयः – be clearly known, बहुधा चिन्त्यमानः – it being speculated in so many ways.
● अन्-अन्य-प्रोक्ते अ-गतिः अत्र न अस्ति – Taught by one who is non-different (from it) there is no going astray.
○ अ-तर्क्यम् अणीयान् हि अणु-प्रमानात् – It is beyond logic, since it is subtler than (any) subtle means of measuring.
❚❚

नैषा॑ तर्केण म॒तिर् आ॑पनेया प्रोक्ता॑न्येनैव सु॒-ज्ञाना॑य प्रेष्ठ।
यां त्वम् आ॑पः स॒त्य-धृति॑र् बतासि त्वा-दृ॑ङ् नो भूयान् न॒चिके॑तः प्रष्टा॥KathU.1.2.9 (2.9)
● न एषा तर्केण मतिः आपनेया – This knowledge cannot be attained (or taught) by logic (alone).
○ प्रोक्ता अन्येन एव सु-ज्ञानाय, प्रेष्ठ – Taught by another (who is competent) it is for easy understanding, O dearest one,
● यां त्वम् आपः – which you got (by your boon). सत्य-धृतिः बत असि – Ah, you have true resolve.
○ त्वा-दृक् नः भूयात्, नचिकेतस्, प्रष्टा – May we have more seekers like you, O Naciketas.
❚❚

जाना॑म्य् अहग्ँ शेव-धिर् इ॒त्य् अनि॑त्यं न ह्य् अ॑ध्रुवैः प्रा॒प्यते॑ हि ध्रुवं तत्।
ततो॑ मया ना॒चिकेत॑श् चितोऽग्निर् अ॒नित्यै॑र् द्रव्यैः प्रा॒प्तवा॑न् अस्मि नित्यम्॥KathU.1.2.10 (2.10)
● जानामि अहं शेव-धिः इति अ-नित्यम् – I (was) knowing that what is said to be held dear (the fruits of our action) are impermanent,
○ न हि अ-ध्रुवैः प्राप्यते हि ध्रुवं तद् – because the permanent cannot indeed be attained by the impermanent (actions).
● ततस् मया नाचिकेतः चितः अग्निः – Yet (still) I indeed piled up the Nāciketa fire
○ अ-नित्यैः द्रव्यैः प्राप्तवान् अस्मि नित्यम् – (and) attained this (relative) permanence (My post in heaven) by these impermanent materials.
❚❚

काम॑स्याप्तिं ज॒गतः॑ प्रतिष्ठां क्रतो॑र् अनन्त्यम् अ॒भय॑स्य पारम्।
स्तोम॑-महद् उ॒रु-गा॑यं प्रतिष्ठां दृष्ट्वा॑ धृत्या धी॒रो न॒चिके॑तोऽत्यस्राक्षीः॥KathU.1.2.11 (2.11)
● कामस्य आप्तिं – This (upper) limit of pleasure, जगतः प्रतिष्ठाम् – the basis (pratiṣṭhā) of the universe,
○ क्रतोः अन्-अन्त्यम् – the top goal of ritual (plus meditation), अ-भयस्य पारम् – the limit of fearlessness,
● स्तोम-महत् – the praised vastness, उरु-गायं – the (most) widely praised, प्रतिष्ठां दृष्ट्वा – having looked at this basis (pratiṣṭhā of the universe),
○ धृत्या धीरः, नचिकेतस् – you being discerning, O Nacikesas have firmly, अत्यस्राक्षीः – discarded (this brahma-loka as a boon for yourself).
❚❚

तं दु॒र्-दर्शं गू॒ढम् अ॑नुप्रविष्टं गुहा॑-हितं गह्वरे॒-ष्ठं पु॑राणम्।
अध्या॑त्म-यो॒गाधिगमे॑न देवं म॒त्वा धी॒रो ह॒र्ष-शोकौ॑ जहाति॥KathU.1.2.12 (2.12)
● तं दुर्-दर्शं – That unseen, गूढम् अनुप्रविष्टम् – hidden in the cave,
○ गुहा-हितं – present in the intellect, गह्वरे-ष्ठं – situated in the impenetrable (as the I, the self of the seer), पुराणम् – always existing ,
● अध्यात्म-योग-अधिगमेन देवम् – this effulgence (deva), which (only) by resorting to the means of self enquiry (adhyātma-yoga)
○ मत्वा – one comes to know, धीरः हर्ष-शोकौ जहाति – does the discerning person give up elation and sorrow (the ups and downs of emotion).
❚❚

एत॑च् छ्रुत्वा स॒म्प॑रिगृह्य मर्त्यः प्रवृ॑ह्य ध॒र्म्यम् अणुम् ए॑तम् आप्य।
स मो॑दते मो॒दनी॑यग्ँ हि लब्ध्वा वि॒वृतग्ँ॑ सद्म न॒चिके॑तसं मन्ये॥KathU.1.2.13 (2.13)
● एतद् श्रुत्वा – Having listened to this (teaching), सम्परिगृह्य मर्त्यः – a mortal clearly grasping (its meaning),
○ प्रवृह्य – distinguishing (the self from the not-self), धर्म्यम् अणुम् एतं आप्य – (and) accepting (as oneself) this subtle basis of dharma (oneself),
● सः मोदते – does this one (then) rejoice, मोदनीयं हि लब्ध्वा – having obtained the (source of) joy.
○ विवृतं सद्म नचिकेतसं मन्ये – I consider this abode (that is brahman, the limitless) to be open to (you) Naciketas.
❚❚

अन्य॑त्र ध॒र्माद् अन्य॑त्राधर्माद् अ॒न्यत्रास्माद् कृता॑कृतात्।
अन्य॑त्र भू॒ताच् च॑ भव्याच् च य॒त् तत् पश्य॑सि त॒द् वद॥KathU.1.2.14 (2.14)
● अन्यत्र धर्मात्, अन्यत्र अ-धर्मात् – (Naciketas said) What is other than dharma (virtue) (and) other than a-dharma (vice),
○ अन्यत्र अस्मात् कृत-अकृतात् – what is other than both the created and uncreated (effect and cause),
● अन्यत्र भूतात् च भव्यात् च – and other than what was and what will be (past and future),
○ यद् तद् पश्यसि, तद् वद – that which You see, tell that (to me).
❚❚

सर्वे॑ वेदा यत् प॒दम् आ॑मनन्ति तपाग्ँ॑सि स॒र्वाणि च॑ यद् वदन्ति।
यद् इ॑च्छन्तो ब्र॒ह्म-च॑र्यं चरन्ति तत् ते॑ पदग्ँ सं॒ग्रहे॑ण ब्र॒वीम्य् ओ॑म् इत्य् एतत्॥KathU.1.2.15 (2.15)
● सर्वे वेदाः यद् पदं आमनन्ति – (Lord Death said) The abode (pada) which all the Vedas proclaim,
○ तपांसि सर्वाणि च यद् वदन्ति – which all prayerful disciplines speak,
● यद् इच्छन्तः ब्रह्म-चर्यं चरन्ति – (and) desiring which they take to a life of seeking brahman,
○ तद् ते पदं सङ्ग्रहेण ब्रवीमि – that abode I tell to you in brief.
ओम् इति एतद् – This is Om.
❚❚

एतद् ध्य् ए॒वाक्ष॑रं ब्रह्म एतद् ध्य् ए॒वाक्ष॑रं परम्।
एतद् ध्य् ए॒वाक्ष॑रं ज्ञा॒त्वा॒ यो॒ यद् इ॑च्छति त॒स्य त॑त्॥KathU.1.2.16 (2.16)
● एतद् हि एव अ-क्षरं ब्रह्म – This syllable (Om) indeed alone is the imperishable brahman (Lord Brahmā).
○ एतद् हि एव अ-क्षरं परम् – This syllable indeed alone is the ultimate (brahman) (neither cause, nor effect).
● एतद् हि अ-क्षरम् एव ज्ञात्वा – Meditating upon and knowing (either the lower or higher aspect of brahman, respectively) this same syllable,
○ यः यद् इच्छति – whichever (aspect of brahman) one seeks, तस्य तद् – that one gets.
❚❚

एतद् आ॒लम्ब॑नग्ँ श्रेष्ठम् एतद् आ॒लम्ब॑नं परम्।
एतद् आ॒लम्ब॑नं ज्ञा॒त्वा॒ ब्र॒ह्म-लो॑के म॒हीय॑ते॥KathU.1.2.17 (2.17)
● एतद् आलम्बनं श्रेष्ठम् – This basis (ālambana, refuge) is (for) the most śreyas (most beneficial).
○ एतद् आलम्बनं परम् – This basis (ālambana, Om) is (for) the ultimate (brahman).
● एतद् आलम्बनं ज्ञात्वा – Meditating upon (or, knowing) this ālambana (Om),
○ ब्रह्म-लोके महीयते – one becomes exalted in brahma-loka (the highest heaven) (or,exalted as brahman manifesting as this world).
❚❚

न जा॑यते म्रियते वा विपश्चिन् ना॒यं कुत॑श्चिन् न ब॒भूव॑ कश्चित्।
अजो॑ नित्यः शा॒श्वतो॑ऽयं पुराणो न ह॑न्यते ह॒न्यमा॑ने शरीरे॥KathU.1.2.18 (2.18)
● न जायते म्रियते वा विपस्-चिद् – This intelligence (vipaścit) (within) is not born nor does it die.
○ न अयं कुतस्-चिद् – Neither did this come from anything, न बभूव कः-चिद् – nor did it become anything else.
● अ-जः, नित्यः, शाश्वतः, अयं पुराणः – This (embodied one), which is unborn, timeless, ever the same, and is always there,
○ न हन्यते हन्यमाने शरीरे – is not harmed (changed) when the body is harmed (changed).
❚❚

हन्ता॑ चेन् म॒न्यते॑ हन्तुग्ँ हत॑श् चेन् म॒न्यते॑ हतम्।
उभौ तौ न वि॒जानी॑तो ना॒यग्ँ ह॑न्ति न॒ हन्य॑ते॥KathU.1.2.19 (2.19)
● हन्ता चेद् मन्यते हन्तुम् – If the (embodied one) harmer thinks it is the one to be doing the harming,
○ हतः चेद् मन्यते हतम् – (and) if the (embodied one) to be harmed thinks it is the one being harmed,
● उभौ तौ न विजानीतः – both of them do not know.
○ न अयं हन्ति – This (self, I) neither harms (acts), न हन्यते – nor is harmed (acted upon.
❚❚

अ॒णोर् अणी॑यान् मह॒तो मही॑यान् आ॒त्मास्य ज॒न्तोर् निहितो॑ गुहायाम्।
तम् अ॑क्रतुः पश्यति वीत-शो॒को धा॒तु-प्र॒सादा᳚न् महि॒मान॑म् आत्मनः॥KathU.1.2.20 (2.20)
● अणोः अणीयान् – Smaller than the small, महतः महीयान् – (and) bigger than the big,
○ आत्मा अस्य जन्तोः निहितः गुहायाम् – this (dimensionless) self is (hence) present in the heart (mind) of (every) living being.
● तम् अ-क्रतुः पश्यति – A person without (small) desires sees this (self), वीत-शोकः – (and) becomes free from sorrow (worry).
○ धातु-प्रसादात् – From this (unbothered) clarity of the senses महिमानम् आत्मनः – (one appreciates) the (unaffected) limitlessness of the self.
❚❚

आसी॑नो दूरं व्रजति श॒यानो॑ याति॒ सर्व॑तः।
क॒स् तं म॑दाम॒दं॒ दे॒वं॒ म॒दन्यो॑ ज्ञातु॒म् अर्ह॑ति॥KathU.1.2.21 (2.21)
● आसीनः दूरं व्रजति – While (the body is) sitting, it (the dimensionless ātman) (as though) travels far.
○ शयानः याति सर्वतस् – While (the mind is) sleeping, it (as though) goes everywhere.
● कः तं मद-अमदं देवम् – The effulgent one (deva, consciousness-being) which (seems to) be the elated or depressed (mind), who
○ मद्-अन्यः ज्ञातुम् अर्हति – could know other than (a discerning person such as) Me (who has this teaching)?
❚❚

अशरी॑रग्ँ श॒रीरे॑ष्व् अनवस्थेष्व् अ॒वस्थि॑तम्।
महान्तं॑ विभु॑म् आत्मा॒नं॒ म॒त्वा धी॑रो न॒ शोच॑ति॥KathU.1.2.22 (2.22)
● अ-शरीरम् शरीरेषु – Bodiless amidst (all) bodies,
○ अन्-अवस्थेषु अवस्थितम् – permanent amidst the impermanent (the changing),
● महान्तं – this Big (i.e., brahman), विभुम् आत्मानम् – all-pervading ātman (dimensionless self)
○ मत्वा – knowing (contemplating), धीरः न शोचति – the discerning one does not grieve (there being no source of fear).
❚❚

नाय॑म् आत्मा प्र॒वचने॑न लभ्यो न॒ मेध॑या न ब॒हुना॑ श्रुतेन।
यम् ए॑वैष वृणुते ते॒न लभ्यस् तस्यै॑ष आ॒त्मा विवृ॑णुते तनूग्ँ स्वाम्॥KathU.1.2.23 (2.23)
● न अयम् आत्मा प्रवचनेन लभ्यः – This ātman is not attained by reciting (scripture),
○ न मेधया – nor by memory (of scripture), न बहुना श्रुतेन – nor by listening to many (scripture).
● यम् एव एषः वृणुते तेन लभ्यः – What (ātman) alone one chooses (solely commits to), by that (ātman) is this (ātman) attained,
○ तस्य एषः आत्मा विवृणुते तनूं स्वाम् – (since) this ātman (self-)reveals its form (as the only limitless witness-being).
❚❚

नावि॑रतो दुश्-च॒रितान् ना॑शान्तो नास॒माहि॑तः।
नाशा॑न्त॒-मान॑सो वा॒पि॒ प्र॒ज्ञाने॑नैन॒म् आप्नु॑यात्॥KathU.1.2.24 (2.24)
● न अ-विरतः दुस्-चरितात् – Neither one who has not withdrawn from unhelpful (kliṣṭa) conduct (and thoughts),
○ न अ-शान्तः – nor has no clarity (sattva-predominance) of the senses, न अ-समाहितः – nor has no steadiness (of mind),
● न अ-शान्त-मानसः वा अपि – nor has no peace of mind,
○ प्रज्ञानेन एनम् आप्नुयात् – (who does not to a sufficient degree have these) can attain this (ātman) by (only) learning (scripture).
❚❚

यस्य॑ ब्र॒ह्म च॑ क्ष॒त्रं॒ च॒ उ॒भे भ॑वत ओ॒दनः॑।
मृत्यु॑र् य॒स्योप॑सेच॒नं॒ क॒ इत्था॑ वेद॒ यत्र॑ सः॥KathU.1.2.25 (2.25)
● यस्य ब्रह्म च क्षत्रं च – For which (ātman) (all) the brāhmaṇas (virtuous) and kṣatriyas (brave)
○ उभे भवतः ओदनः – both are food (as it were),
● मृत्युः यस्य उपसेचनम् – (and) for which (ātman) Lord Death is a condiment (being endlessly consumed in the cycles of saṃsāra),
○ कः इत्था वेद‘यत्र सः’ – in that way (without sufficient qualifications for this knowledge) who (could) know “where is this (dimensionless, unseen ātman)”?
प्रथमोऽध्याय: तृतीया वल्ली (१.३.१-१७ / ३.१-१७)

Distinction of experiencer and the self. The chariot analogy.

mn.01 mn.02 mn.03 mn.04 mn.05 mn.06 mn.07 mn.08 mn.09 mn.10 mn.11 mn.12 mn.13 mn.14 mn.15 mn.16 mn.17

❚❚

ऋ॒तं पि॑बन्तौ सु॒-कृत॑स्य लोके गु॒हां प्र॑विष्टौ प॒रमे॑ परार्धे।
छा॒यात॒पौ ब्र॒ह्म-वि॑दो वद॒न्ति॒ प॒ञ्चाग्न॑यो ये च त्रि॒-णाचि॑केताः॥KathU.1.3.1 (3.1)
● ऋतं पिबन्तौ सु-कृतस्य लोके – (Lord Death said) In the body (loka) there are two who partake of the truth (the ordained result, karma-phala) of virtuous deeds.
○ गुहां प्रविष्टौ परमे पर-अर्धे – Both have entered (are present) in the cave (heart, intellect, the mind-space), the limitless abode (ardha) (where the presence) of para (brahman) (is to be known).
● छाया-आतपौ ब्रह्म-विदः वदन्ति – The knowers of brahman say these two are (distinct like) shade and light,
○ पञ्च-अग्नयः ये च त्रि-नाचिकेताः – as well as (say) householders (keepers of the five agṅi-hotra fires) and three-Nāciketa ritualists.
❚❚

यः से॒तुर् ई॑जानानाम् अ॒क्षरं॑ ब्रह्म॒ यत् प॑रम्।
अभ॑यं ति॒तीर्ष॑तां पा॒रं॒ ना॒चिके॑तग्ँ श॒केम॑हि॥KathU.1.3.2 (3.2)
● यः सेतुः ईजानानाम् – (Between the two) one is (like) a bridge (means to heaven) for the ritualists (and meditators via the lower Om)
○ अ-क्षरं ब्रह्म यद् परम् – (and) the other (via the higher Om) which is the imperishable, ultimate brahman
● अ-भयं तितीर्षतां पारम् – which is fearlessness for those who wish to cross to the shore (beyond saṃsāra),
○ नाचिकेतं शकेमहि – we (being worldly, at this time) are only able (to pile up and meditate upon) the Nāciketa (ritual).
❚❚

आ॒त्मानग्ँ॒ रथि॑नं वि॒द्धि॒ शरी॑रग्ँ र॒थम् ए॑व तु। (च)
बु॒द्धिं तु॒ सा-र॑थिं वि॒द्धि॒ मनः॑ प्रग्र॒हम् ए॑व च॥KathU.1.3.3 (3.3)
● आत्मानं रथिनं विद्धि – Know the ātman (the self) as the master of the chariot
○ शरीरं रथम् एव तु – and the (subtle) body as the (components of the) chariot.
● बुद्धिं तु सा-रथिं विद्धि – Know the intellect (buddhi, all firm thoughts) as the driver
○ मनः प्रग्रहम् एव च – and the mind (manas, all quick, vacillating thoughts) as the reins.
❚❚

इ॒न्द्रिया॒णि ह॑यान् आ॒हु॒र् वि॒षयाग्ँ॑स् तेषु॒ गो-च॑रान्।
आ॒त्मेन्द्रि॒य-म॑नो-यु॒क्तं॒ भो॒क्तेत्य् आ॑हुर् म॒नीषि॑णः॥KathU.1.3.4 (3.4)
● इन्द्रियाणि हयान् आहुः – They call the (five) sense organs as the horses,
○ विषयान् तेषु गो-चरान् – (and) their (five kind of) sense objects as the paths.
● आत्म-इन्द्रिय-मनस्-युक्तम् – (The ātman, master) along with the body-senses-mind (complex)
○ भोक्ता इति आहुः मनीषिणः – the wise call as the experiencer.
❚❚

यस् त्व् अ॑वि॒ज्ञान॑वान् भव॑त्य् अयु॒क्तेन॑ म॒नसा॑ सदा।
त॒स्येन्द्रि॒याण्य् अ॑वश्या॒नि॒ दु॒ष्टाश्वा॑ इव॒ सा-र॑थेः॥KathU.1.3.5 (3.5)
● यः तु अ-विज्ञानवान् भवति – Whereas, (for) (the intellect, driver) who lacks discernment,
○ अ-युक्तेन मनसा सदा – (and thus) is ever with a mind (reins) not in control,
● तस्य इन्द्रियाणि अ-वश्यानि – for that (intellect) the sense organs are unruly,
○ दुष्ट-अश्वाः इव सा-रथेः – like wild horses for a chariot driver.
❚❚

यस् तु॑ वि॒ज्ञान॑वान् भव॑ति यु॒क्तेन॑ म॒नसा॑ सदा।
त॒स्येन्द्रि॒याणि॑ वश्या॒नि॒ स॒द्-अश्वा॑ इव॒ सा-र॑थेः॥KathU.1.3.6 (3.6)
● यः तु विज्ञानवान् भवति – But, (for) (the intellect, driver) who has discernment
○ युक्तेन मनसा सदा – (and thus) is ever with a mind (reins) in control,
● तस्य इन्द्रियाणि वश्यानि – for that (intellect) the sense organs are under (its) control,
○ सत्-अश्वाः इव सा-रथेः – like trained horses for a chariot driver.
❚❚

यस् त्व् अ॑वि॒ज्ञान॑वान् भवत्य् अ॒मन॑स्कः स॒दाशु॑चिः।
न स॑ त॒त् पद॑म् आप्नो॒ति॒ सग्ँ॒सारं॑ चाधि॒गच्छ॑ति॥KathU.1.3.7 (3.7)
● यः तु अ-विज्ञानवान् भवति – The (jīva-ātman, individual person) who has an intellect with no discernment (of helpful from unhelpful, and self from not-self),
○ अ-मनस्कः सदा अ-शुचिः – (thus) is ever without a (disciplined) mind (manas) and impure (with rajas and tamas predominance),
● न सः तद् पदं आप्नोति – does not attain the goal (ultimate brahman),
○ संसारं च अधिगच्छति – and remains in saṃsāra (continuous unbecoming becoming).
❚❚

यस् तु॑ वि॒ज्ञान॑वान् भव॑ति स॒-मन॑स्कः स॒दा शु॑चिः।
स तु॑ त॒त् पद॑म् आप्नो॒ति॒ य॒स्माद् भू॑यो न॒ जाय॑ते॥KathU.1.3.8 (3.8)
● यः तु विज्ञानवान् भवति – Whereas, the (jīva-ātman, individual person) who has an intellect with discernment (of self from not-self),
○ स-मनस्कः सदा शुचिः – (thus) is ever with a (disciplined) mind (manas) and pure (with sattva predominance).
● सः तु तद् पदम् आप्नोति – That one attains (becomes) the goal (ultimate brahman, para-ātman),
○ यस्मात् भूयस् न जायते – because of which this one is not born again (into saṃsāra).
❚❚

वि॒ज्ञान॒-सा-र॑थिर् य॒स् तु॒ मनः॑-प्रग्र॒हवा॑न् नरः।
सो॒ऽध्वनः॒ पार॑म् आप्नो॒ति॒ त॒द् विष्णोः᳚ पर॒मं प॒दम्॥KathU.1.3.9 (3.9)
● विज्ञान-सा-रथिः यः तु – Having an intellect as chariot driver with discernment (of the self from not-self)
○ मनस्-प्रग्रहवान् नरः – (and) having a controlled mind (as reins), this person
● सः अध्वनः पारम् आप्नोति – reaches the far shore (the end of saṃsāra), the end of the road (as it were, since ātman is all-pervading, KathU.1.2.22).
○ तद् विष्णोः परमं पदम् – That is the ultimate abode of Viṣṇu (the pervader, brahman).
❚❚

इ॒न्द्रिये॒भ्यः प॑रा ह्य् अ॒र्था॒ अ॒र्थेभ्य॑श् च प॒रं म॑नः।
मन॑स॒स् तु प॑रा बु॒द्धि॒र् बु॒द्धेर् आ॑त्मा म॒हान् प॑रः॥KathU.1.3.10 (3.10)
● इन्द्रियेभ्यः – Than the sense organs, पराः हि अर्थाः – the objects (of the mind) are more subtle (para, i.e., pervasive).
○ अर्थेभ्यः च – Than the objects (of the mind), परं मनः – the mind (manas) is more subtle.
● मनसः तु – Than the mind, परा बुद्धिः – the intellect (buddhi) is more subtle.
○ बुद्धेः – Than the intellect, आत्मा महान् परः – the mahān ātmā (the total intellect) is more subtle.
❚❚

म॒हतः॒ पर॑म् अव्य॒क्त॒म् अ॒व्य॑क्तात् पु॒रुषः॑ परः।
पु॒रुषा॒न् न प॑रं किं॒चि॒त् सा॒ काष्ठा॑ सा प॒रा ग॑तिः॥KathU.1.3.11 (3.11)
● महतः – Than mahat (total intellect), परम् अ-व्यक्तम् – the unmanifest is more subtle.
○ अ-व्यक्तात् – Than the unmanifest, पुरुषः परः – the puruṣa (the limitless self) is more subtle.
● पुरुषात् – Than the puruṣa, न परं किञ्चिद् – there is nothing more subtle.
○ सा काष्ठा – That maximum limit, सा परा गतिः – that goal, is the ultimate.
❚❚

ए॒ष स॒र्वेषु॑ भूते॒षु॒ गू॒ढो॑ऽऽत्मा न॒ प्रका॑शते।
दृ॒श्यते॒ त्व् अग्र्य॑या बु॒द्ध्या॒ सू॒क्ष्मया॑ सूक्ष्म॒-दर्शि॑भिः॥KathU.1.3.12 (3.12)
● एषः सर्वेषु भूतेषु – In all beings, this
○ गूढः आत्मा न प्रकाशते – self (ātman), being hidden (by ignorance), is not evident.
● दृश्यते तु अग्र्यया बुद्ध्या – However, it is evident through a sharp intellect
○ सूक्ष्मया सूक्ष्म-दर्शिभिः – that is subtle, by those with this subtle vision.
❚❚

य॒च्छेद् वाङ् म॑नसी प्रा॒ज्ञस् तद् य॑च्छेज् ज्ञा॒न आ॑त्मनि।
ज्ञा॒नम् आ॒त्मनि मह॑ति नि॒य॒च्छे॒त् त॒द् यच्छेच् छा॒न्त आ॑त्मनि॥KathU.1.3.13 (3.13)
● यच्छेत् वाच् मनसी प्राज्ञः – (As a contemplative methodology) the discerning person should resolve (reposition one’s identity from) speech (and the other organs) into the mind (manas),
○ तद् यच्छेत् ज्ञाने आत्मनि – (and) should resolve that (manas) into the intellect as one’s self,
● ज्ञानं आत्मनि महति नियच्छेत् – (then) resolve one’s intellect into the mahat (the total intellect, Hiraṇya-garbha) as one’s self,
○ तद् शान्ते आत्मनि यच्छेत् – (and) resolve that (mahat) into one’s peaceful self (the puruṣa, the ultimate limit).
❚❚

उत्ति॑ष्ठत जा॒ग्रत प्रा॒प्य व॑रान् नि॒बोध॑त।
क्षुर॑स्य धारा नि॒शिता॑ दुर्-अ॒त्य॒या॒ दु॒र्-गं प॑थस् तत् क॒वयो॑ वदन्ति॥KathU.1.3.14 (3.14)
● उत्तिष्ठत, जाग्रत – Arise and Awake (turn to this teaching and shake off your self-confusions).
○ प्राप्य वरान् निबोधत – (By) approaching a choice teacher, may you all learn.
● क्षुरस्य धारा निशिता – (As) a razor sharp edge (dharā) दुर्-अत्यया – is difficult to traverse,
○ कवयः पथः तद् दुर्-गं वदन्ति – the wise say that this path (of self-knowledge) is dur-ga (not traversed without a fine intellect’s attention).
❚❚

अ॒शब्दम् अ॒स्पर्शम् अ॒रूपम् अ॒व्ययं तथा॑रसं नि॒त्यम् अ॑गन्धवच् च यत्।
अ॒नाद्य् अ॑नन्तं म॒हतः॑ परं ध्रु॒वं॒ नि॒चाय्य॑ तन् मृत्यु॒-मु॑खात् प्रमुच्यते॥KathU.1.3.15 (3.15)
● अ-शब्दम्, अ-स्पर्शम्, अ-रूपम्, अ-व्ययम् – This (brahman) is soundless, touchless, formless, changeless,
○ तथा अ-रसं, नित्यम्, अ-गन्धवत् च यद् – tasteless, timeless, odorless,
● अन्-आदि, अन्-अन्तं, महतः परं, ध्रुवम् – beginningless, endless, beyond the mahat, and constant.
○ निचाय्य तद् – Clearly knowing that, मृत्यु-मुखात् प्रमुच्यते – one is completely freed from the jaws of death.
❚❚

ना॒चिके॒तम् उ॑पाख्या॒नं॒ मृ॒त्यु-प्रो॑क्तग्ँ स॒ना-त॑नम्।
उ॒क्त्वा श्रु॒त्वा च॑ मेधा॒वी॒ ब्र॒ह्म-लो॑के म॒हीय॑ते॥KathU.1.3.16 (3.16)
● नाचिकेतम् उपाख्यानम् – This teaching received by Naciketas,
○ सना-तनं मृत्यु-प्रोक्तम् – ever existing, taught by Lord Death,
● श्रुत्वा उक्त्वा च मेधावी – having heard and repeating (to others), a discerning person
○ ब्रह्म-लोके महीयते – becomes glorified in brahma-loka (the highest heaven).
❚❚

य इ॒मं पर॑मं गु॒ह्यं॒ श्राव॑येत् ब्र॒ह्म-सं॑सदि।
प्र॒यतः॒ श्राद्ध॑-काले॒ वा॒ त॒द् आन॑न्त्याय॒ कल्प॑ते त॒द् आन॑न्त्याय॒ कल्प॑त इ॒ति॥KathU.1.3.17 (3.17)
● यः इमं परमं गुह्यं – This very same ultimate secret,
○ श्रावयेत् ब्रह्म-संसदि – the one who makes this heard (and understood) in an assembly of brāhmaṇas,
● प्रयतः श्राद्ध-काले वा – or at the time of śrāddha (the funeral ceremony), being purified,
○ तद् आन्-अन्त्याय कम्पते। तद् आन्-अन्त्याय कल्पते इति – then it makes for infinite results, (repeat…).
द्वितीयोऽध्याय: प्रथमा वल्ली (२.१.१-१५ / ४.१-१५)

On contemplation

mn.01 mn.02 mn.03 mn.04 mn.05 mn.06 mn.07 mn.08 mn.09 mn.10 mn.11 mn.12 mn.13 mn.14 mn.15

❚❚

प॒राञ्चि॑ खानि व्य॒तृण॑त् स्वयम्-भूः त॒स्मात् परा॑ङ् पश्यति ना॒न्तर्-आत्मन्।
क॒श्चिद् धी॑रः प्र॒त्यग्-आ॑त्मानम् ऐक्षद् आ॒वृत्त॑-चक्षुर् अ॒मृत॑त्वम् इच्छन्॥KathU.2.1.1 (4.1)
● पराञ्चि खानि व्यतृणत् स्वयम्-भूः – The self-existing one (ātman) (as though, half) injured the (five) outgoing senses.
○ तस्मात् – Therefore, पराङ् पश्यति, न अन्तर्-आत्मन् – one (naturally) sees (only) the outside, not the self from within.
● कः-चिद् धीरः प्रत्यच्-आत्मानम् ऐक्षत् – A (rare) discerning person comes to see (know) the self from within (also),
○ आवृत-चक्षुर् अ-मृतत्वम् इच्छन् – having directed the attention within, seeking freedom from death (from the impermanent outside world).
❚❚

परा॑चः कामान् अ॒नुय॑न्ति बा॒ला॒स् ते॒ मृ॒त्योर् य॑न्ति वि॒तत॑स्य पाशम्।
अथ॑ धी॒रा अ॒मृत॑त्वं विदि॒त्वा॒ ध्रु॒वम् अ॑ध्रुवेष्व् इह न॒ प्रार्थ॑यन्ते॥KathU.2.1.2 (4.2)
● पराचः कामान् अनुयन्ति बालाः – The immature go after pleasures outside.
○ ते मृत्योः यन्ति विततस्य पाशम् – They continue towards the noose of death spread wide.
● अथ धीराः अ-मृतत्वं विदित्वा ध्रुवम् – The discerning ones now knowing the permanent immortality (from within),
○ अ-ध्रुवेषु इह न प्रार्थयन्ते – do not seek it here amongst the impermanent (sense objects).
❚❚

येन॑ रू॒पं र॑सं ग॒न्धं॒ श॒ब्दान् स्प॑र्शाग्ँश् च॒ मैथु॑नान्।
एते॑नै॒व वि॑जाना॒ति॒ कि॒म् अत्र॑ परि॒शिष्य॑ते॥ ए॒तद् वै तत्॥KathU.2.1.3 (4.3)
● येन – By this (conscious self), रूपं, रसं, गन्धं – (all) form(s), the taste(s), smell(s),
○ शब्दान्, स्पर्शान् च, मैथुनान् – sounds, touches, and the pleasures from those contacts,
● एतेन एव विजानाति – one knows (they exist) by this (ātman) alone.
○ अत्र किं परिशिष्यते – What (then) remains here (as if apart from the self)?
एतद् वै तद् – This (self taught here) is indeed (all) that (reality which you asked, that brahman).
❚❚

स्वप्नान्तं॑ जाग॑रिता॒न्तं॒ चो॒भौ ये॑नानु॒पश्य॑ति।
महान्तं॑ विभु॑म् आत्मा॒नं॒ म॒त्वा धी॑रो न॒ शोच॑ति॥KathU.2.1.4 (4.4)
● स्वप्न-अन्तं जागरित-अन्तम् – (Mentally) what is within dream (and) (physically) what is within waking,
○ च उभौ येन अनुपश्यति – both these one accordingly perceives (the entire universe) by which,
● महान्तं विभुम् आत्मानम् – that is the Big (i.e., brahman) as the all-pervading ātman (dimensionless self, KathU.1.2.22)
○ मत्वा, धीरः न शोचति – knowing, the discerning person does not grieve.
❚❚

य इ॒मं मध्व्-अ॑दं वे॒द॒ आ॒त्मानं॑ जीव॒म् अन्ति॑कात्।
ई॒शानं भूत॑-भव्य॒स्य॒ न॒ ततो विजु॑गुप्सते॥ ए॒तद् वै तत्॥KathU.2.1.5 (4.5)
● यः इमं मधु-अदं वेद – The one who knows the consumer of the fruits (of action),
○ आत्मानं जीवम् – the individual ātman अन्तिकात् – intimately
● भूत-भव्यस्य ईशानम् – as the Lord of the past and future,
○ न ततस् विजुगुप्सते – thereafter would not think to have to protect (oneself, as there is no other).
एतद् वै तद् – This is the one (the self taught here) which is indeed (all) that (reality which you asked, that brahman).
❚❚

यः पू॒र्वं तप॑सो जा॒तम् अ॑द्भ्यः पू॒र्वम् अ॑जायत।
गु॒हां प्र॒विश्य॑ तिष्ठ॒न्तं॒ यो॒ भूते॑भिर् व्य॒पश्य॑त॥ ए॒तद् वै तत्॥KathU.2.1.6 (4.6)
● यः तपसः पूर्वं जातम् – That (Hiraṇya-garbha, the total subtle being) who was first born from tapas (from Knowledge, brahman),
○ अद्भ्यः पूर्वम् अजायत – born before the waters (the elements of the universe),
● गुहां प्रविश्य तिष्ठन्तम् – having entered (as it were) the cave (of the heart, the intellect) and presides
○ यः भूतेभिः व्यपश्यत – amongst all beings, the one who knows (that Hiraṇya-garbha as oneself).
एतद् वै तद् – This is the one (the self taught here) which is indeed (all) that (reality which you asked, that brahman).
❚❚

या प्राणे॑न सम्भ॒वत्य् अदि॑तिर् देव॒ताम॑यी।
गु॒हां प्र॒विश्य॑ तिष्ठ॒न्तीं॒ या॒ भूते॑भिर् व्य॒जाय॑त॥ ए॒तद् वै तत्॥KathU.2.1.7 (4.7)
● या प्राणेन सम्भवति – She who is born as Prāṇa (Hiraṇya-garbha),
○ अदितिः देवतामयी – Goddess Aditi who consists of all deities,
● गुहां प्रविश्य, तिष्ठन्तीं – who having entered the cave (of the heart) and presides
○ या भूतेभिः व्यजायत – amongst all beings, the one who knows (that Aditi as oneself).
एतद् वै तद् – This is the one (the self taught here) which is indeed (all) that (reality which you asked, that brahman).
❚❚

अर॑ण्योर् नि॒हितो॑ जात-वे॒दा॒ ग॒र्भ इ॑व सु-भृतो ग॒र्भिणी॑भिः।
दि॒वे दि॑व ई॒ड्यो जा॒गृव॑द्भिर् ह॒विष्म॑द्भिर् म॒नुष्ये॑भिर् अग्निः॥ ए॒तद् वै तत्॥KathU.2.1.8 (4.8)
● अरण्योः निहितः जात-वेदाः – That Fire present in all beings (as Virāṭ) which is present in the two pieces of Arṇi wood (rubbed to kindle the ritual fire),
○ गर्भः इव सु-भृतः गर्भिणीभिः – (the kindled fire) protected like a fetus by pregnant women,
● दिवे दिवे ईड्यः जागृवद्भिः – to be worshipped daily by the vigilant
○ हविष्मद्भिः मनुष्येभिः अग्निः – ritualists and meditators – that Fire.
एतद् वै तद् – This is (the self taught here) which is indeed (all) that (reality which you asked, that brahman).
❚❚

यत॑श् चोदेति सू॒र्योऽस्तं॑ यत्र च॒ गच्छ॑ति।
तं दे॒वाः स॑र्वे अ॒र्पितास् तद् उ॒ नात्ये॑ति कश्चन॥ ए॒तद् वै तत्॥KathU.2.1.9 (4.9)
● यतस् च उदेति सूर्यः – From whom the sun rises,
○ अस्तं यत्र च गच्छति – and into which it sets,
● तं देवाः सर्वे अर्पिताः – is that (in which) are based all deities.
○ तद् उ न अत्येति कश्चन – Indeed nothing exceeds that (Prāṇa, Hiraṇya-garbha).
एतद् वै तद् – This is the one (the self taught here) which is indeed (all) that (reality which you asked, that brahman).
❚❚

यद् ए॑वेह तद् अमुत्र य॒द् अमु॑त्र त॒द् अन्वि॑ह।
मृ॒त्योः स॒ मृत्यु॑म् आप्नो॒ति॒ य॒ इह नाने॑व पश्यति॥KathU.2.1.10 (4.10)
● यद् एव इह – As it is here (in one’s being), तद् अमुत्र – so it is there (in brahman, the limitless reality).
○ यद् अमुत्र – As it is there (in brahman), तद् अनु इह – so it is here (in one’s being).
● मृत्योः सः मृत्युम् आप्नोति – One goes from death to death,
○ यः इह नाना इव पश्यति – who sees (thinks) as if there is any difference (duality) here.
❚❚

मन॑सैवेद॑म् आप्त॒व्यं॒ ने॒ह नाना॑स्ति कि॒ञ्चन।
मृ॒त्योः स॒ मृत्युं॑ गच्छ॒ति॒ य॒ इह नाने॑व पश्यति॥KathU.2.1.11 (4.11)
● मनसा एव इदम् आप्तव्यम् – By the mind alone (the intellect, clarified by the teaching with a choice teacher) is this (brahman) to be attained (as one’s self).
○ न इह नाना अस्ति किञ्चन – There is no difference (duality) here (in brahman, in reality) at all.
● मृत्योः सः मृत्युं गच्छति – One goes from death to death,
○ यः इह नाना इव पश्यति – who sees (thinks) as if there is any difference here.
❚❚

अङ्गु॑ष्ठ-मात्रः पु॒रुषो॑ मध्य॒ आत्म॑नि तिष्ठति।
ई॒शानो भूत॑-भव्य॒स्य॒ न॒ ततो विजु॑गुप्सते॥ ए॒तद् वै तत्॥KathU.2.1.12 (4.12)
● अङ्गुष्ठ-मात्रः पुरुषः – The puruṣa (the one who fills everything, brahman) is (known in the cave of the heart), the size of the thumb
○ मध्ये आत्मनि तिष्ठति – (and) dwells there (in that intellect) in the middle of the body,
● ईशानः भूत-भव्यस्य – (yet, in fact) is the Lord of the past and future.
○ न ततस् विजुगुप्सते – Thereafter one would not think to have to protect (oneself, as there is no other).
एतद् वै तद् – This is the one (the self taught here) which is indeed (all) that (reality which you asked, that brahman).
❚❚

अङ्गु॑ष्ठ-मात्रः पु॒रुषो॑ ज्योतिर् इ॒वाधू॑मकः।
ई॒शानो भूत॑-भव्य॒स्य॒ स॒ एवा॑द्य स॒ उ श्वः॑॥ ए॒तद् वै तत्॥KathU.2.1.13 (4.13)
● अङ्गुष्ठ-मात्रः पुरुषः – The puruṣa (as though) the size of the thumb,
○ ज्योतिः इव अ-धूमकः – (may be contemplated there in the intellect) as a flame without smoke (as pure awareness).
● ईशानः भूत-भव्यस्य – It is the Lord (master) of the past and future (the source of most of one’s imagined problems).
○ सः एव अद्य – It alone is today. सः उ श्वस् – It indeed is (right now) tomorrow (as one’s worries, to be resolved here now).
एतद् वै तद् – This is (the self taught here) which is indeed (all) that (reality which you asked, that brahman).
❚❚

यथो॑दकं दुर्-गे वृ॒ष्टं प॒र्वते॑षु वि॒धाव॑ति।
ए॒वं धर्मान् पृ॑थक् पश्यं॒स् ता॒न् एवा॑नुवि॒धाव॑ति॥KathU.2.1.14 (4.14)
● यथा उदकं दुस्-गे वृष्टम् – Just as (the one water) rained on a mountain
○ पर्वतेषु विधावति – runs down (separately) between the slopes,
● एवं धर्मान् पृथक् पश्यन् – similarly seeing (thinking) the individual natures (of the one brahman) as (seemingly) separate,
○ तान् एव अनुविधावति – runs along (lives) as the separated entities only.
❚❚

यथो॑दकं शुद्धे शु॒द्धम् आ॑सिक्तं ता॒दृग् ए॑व भवति।
ए॒वं मु॒नेर् वि॑जान॒त॒ आ॒त्मा भ॑वति॒ गौत॑म॥KathU.2.1.15 (4.15)
● यथा उदकं शुद्धे शुद्धम् – Just as pure water into pure (water)
○ आसिक्तं – poured ता-दृक् एव भवति – is but the same (one water) alone,
● एवम् मुनेः विजानतः – similarly, for the contemplative one who knows,
○ आत्मा भवति – one is but the (one) self (in brahman), गौतम – O Naciketas (son of Gautama).
द्वितीयोऽध्यायः द्वितीया वल्ली (२.२.१-२५ / ५.१-२५)

Dwelling and pervading like sun, fire, air

mn.01 mn.02 mn.03 mn.04 mn.05 mn.06 mn.07 mn.08 mn.09 mn.10 mn.11 mn.12 mn.13 mn.14 mn.15

❚❚

पु॒रम् ए॑का-दश-द्वारम् अ॒जस्या॑वक्र॒-चेत॑सः।
अ॒नुष्ठा॑य न॒ शोच॑ति वि॒मुक्त॑श् च वि॒मुच्य॑ते॥ ए॒तद् वै तत्॥KathU.2.2.1 (5.1)
● पुरम् एका-दश-द्वारम् – (Lord Death said) As a city (is this body) with eleven gates (three below including the navel, seven on the face, and one at the, soft when young, top of the head, the fontanel)
○ अ-जस्य अ-वक्र-चेतसः – belonging to the (indwelling) unborn, consciousness not deviated (by a confused intellect),
● अनुष्ठाय, न शोचति – contemplating on this, one (like a king in the city) does not grieve.
○ विमुक्तः च विमुच्यते – That one being already independent (like a king, Īśāna) is completely independent (here and now, while in this body).
एतद् वै तद् – This is (the self taught here) which is indeed (all) that (reality which you asked, that brahman).
❚❚

हग्ँ॒सः शु॑चि॒-षद् वसु॑र् अन्तरिक्ष॒-सद् धोता॑ वेदि॒-षद् अति॑थिर् दुरोण॒-सत्।
नृ॒-षद् व॑र॒-सद् ऋ॑त॒-सद् व्यो॑म॒-सद् अ॒ब्-जा गो॒-जा ऋ॑त॒-जा अ॑द्रि॒-जा ऋ॒तं बृ॒हत्॥KathU.2.2.2 (5.2)
● हंसः शुचि-सद् – This (which is everything) dwells in the heaven as the sun, वसुः अन्तरिक्ष-सद् – dwells in the atmosphere as the wind,
○ होता वेदि-सद् – dwells on the earth as the fire, अतिथिः दुरोण-सद् – (and) dwells in the house as the guest (you).
● नृ-सद् – It dwells amongst people, वर-सद् – dwells amongst the deities, ऋत-सद् – dwells in sacrifice, व्योम-सद् – (and) dwells in space.
○ अब्-जाः – It is born in waters, गो-जाः – is born on the earth, ऋत-जाः – is born in the sacrifice (as the accessories), अद्रि-जाः – (and) originates from mountains (as rivers). ऋतं बृहत् – It is the unchanging Big (brahman).
❚❚

उ॒र्ध्वं प्राण॑म् उन्नयत्य् अपा॒नं प्रत्य॑ग् अस्यति।
मध्ये॑ वा॒मन॑म् आसी॒नं॒ वि॒श्वे दे॑वा उ॒पास॑ते॥KathU.2.2.3 (5.3)
● ऊर्ध्वं प्राणम् उन्नयति – The (self) draws upward (from the heart) the prāṇa (exhalation),
○ अपानं प्रत्यक् अस्यति – (and) throws downward (from the heart) the apāna (inhalation).
● मध्ये वामनम् आसीनम् – The adorable one who abides within (the heart, the intellect),
○ विश्वे देवाः उपासते – all the deities (the sense organs) worship (offering their sense object offerings to their king).
❚❚

अ॒स्य वि॒स्रंस॑मान॒स्य॒ श॒रीर॑-स्थस्य॒ देहि॑नः।
देहा॑द् वि॒मुच्य॑मान॒स्य॒ कि॒म् अत्र॑ परि॒शिष्य॑ते॥ ए॒तद् वै तत्॥KathU.2.2.4 (5.4)
● अस्य विस्रंसमानस्य – When this (self) is getting loosened,
○ शरीर-स्थस्य देहिनः – residing in the body as the embodied one,
● देहात् विमुच्यमानस्य – is being released from the body,
○ किम् अत्र परिशिष्यते – what (could possibly) remain here (alive in the body after death)?
एतद् वै तद् – This is (the self taught here) which is indeed (all) that (reality which you asked, that brahman).
❚❚

न॒ प्राणे॒न ना॑पाने॒न॒ म॒र्त्यो जी॑वति॒ कश्च॑न।
इ॒तरे॒ण तु॑ जीव॒न्ति॒ य॒स्मिन्न् ए॑ताव् उ॒पाश्रि॑तौ॥KathU.2.2.5 (5.5)
● न प्राणेन न अपानेन – Neither by prāṇa nor by apāna
○ मर्त्यः जीवति कश्चन – does any mortal live.
● इतरेण तु जीवन्ति – Whereas, by another they live,
○ यस्मिन् एतौ उपाश्रितौ – upon which they both (prāṇa and apāna) depend.
❚❚

हन्त॑ त इ॒दं प्र॑वक्ष्या॒मि॒ गु॒ह्यं ब्र॑ह्म स॒ना-त॑नम्।
यथा॑ च॒ मर॑णं प्रा॒प्य॒ आ॒त्मा भ॑वति॒ गौत॑म॥KathU.2.2.6 (5.6)
● हन्त – Well now, ते इदं प्रवक्ष्यामि – I will tell you about this
○ गुह्यं ब्रह्म सना-तनम् – secret, ever existent brahman,
● यथा च मरणं प्राप्य – and also in what way after death (of the body),
○ आत्मा भवति, गौतम – this ātman continues, O Naciketas.
❚❚

योनि॑म् अ॒न्ये प्र॑पद्य॒न्ते॒ श॒रीर॑त्वाय॒ देहि॑नः।
स्थाणु॑म् अ॒न्येऽनु॑संय॒न्ति॒ य॒था-क॑र्म य॒था-श्रु॑तम्॥KathU.2.2.7 (5.7)
● योनिं अन्ये प्रपद्यन्ते – Some enter a womb,
○ शरीरत्वाय देहिनः – being previously identified with a body, for acquiring (another human, animal or insect) body,
● स्थाणुं अन्ये अनुसंयन्ति – others take on the status of a stationary plant,
○ यथा-कर्म यथा-श्रुतम् – (each one) according to (the merit or demerit of) their (mental and physical) actions and to what (subtlety of) knowledge they have been exposed.
❚❚

य ए॑ष सु॒प्तेषु॑ जाग॒र्ति॒ का॒मं का॑मं पु॒रुषो॑ निर्मिमाणः।
तद् ए॑व शु॒क्रं तद् ब्र॒ह्म तद् ए॑वामृ॒तम् उ॑च्यते।
तस्मि॑ल्ँ लो॒काः श्रि॑ताः स॒र्वे॒ त॒दु ना॑त्येति॒ कश्च॑न॥ ए॒तद् वै तत्॥KathU.2.2.8 (5.8)
● यः एषः सुप्तेषु जागर्ति – This one, when (the body and senses are) asleep, which,
○ कामं कामं पुरुषः निर्मिमाणः – is the person (puruṣa) that stays awake, fashioning various (dream) objects,
● तद् एव शुक्रं – that (conscious being) indeed is pure (not tainted by experiences). तद् ब्रह्म – That one is brahman.
○ तद् एव अ-मृतम् उच्यते – That one alone is said to be immortal.
● तस्मिन् लोकाः श्रिताः सर्वे – All the (material and subtle) worlds are fixed in that one.
○ तद् उ न अत्येति कश्चन – Nothing indeed exists beyond (the extent of) that one.
एतद् वै तद् – This is (the self taught here) which is indeed (all) that (reality which you asked, that brahman).
❚❚

अ॒ग्निर् य॑थैको भु॒वनं॑ प्रवि॒ष्टो॒ रू॒पं रू॑पं प्र॒ति-रू॑पो बभूव।
एक॑स् तथा सर्व-भू॒तान्त॑र्-आत्मा रू॒पं रू॑पं प्र॒ति-रू॑पो बहिश् च॥KathU.2.2.9 (5.9)
● अग्निः यथा एकः भुवनं प्रविष्टः – Just as the one (nature of) fire (as heat to touch, and as light and shape to sight), present (throughout) the universe,
○ रूपं रूपं प्रति-रूपः बभूव – assumes every form in keeping with each form,
● एकः तथा सर्व-भूत-अन्तर्-आत्मा – so also the one self within all beings
○ रूपं रूपं प्रति-रूपः – (assumes) every form in keeping with each form. बहिस् च – It is also that which is the (formless) outside (like space).
❚❚

वा॒युर् य॑थैको भु॒वनं॑ प्रवि॒ष्टो॒ रू॒पं रू॑पं प्र॒ति-रू॑पो बभूव।
एक॑स् तथा सर्व-भू॒त-अन्त॑र्-आत्मा रू॒पं रू॑पं प्र॒ति-रू॑पो बहिश् च॥KathU.2.2.10 (5.10)
● वायुः यथा एकः भूवनं प्रविष्टः – Just as the one (nature of) air (as motion and as the vital life force), present (throughout) the universe,
○ रूपं रूपं प्रति-रूपः बभूव – assumes every form in keeping with each form,
● एकः तथा सर्व-भूत-अन्तर्-आत्मा – so also the one self within all beings
○ रूपं रूपं प्रति-रूपः – (assumes) every form in keeping with each form. बहिस् च – It is also that which is the (formless) outside (like the expanding space).
❚❚

सूर्यो॑ यथा सर्व-लो॒कस्य॑ चक्षुर् न॒ लिप्य॑ते चाक्षुषैर् बा॒ह्य-दो॑षैः।
एक॑स् तथा सर्व-भू॒तान्त॑र्-आत्मा न॒ लिप्य॑ते लोक-दुः॒खेन॑ बाह्यः॥KathU.2.2.11 (5.11)
● सूर्यः यथा सर्व-लोकस्य चक्षुर् – Just as the sun, which is (like) the eye of this entire world (as daylight),
○ न लिप्यते चाक्षुषैः बाह्य-दोषैः – is not tainted by the (impurities of our) perceptions (or) by impurities of the outside objects,
● एकः तथा सर्व-भूत-अन्तर्-आत्मा – so also the one self within all beings
○ न लिप्यते लोक-दुःखेन – is not tainted by the problems in the world, बाह्यः – (because) it subtly transcends (the objects, senses and mind, as pointed out).
❚❚

ए॒को व॑शी सर्व-भू॒तान्त॑र्-आत्मा एकं॑ रूपं ब॒हुधा॑ यः करोति। (बीजं)
तम् आ॑त्म-स्थं ये॒ऽनुप॑शन्ति धीरास् ते॒षां सु॒खं शाश्व॑तं ने॒तरे॑षाम्॥KathU.2.2.12 (5.12)
● एकः वशी सर्व-भूत-अन्तर्-आत्मा – This (ātman) is the one (non-dual) controller (master), as the (one) self of the all beings.
○ एकं रूपं – It is but one form, बहुधा यः करोति – who only appears (by lack of discernment) as many.
● तम् आत्म-स्थं ये अनुपशन्ति धीराः – The discerning in keeping (with the teaching) see (know) that one dwelling in the body (of all).
○ तेषां सुखं शाश्वतं – For them (alone) there is constant joy (freedom from problems, identified with the limitless, untainted self), न इतरेषाम् – not so the others (identified with the defective not-self).
❚❚

नि॒त्योऽनि॑त्यानां चे॒तन॑श् चेतनानाम् ए॒को ब॑हूनां यो वि॒दधा॑ति कामान्।
तम् आ॑त्म-स्थं ये॒ऽनुप॑शन्ति धीरास् ते॒षां शान्तिः शा॒श्वती॑ नेतरेषाम्॥KathU.2.2.13 (5.13)
● नित्यः अ-नित्यानां – The timeless of the time-bound (a-nityas), चेतनः चेतनानाम् – the consciousness of the conscious.
○ एकः बहूनां यः विदधाति कामान् – This one (non-dual) provides (the basis for the existence and knowledge of) the pleasurable objects for all people.
● तम् आत्म-स्थं ये अनुपशन्ति धीराः – The discerning in keeping (with the teaching) see (know) that one dwelling in the body (of all).
○ तेषां सुखं शाश्वतं – For them (alone) there is constant joy (freedom from problems), तेषां शान्तिः शाश्वती, न इतरेषाम् – not so the others (identified with the defective not-self).
❚❚

तद् ए॒तद् इ॑ति मन्यन्तेऽनि॒र्देश्यं॑ पर॒मं सु॑खम्।
कथं॑ नु तद् वि॒जानी॑यां कि॒म् उ भा॑ति वि॒भाति॑ वा॥KathU.2.2.14 (5.14)
● तद् ‘एतद्’ इति मन्यन्ते – They (the wise) recognize that as “(The immediate) this (as themselves)”
○ अ-निर्देश्यं परमं सुखम् – the limitless fulfillment which cannot be pointed to (as a “That”).
● कथं नु तद् विजानीयाम् – How indeed can I come to know that?
○ किम् उ भाति – Does it (alone) shine? विभाति – Does it shine distinctly (elsewhere)? वा – Or not?
❚❚

न त॑त्र सू॒र्यो भा॑ति न॒ चन्द्र॑-तारकं ने॒मा विद्यु॑तो भान्ति कु॒तोऽय॑म् अग्निः।
तम् ए॑व भान्तम् अ॒नुभा॑ति सर्वं त॒स्य भा॒सा स॒र्वम् इदं॑ विभाति॥KathU.2.2.15 (5.15)
● न तत्र सूर्यः भाति – The sun does not illumine that (ātman), न चन्द्र-तारकम् – nor the moon or stars.
○ न इमाः विद्युतः भान्ति – These flashes of lightning do not illumine (ātman). कुतस् अयम् अग्निः – What to speak of this (small) flame.
● तम् एव भान्तम्, अनुभाति सर्वम् – Everything shines after that (brahman, ātman) alone which has ever been the shinning.
○ तस्य भासा – By the light of that, सर्वम् इदं विभाति – all this shines distinctly (elsewhere).
द्वितीयोऽध्यायः तृतीया वल्ली (२.३.१-१९ / ६.१-१९)

Brahma-ātmā as the superior root of the manifest universe

mn.01 mn.02 mn.03 mn.04 mn.05 mn.06 mn.07 mn.08 mn.09 mn.10 mn.11 mn.12 mn.13 mn.14 mn.15 mn.16 mn.17 mn.18 mn.19

❚❚

ऊर्ध्व॑-मूलोऽवाक्-शाख ए॒षोऽश्व॑-त्थः स॒ना-त॑नः।
तद् ए॑व शु॒क्रं तद् ब्र॒ह्म तद् ए॑वामृ॒तम् उ॑च्यते।
तस्मि॑ल्ँ लो॒काः श्रि॑ताः स॒र्वे॒ त॒द् उ ना॑त्येति॒ कश्च॑न॥ ए॒तद् वै तत्॥KathU.2.3.1 (6.1)
● ऊर्ध्व-मूलः – Whose (tap-)root is superior (in the unmanifest, a-vyakta, KathU.1.3.11), अवाक्-शाखः – whose branches are inferior (in time–space, as this manifest saṃsāra),
○ एषः अ-श्व-त्थः सना-तनः – this is the long-lasting Aśvattha (fig) tree (depicting saṃsāra).
● तद् एव शुक्रं – (Its source is) that which is pure (whether saṃsāra is there or not). तद् ब्रह्म – That is brahman.
○ तद् एव अ-मृतम् उच्यते – That alone is said to be immortal.
● तस्मिन् लोकाः श्रिताः सर्वे – In that are fixed all worlds.
○ तद् उ न अत्येति कश्चन – Nothing indeed exists beyond (the extent of) that one.
एतद् वै तद् – (And it is) this (the self taught here) which is indeed (all) that (reality which you asked, that brahman).
❚❚

यद् इ॑दं कि॒ञ्च ज॑गत् स॒र्वं॒ प्रा॒ण ए॑जति॒ निःसृ॑तम्।
म॒हद्-भयं व॒ज्रम् उद्य॑तं॒ य ए॑तद् वि॒दुर् अ॒मृता॒स् ते भ॑वन्ति॥KathU.2.3.2 (6.2)
● यद् इदं किञ्-च जगत् सर्वम् – This entire universe, whatever (animate or inanimate)
○ प्राणे – in the presence of prāṇa (here meaning brahman the source of prāṇa, cf. KathU.2.2.10), एजति निःसृतम् – arises and moves about.
● महत्-भयं वज्रम् उद्यतम् – (Because this brahman, like a king) is a great terror with an uplifted thunderbolt (keeping them in their natural jobs).
○ ये एतद् विदुः, ते अ-मृताः भवन्ति – Those who know this (brahman) become timeless.
❚❚

भ॒याद् अ॒स्याग्नि॑स् तपति भ॒यात् त॑पति॒ सूर्यः॑।
भया॑द् इ॒न्द्रश् च॑ वायु॒श् च॒ मृ॒त्युर् धा॑वति पञ्च॑मः॥KathU.2.3.3 (6.3)
● भयात् अस्य अग्निः तपति – (As though) out of fear of this (brahman), fire burns.
○ भयात् तपति सूर्यः – Out of fear, the sun burns.
● भयात् इन्द्रः च वायुः च – Out of fear, Lord Indra and Lord Vāyu,
○ मृत्युः धावति पञ्चमः – (and) Lord Death as the fifth run (their jobs).
❚❚

इह॑ चे॒द् अश॑कद् बो॒द्धुं॒ प्रा॒क् शरी॑रस्य वि॒स्रसः॑।
ततः॑ स॒र्गेषु॑ लोके॒षु॒ श॒रीर॑त्वाय॒ कल्प॑ते॥KathU.2.3.4 (6.4)
● इह चेद् अशकत् बोद्धुं – Unless here one becomes able to know (brahman as oneself)
○ प्राक् शरीरस्य विस्रसः – before the fall of the body,
● ततः सर्गेषु लोकेषु – then in the worlds of creatures
○ शरीरत्वाय कल्पते – one becomes fit for taking (another) body.
❚❚

यथा॑दर्शे त॒थात्म॑नि यथा॑ स्व॒प्ने तथा॑ पि॒तृ-लो॑के।
यथा॑प्सु प॒रीव॑ ददृशे तथा॑ ग॒न्धर्व॑-लोके।
छा॒या॒त॒प॒योर् इ॑व ब्र॒ह्म-लो॑के॥KathU.2.3.5 (6.5)
● यथा आदर्शे, तथा आत्मनि – As (clearly) in a (made spotless) mirror, so in the mind (with the teaching one can see brahman).
○ यथा स्वप्ने, तथा पितृ-लोके – As (full of memories) in dream, so in the world of the ancestors (one sees oneself).
● यथा अप्सु परि ददृशे इव, तथा गन्धर्व-लोके – As was seen (moving) in water so in the (dancing) world of the celestial musicians.
○ छाया-आतपयोः इव ब्रह्म-लोके – (And clearly) like light and shade in (the difficult to attain) brahma-loka (can brahman be taught and known).
❚❚

इन्द्रि॑याणां पृ॒थग् भा॑वम् उ॒दया॑स्तमयौ च॒ यत्।
पृथग् उ॒त्पद्य॑मानानां म॒त्वा धी॒रो न॒ शोच॑ति॥KathU.2.3.6 (6.6)
● इन्द्रियाणां पृथक् भावम् – The distinct nature of the sense organs (from the one, non-composite, witness ātman),
○ उदय-अस्तमयौ च यद् – both (their) arising and setting (upon waking and sleep) (from the unchanging ātman) – because of this,
● पृथक् उत्पद्यमानानाम् मत्वा – (and their) individual manifestation (as simply effects from the subtle elements), knowing this
○ धीरः न शोचति – a discerning person does not grieve (that any of their defects and limitations pertains to oneself).
❚❚

इ॒न्द्रिये॒भ्यः प॑रं म॒नो॒ म॒नसः॑ सत्त्व॒म् उत्त॑मम्।
सत्त्वा॑द् अ॒धि म॑हान् आ॒त्मा॒ म॒हतो॑ऽव्यक्त॒म् उत्त॑मम्॥KathU.2.3.7 (6.7)
● इन्द्रियेभ्यः परं मनस् – The mind (manas) is superior to the sense organs.
○ मनसः सत्त्वम् उत्तमम् – The intellect (sattva, buddhi) is superior to the mind (manas).
● सत्त्वात् अधि महान् आत्मा – The total intellect (mahat) is superior to the (individual) intellect.
○ महतः अ-व्यक्तम् उत्तमम् – (And) the unmanifest is superior to the total intellect.
❚❚

अ॒व्यक्ता॒त् तु प॑रः पु॒रु॒षो॒ व्या॒पको॑ऽलिङ्ग॒ एव॑ च।
यं ज्ञा॑त्वा मुच्य॑ते ज॒न्तु॒र् अ॒मृत॑त्वं च॒ गच्छ॑ति॥KathU.2.3.8 (6.8)
● अ-व्यक्तात् तु परः पुरुषः – The self (puruṣa) is indeed superior to the unmanifest.
○ व्यापकः – It (the puruṣa, oneself) is all-pervasive (as the being and witness of all) अ-लिङ्गः एव च – and attributeless (as ever the subject and never an object).
● यं ज्ञात्वा – Knowing this, मुच्यते जन्तुः – a mortal is (now known to be) free,
○ अ-मृतत्वं च गच्छति – and attains (one’s factual nature as) timeless.
❚❚

न स॒न्दृशे॑ तिष्ठति॒ रूप॑म् अस्य॒ न चक्षु॑षा पश्यति॒ कश्च॒नैन᳚म्।
हृ॒दा म॑नी॒षा मन॑सा॒भिकॢ॑प्तो॒ य ए॑तद् वि॒दुर् अ॒मृता॒स् ते भ॑वन्ति॥KathU.2.3.9 (6.9)
● न सन्दृशे तिष्ठति रूपम् अस्य – The form of this (self) does not fall within the purview (of the senses and thus the manas).
○ न चक्षुषा पश्यति कश्चन एनम् – No one sees this (self) by the eyes (or other senses).
● हृदा मनीषा मनसा अभिकॢप्तः – By the intellect (with the teaching) is the (nature of the self made) firmly known, which being the master of the manas, the mind follows (into contemplation).
○ ये एतद् विदुः – Those who know this (ātman), अ-मृताः ते भवन्ति – attain (their factual nature as) timeless.
❚❚

यदा॑ प॒ञ्चाव॑तिष्ठन्ते ज्ञाना॑नि॒ मन॑सा सह।
बुद्धि॑श् च न॒ विचे॑ष्टति ता॒म् आहुः॑ पर॒मां ग॑तिम्॥KathU.2.3.10 (6.10)
● यदा पञ्च अवतिष्ठन्ते – When they abide (in the self), the five
○ ज्ञानानि मनसा सह – sense organs along with the (emotive identifying) manas,
● बुद्धिः च न विचेष्टति – and the intellect does not waiver (from this knowledge of the self),
○ ताम् आहुः परमां गतिम् – that attainment (the wise) say is ultimate.
❚❚

तां योग॑म् इति मन्यन्ते स्थि॒राम् इ॑न्द्रिय॒-धारणाम्।
अप्र॑म॒त्तस् त॑दा भवति यो॒गो हि॑ प्रभ॒वाप्य॑यौ॥KathU.2.3.11 (6.11)
● ताम् ‘योगम्’ इति मन्यन्ते – That (ultimate goal) they call “Yoga” (the means, for allowing the intellect to abide in self-knowledge),
○ स्थिराम् इन्द्रिय-धारणाम् – is the steady control of the organs (both of action and sensing).
● अ-प्रमत्तः तदा भवति – One (should) be alert at that time,
○ योगः हि प्रभव-अप्ययौ – because yoga is subject to waxing and waning (along with rajas and tamas predominance in the mind).
❚❚

नैव॑ वा॒चा न मन॑सा प्रा॒प्तुं श॑क्यो न॒ चक्षु॑षा।
अस्ती॑ति ब्रुवतो॑ऽन्य॒त्र॒ क॒थं तद् उप॑लभ्यते॥KathU.2.3.12 (6.12)
● न एव वाचा – Not indeed by speech (the organs of action), न मनसा – nor by the (desire and object identifying) manas,
○ प्राप्तुं शक्यः न चक्षुषा – nor by the eye (the sense organs) can (this self) be grasped.
● अस्ति इति ब्रुवतः अन्यत्र – Apart from from saying (knowing) “It (deathless brahman) exists”,
○ कथं तद् उपलभ्यते – how else can that (deathless brahman) be grasped (by one who clings as oneself to the body and the things that die)?
❚❚

अस्ती॑त्य् ए॒वोप॑लब्धव्यस् त॒त्त्व-भा॑वेन॒ चोभ॑योः।
अस्ती॑त्य् ए॒वोप॑लब्धस्य त॒त्त्व-भा॑वः प्र॒सीद॑ति॥KathU.2.3.13 (6.13)
● ‘अस्ति’ इति एव उपलब्धव्यः – It is (first) to be acknowledged as “It (deathless brahman) exists”,
○ तत्त्व-भावेन च – and (then it is to be known) as being the nature of all this. उभयोः – Of these two,
● ‘अस्ति’ इति एव उपलब्धस्य – for the one who (first) acknowledges “It (deathless brahman) exists”,
○ तत्त्व-भावः प्रसीदति – then (the ātman) which already is of this nature (will eventually) bless (KathU.1.2.23).
❚❚

यदा॑ स॒र्वे प्रमु॑च्यन्ते॒ का॒मा ये॑ऽस्य हृ॒दि श्रि॑ताः।
अथ॑ म॒र्त्योऽमृ॑तो भ॒व॒त्य् अ॒त्र ब्र॑ह्म स॒मश्नु॑ते॥KathU.2.3.14 (6.14)
● यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते – When (objectively) released (from) all
○ कामाः ये अस्य हृदि श्रिताः – desires which (were previously) fixed (clinging) in the heart (in the identifying manas),
● अथ मर्त्यः अ-मृतः भवति – then a mortal is (now known to be) the timeless (brahman, as alone to be chosen).
○ अत्र ब्रह्म समश्नुते – Here (in the heart, the buddhi) one attains brahman (alone as one’s self).
❚❚

यदा॑ स॒र्वे प्र॑भिद्य॒न्ते॒ हृ॒दय॑स्येह॒ ग्रन्थ॑यः।
अथ॑ म॒र्त्योऽमृ॑तो भ॒वत्य् ए॑तावद् ध्य् अ॒नुशा॑सनम्॥KathU.2.3.15 (6.15)
● यदा सर्वे प्रभिद्यन्ते – When are broken (untethered) all
○ हृदयस्य इह ग्रन्थयः – the heart’s knots (the endless confusions arising from identifying with the not-self) in this (life itself),
● अथ मर्त्यः अ-मृतः भवति – then a mortal is (now known to be) the timeless (brahman).
○ एतावत् हि अनुशासनम् – This much alone is the traditional teaching (in keeping with the other Upaniṣad teachings).
❚❚

शतं॑ चैका च हृ॒दय॑स्य नाड्यस् ता॒सां मूर्धा॑नम् अ॒भिनिः॑सृतैका।
तयो॑र्ध्वम् आयन्न् अ॒मृत॑त्वम् एति वि॒ष्वङ्ङ् अ॒न्या उ॒त्क्रमणे॑ भवन्ति॥KathU.2.3.16 (6.16)
● शतं च एका च हृदयस्य नाड्यः – (The Upaniṣad says) There are one hundred and one nāḍīs (subtle energy paths) connected to the heart.
○ तासां मूर्धानम् अभिनिःसृता एका – Of them, one nāḍī reaches to the (soft when young) top of the head (the fontanel).
● तया ऊर्ध्वम् आयन् – (Upon death) going up through this (nāḍī) अ-मृतत्वम् एति – the individual (identified with the travelling subtle body, the essence of the mind with its saṃskāras and animating powers) attains (the relative, or postponed) immortality (in brahma-loka).
○ विष्वङ् अन्याः – The other (one hundred nāḍīs) branching out उत्क्रमणे भवन्ति – become the means for going out (dying into other possible embodiments).
❚❚

अङ्गु॑ष्ठमात्रः पु॒रुषो॑ऽन्तर्-आत्मा सदा॑ जना॒नां हृ॒दये॑ सन्निविष्टः।
तं स्वाच् छ॑रीरात् प्र॒वृहे॑न् मुञ्जा॑द् इवेषीकां धैर्ये॒ण।
तं विद्याच् छु॒क्रम् अ॒मृतं॒ तं विद्याच् छु॒क्रम् अ॒मृत॑म् इति॥KathU.2.3.17 (6.17)
● अङ्गुष्ठ-मात्रः पुरुषः अन्तर्-आत्मा – The subtle puruṣa (the one who fills everything, brahman) which is (known in the cave of the heart) as the size of the thumb,
○ सदा जनानां हृदये सन्निविष्टः – is ever present in the heart of people.
● तं स्वात् शरीरात् प्रवृहेत् – One should distinguish that (self) from one’s body,
○ मुञ्जात् इव इषीकां धैर्येण – with careful attention (and respect) like (one separates) the internal pith from (the sharp tipped) muñja grass.
तं विद्यात् शुक्रम् अ-मृतम्। तं विद्यात् शुक्रम् अ-मृतम् इति – One should know that (self) to be pure and timeless, (repeat…)
❚❚

मृत्यु॑-प्रो॒क्तां नचि॑केतोऽथ लब्ध्वा विद्या॑म् ए॒तां यो॒ग-विधिं॑ च कृत्स्नम्।
ब्रह्म॑-प्राप्तो वि॒-रजो॒ऽभूद् वि॒-मृत्यु॑र् अन्योऽप्य् एवं यो॒ विद् अ॑ध्य्-आत्मम् एव॥KathU.2.3.18 (6.18)
● मृत्यु-प्रोक्तां नचिकेतस् अथ लब्ध्वा – Thereupon, (for) Naciketas having acquired what was taught by Lord Death
○ विद्याम् एतां योग-विधिं च कृत्स्नम् – this knowledge as well as the instruction on yoga complete,
● ब्रह्म-प्राप्तः वि-रजस् अभूत् वि-मृत्युः – (he) attained brahman (and) became pure and deathless (as brahman).
○ अन्यः अपि – Anyone else too एवं यः विद् अध्यात्मम् एव – who in this way knows this in regard to ātman becomes that (ātman) alone.
❚❚

KathU.2.3.19 (6.19). ओं, स॒ ह ना॑व् अवतु। स॒ ह नौ॑ भुनक्तु। स॒ह वी॒र्यं॑ करवावहै। ते॒ज॒स्विना॒व् अधी॑तम् अस्तु॒ मा वि॑द्विषा॒वहै᳚। ओं शान्तिः॒ शान्तिः॒ शान्तिः॑॥
ओं सः ह नौ अवतु – Om. May That (Lord) protect us (the teacher and myself). सः ह नौ भुनक्तु – May That (Lord) nourish us both. सह वीर्यं करवावहै – May we act strong together. तेजस्विनौ अधीतम् अस्तु – May our studies be brilliant. मा विद्विषावहै – May we (all) not disagree.
ओं शान्तिः शान्तिः शान्तिः – Om, Peace. Peace, Peace.

Go to Top ('Home' key on many Windows browsers)


Praśna 1 Praśna 2 Praśna 3 Praśna 4 Praśna 5 Praśna 6

प्रश्न-उपनिषद् प्रथमः प्रश्नः

Where do creatures come from?

mn.01 mn.02 mn.03 mn.04 mn.05 mn.06 mn.07 mn.08 mn.09 mn.10 mn.11 mn.12 mn.13 mn.14 mn.15 mn.16

❚❚

PrasU.1.1
सुकेशा च भारद्वाजः शैब्यश्च सत्यकामः सौर्यायणी च गार्ग्यः कौसल्यश्चाश्वलायनो भार्गवो वैदर्भिः कबन्धी कात्यायनस्…
सु-केशा च भारद्-वाजः – Sukeśan, son of Bhārad-vāja; शैब्यः च सत्य-कामः – Satya-kāma, the son of Śibi; सौर्य-अयणी च गार्ग्यः – Gārgya, descendent of Garga, and grandson of Sūrya; कौसल्यः च अश्वल-अयनः – Kausalya, son of Aśvala; भार्गवः वैदर्भिः – Bhārgava, descendent of Bhṛgu, from Vidarbha; क-बन्धी कात्य-अयनः – and Ka-bandhin, descendant of Katya;
ते हैते ब्रह्मपरा ब्रह्मनिष्ठाः परं ब्रह्मान्वेषमाणा एष ह वै तत् सर्वं वक्ष्यतीति ते ह समित्पाणयो भगवन्तं पिप्पलादम् उपसन्नाः॥
ते ह एते ब्रह्म-पराः – these six were intent upon brahman; ब्रह्म-निष्ठाः – and engaged for brahman; परं ब्रह्म अन्वेषमाणा – and (now) were desirous of traditionally inquiring into (the ultimate) brahman. एषः ह वै तद् सर्वं वक्ष्यति इति – Thinking he certainly will tells us everything; ते ह समित्-पाणयः भगवन्तं पिप्पलादम् उपसन्नाः – they approached the revered Pippalāda with fire kindling in hand (as a show of desire to serve the teacher).
❚❚

PrasU.1.2
तान् ह स ऋषिरुवाच भूय एव तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया संवत्सरं संवत्स्यथ यथाकामं प्रश्नान् पृच्छत यदि विज्ञास्यामः सर्वं ह वो वक्ष्याम इति॥
तान् ह सः ऋषिः उवाच – To them the seer, Pippalāda, said, भूयः एव तपसा ब्रह्म-चर्येण श्रद्धया संवत्सरं संवत्स्यथ – “Stay here a year more with religious discipline (tapasā), as scriptural students (brahma-caryeṇa), and with trust (śraddhayā). यथा-कामं प्रश्नान् पृच्छत – Thereafter, you may ask questions as you wish. यदि विज्ञास्यामः सर्वं ह वः वक्ष्यामः इति – If we know, we will answer everything.”
❚❚

PrasU.1.3
अथ कबन्धी कात्यायन उपेत्य पप्रच्छ भगवन् कुतो ह वा इमाः प्रजाः प्रजायन्त इति॥
अथ क-बन्धी कात्य-अयन उपेत्य पप्रच्छ – After that year, Ka-bandhin, descendant of Katya, approached and asked, भगवन् कुतः ह वै इमाः प्रजाः प्रजायन्ते इति – “Venerable sir, from what indeed are all these beings born”?
❚❚

PrasU.1.4
तस्मै स होवाच प्रजाकामो वै प्रजापतिः स तपोऽतप्यत स तपस्तप्त्वा स मिथुनम् उत्पादयते रयिं च प्राणं चेत्येतौ मे बहुधा प्रजाः करिष्यत इति॥
तस्मै सः ह उवाच – To him the teacher said: प्रजा-कामः वै प्रजा-पतिः – “Prajā-pati (the Lord of creatures) became desirous of progeny. सः तपः अतप्यत – He contemplated (what He knew), सः तपः तप्त्वा – and thereupon सः मिथुनम् उत्पादयते रयिं च प्राणं च – He created (from Himself) a pairing (mithuna) of food (rayi) and life-energy (prāṇa), इति – thinking that एतौ मे बहुधा प्रजाः करिष्यतः इति – ‘these two will produce for Me the variety of creatures’.”
❚❚

PrasU.1.5
आदित्यो ह वै प्राणो रयिरेव चन्द्रमा रयिर्वा एतत् सर्वं यन्मूर्तं चामूर्तं च तस्मान्मूर्तिरेव रयिः॥
आदित्यः ह वै प्राणः – The sun is indeed the life-energy (prāna, the eater, attṛ), रयिः एव चन्द्रमा रयिः वै – and the moon is indeed matter (rayi) to be consumed. एतद् सर्वं यद् मूर्तं च अ-मूर्तं च – Everything is only formed (material, mūrta) and unformed (subtle, a-mūrta) matter. तस्मात् मूर्तिः एव रयिः – Other than the latter, material matter (mūrti) is (in turn) food (rayi) (for the subtle, a-murti).
❚❚

PrasU.1.6
अथादित्य उदयन् यत् प्राचीं दिशं प्रविशति तेन प्राच्यान् प्राणान् रश्मिषु संनिधत्ते। यद् दक्षिणां यत् प्रतीचीं यद् उदीचीं यद् अधो यद् ऊर्ध्वं यद् अन्तरा दिशो यत् सर्वं, प्रकाशयति तेन, सर्वान् प्राणान् रश्मिषु संनिधत्ते॥
अथ आदित्यः उदयन् यद् प्राचीं दिशं प्रविशति – Now, the sun rises and pervades the eastern region, तेन प्राच्यान् प्राणान् रश्मिषु संनिधत्ते – by that it absorbs (sannidhatte) (becomes one with) the life-energies into its rays in the east. यद् दक्षिणाम् – The same in the south, यद् प्रतीचीम् – the west, यद् उदीचीम् – the north, यद् अधस् – as well as below, यद् ऊर्ध्वम् – above, यद् अन्तरा – and in-between, दिशः यद् सर्वम् – in those regions, in all directions. प्रकाशयति तेन – By illuminating them, सर्वान् प्राणान् रश्मिषु संनिधत्ते – it absorbs all the life-energies into its rays.
❚❚

PrasU.1.7
स एष वैश्वानरो विश्वरूपः प्राणोऽग्निरुदयते। तद् एतद् ऋचाभ्युक्तम्॥
सः एषः उदयते – That very one (the eater) who daily rises वैश्वा-नरः – is vaiśvā-nara (the fire within all), प्राणः – who takes all forms as the life-energy, अग्निः – and is fire itself. तद् एतद् ऋचा अभ्युक्तम् – This one is indicated by the following mantra.
❚❚

विश्वरूपं हरिणं जातवेदसं
परायणं ज्योतिरेकं तपन्तम्।
सहस्ररश्मिः शतधा वर्तमानः
प्राणः प्रजानाम् उदयत्येष सूर्यः॥PrasU.1.8
● विश्व-रूपम् – (They knew) the one possessed of all forms, हरिणम् – full of rays, जात-वेदसम् – endowed with knowledge,
○ पर-अयणम् – the resort of all, ज्योतिस् एकम् – the sole light तपन्तम् – and the source of heat,
● सहस्र-रश्मिः – that possesses thousand(s) of rays, शतधा वर्तमानः – manifest in hundred(s) of (life) forms,
○ प्राणः प्रजानाम् – (and) the very life (prāṇa) of all living creatures, उदयति एषः सूर्यः – to be this sun that rises.
❚❚

PrasU.1.9
संवत्सरो वै प्रजापतिस्तस्यायने दक्षिणं चोत्तरं च।
संवत्सरो वै प्रजापतिः – The saṃvatsara (year) is indeed (thus a manifestation of) Prajā-pati. तस्य अयने – Of that (Prajā-pati as the year) there are two paths, दक्षिणं च उत्तरं च – the southern and the northern (traversing of the sun).
तद्ये ह वै तद् इष्टापूर्ते कृतम् इत्युपासते ते चान्द्रमसम् एव लोकम् अभिजयन्ते। त एव पुनरावर्तन्ते तस्माद् एत ऋषयः प्रजाकामा दक्षिणं प्रतिपद्यन्ते। एष ह वै रयिर्यः पितृयाणः॥
तद् ये ह वै उपासते – Concerning this, those who worship तद् ये ह वै तद् इष्टा-पूर्ते कृतम् इति – that one in the form of their ritual (iṣṭa) and charity (pūrta) acts that create (merit), ते चान्द्रमसम् एव लोकम् अभिजयन्ते – they go (by the southern path) to a lunar heaven alone. ते एव पुनर् आवर्तन्ते – They are again reborn back here. तस्मात् एते ऋषयः – Because of that, those who see the scripture (as only this much), प्रजा-कामाः – who are desirous of more progeny, दक्षिणं प्रतिपद्यन्ते – go along the southern path. एषः ह वै रयिः यः पितृयाणः – This which is the path of the ancestors is indeed but food (rayi, the moon, the eaten).
❚❚

PrasU.1.10
अथोत्तरेण तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया विद्ययात्मानम् अन्विष्यादित्यम् अभिजयन्ते। एतद् वै प्राणानाम् आयतनम् एतद् अमृतम् अभयम् एतत् परायणम् एतस्मान्न पुनरावर्तन्त इत्येष निरोधः। तद् एष श्लोकः॥
अथ उत्तरेण आदित्यम् अभिजयन्ते – However, others attain the solar heaven through the northern path तपसा – by their religious disciples, ब्रह्म-चर्येण श्रद्धया – their pursuit of scripture (instead of progeny) with trust, विद्यया – and by meditation, आत्मानम् अन्विष्य – while appropriately seeking the self (ātman, the Lord as the prāṇa within). एतद् वै प्राणानाम् आयतनम् – This is the home of all prāṇas (all lives). एतद् अ-मृतम् अ-भयम् – This is deathless and fearless. एतद् पर-अयणम् – This is the final goal. एतस्मात् न पुनर् आवर्तन्ते इति – From this there is no rebirth. एषः निरोधः – There is blockage (the shut door of the solar orb, IsU.15). तद् एषः श्लोकः – In regard to that, there is this verse.
❚❚

पञ्चपादं पितरं द्वादशाकृतिं
दिव आहुः परे अर्धे पुरीषिणम्।
अथेमे अन्य उ परे विचक्षणं
सप्तचक्रे षडर आहुरर्पितम् इति॥PrasU.1.11
● पञ्च-पादं – Having five feet (seasons: bright spring, hot summer, monsoon, fall, and the combined late-fall and winter), पितरं – the (progenitor) father, द्वा-दश-आकृतिम् – having twelve forms (months),
○ दिवः आहुः परे अर्धे – they say is in a region beyond the sky, पुरीषिणम् – as the giver of the rains (via clouds).
● अथ इमे अन्ये उ परे विचक्षणम् – But as the all-seeing, other eminent ones
○ सप्त-चक्रे षडरे आहुः – say is having seven runners (horses, or seven cycling wheels), with six (seasons as) spokes, अरर्पितम् इति – in which is fixed (as spokes in its hub).
❚❚

PrasU.1.12
मासो वै प्रजापतिस्तस्य कृष्णपक्ष एव रयिः शुक्लः प्राणस्तस्माद् एत ऋषयः शुक्ल इष्टं कुर्वन्तीतर इतरस्मिन्॥
मासः वै प्रजा-पतिः – The month is indeed Prajā-pati. तस्य कृष्ण-पक्षः एव रयिः – The dark (waning) fortnight is His food, शुक्लः प्राणः – and the bright (waxing) fortnight is His prāṇa. तस्मात् एते ऋषयः – Therefore, those who see the scripture (for gaining the bright prāṇa) शुक्लः इष्टं कुर्वन्ति – perform their rituals (as if it is always) in the bright fortnight. इतरे इतरस्मिन् – The others perform them (as if it is always) in the other fortnight.
❚❚

PrasU.1.13
अहोरात्रो वै प्रजापतिस्तस्याहरेव प्राणो रात्रिरेव रयिः प्राणं वा एते प्रस्कन्दन्ति ये दिवा रत्या संयुज्यन्ते ब्रह्मचर्यम् एव तद् यद् रात्रौ रत्या संयुज्यन्ते॥
अहो-रात्रः वै प्रजा-पतिः – Day and night are indeed Prajā-pati. तस्य अहर् एव प्राणः – The day is surely His prāṇa, रात्रिः एव रयिः – and the night is His food. प्राणं वै एते प्रस्कन्दन्ति – (For whose who desire progeny) they waste their prāṇa (as sexual energy) ये दिवा रत्या संयुज्यन्ते – when they have sex during the day, ब्रह्म-चर्यम् एव तद् यद् रात्रौ रत्या संयुज्यन्ते – whereas if they have sex at night, then it is equivalent to brahma-carya (the celibacy of a religious student).
❚❚

PrasU.1.14
अन्नं वै प्रजापतिस्ततो ह वै तद् रेतस्तस्माद् इमाः प्रजाः प्रजायन्त इति॥
अन्नं वै प्रजापतिः – Anna (food) is indeed Prajā-pati. ततः ह वै तद् रेतस् – From that is the human seed. तस्मात् इमाः प्रजाः प्रजायन्ते इति – From that seed are born all these progeny.
❚❚

तद् ये ह वै तत् प्रजापतिव्रतं
चरन्ति ते मिथुनम् उत्पादयन्ते।
तेषाम् एवैष ब्रह्मलोको येषां तपो
ब्रह्मचर्यं येषु सत्यं प्रतिष्ठितम्॥PrasU.1.15
● तद् ये ह वै तद् प्रजा-पति-व्रतम् – In that case, that Prajā-pati vow (consisting of procreating only in the evening) those who
○ चरन्ति – undertake, ते मिथुनम् उत्पादयन्ते – they produce a pair (both son and daughter)
● तेषाम् एव – For those alone एषः ब्रह्म-लोकः – is there a (lunar) heaven within brahman, येषां तपस् – who also keep to their religious disciplines,
○ ब्रह्म-चर्यम् – observe chastity (during the day), येषु सत्यं प्रतिष्ठितम् – in whom truthfulness abides, etcetera (for the southern path).
❚❚

तेषाम् असौ विरजो ब्रह्मलोको
न येषु जिह्मम् अनृतं न माया चेति॥PrasU.1.16
● तेषाम् असौ विरजः ब्रह्म-लोकः – (Whereas) the pure (no waxing and waning) brahma-loka is there for those
○ न येषु जिह्मम् – who have no dishonesty, अनृतम् – no falsehood, न माया च इति – no deception (and do as above for entering the northern path).
प्रश्न-उपनिषद् द्वितीयः प्रश्नः

Who are the deities? And who is most important?

mn.01 mn.02 mn.03 mn.04 mn.05 mn.06 mn.07 mn.08 mn.09 mn.10 mn.11 mn.12 mn.13

❚❚

PrasU.2.1
अथ हैनं भार्गवो वैदर्भिः पप्रच्छ भगवन् कत्येव देवाः प्रजां विधारयन्ते कतर एतत् प्रकाशयन्ते कः पुनरेषां वरिष्ठ इति॥
अथ ह एनं भार्गवः वैदर्भिः पप्रच्छ – Now, Bhārgava from Vidarbha asked, भगवन् कति एव देवाः प्रजां विधारयन्ते – “Venerable sir, How many deities sustain a creature? कतरे एतद् प्रकाशयन्ते – Which of them boast this greatness? कः पुनः एषां वरिष्ठः इति – And who is superior in this to those deities”?
❚❚

PrasU.2.2
तस्मै स होवाच। आकाशो ह वा एष देवो वायुरग्निरापः पृथिवी वाङ्मनश्चक्षुः श्रोत्रं च। ते प्रकाश्याभिवदन्ति वयम् एतद् बाणम् अवष्टभ्य विधारयामः॥
तस्मै सः ह उवाच – To him Pippalāda said: आकाशः ह वै एषः देवः – This deity is space, वायुः अग्निः आपः पृथिवी – as well as air, fire, water, earth, वाच् मनस् चक्षुर् श्रोत्रं च – and speech, mind, eye, and ear. ते प्रकाश्य अभिवदन्ति – Boasting, they say, वयम् एतद् बाणम् अवष्टभ्य विधारयामः – “By supporting this reed (bāṇa) of a body, we sustain the creature.”
❚❚

PrasU.2.3
तान् वरिष्ठः प्राण उवाच मा मोहम् आपद्यथाहम् एवैतत् पञ्चधात्मानं प्रविभज्यैतद् बाणम् अवष्टभ्य विधारयामीति तेऽश्रद्दधाना बभूवुः॥
तान् वरिष्ठः प्राणः उवाच – Prāṇa (the life-force), who is superior, said to them, मा मोहम् आपद्यथ – “Do not fall to this delusion. अहम् एव एतद् पञ्चधा आत्मानं प्रविभज्य – I alone, dividing myself five ways एतद् बाणम् अवष्टभ्य विधारयामि इति – to support this reed of a body, sustain the creature. ते अ-श्रद्दधानाः बभूवुः – They did not trust (this truth).
❚❚

PrasU.2.4
सोऽभिमानाद् ऊर्ध्वम् उत्क्रामत इव तस्मिन्नुत्क्रामत्यथेतरे सर्व एवोत्क्रामन्ते तस्मिग्ँश्च प्रतिष्ठमाने सर्व एव प्रातिष्ठन्ते।
सः अभिमानात् ऊर्ध्वम् उत्क्रामते इव – Confidently prāṇa starts rising out of the body. तस्मिन् उत्क्रामति – When he arises, अथ इतरे सर्वे एव उत्क्रामन्ते – then (helplessly) all the others rise; तस्मिन् च प्रतिष्ठमाने सर्वे एव प्रातिष्ठन्ते – when he settles back, every one of them settles back.
तद् यथा मक्षिका मधुकरराजानम् उत्क्रामन्तं सर्वा एवोत्क्रामन्ते तस्मिग्ँश्च प्रतिष्ठमाने सर्वा एव प्रातिष्ठन्त एवं वाङ्मनश्चक्षुः श्रोत्रं च ते प्रीताः प्राणं स्तुन्वन्ति॥
तद् यथा सर्वाः एव मक्षिकाः – In the same way all bees मधुकर-राजानम् उत्क्रामन्तं – (praise) the royal bee, who arises, उत्क्रामन्ते – by their rising, तस्मिन् च प्रतिष्ठमाने सर्वाः एव प्रातिष्ठन्ते – and sit when (s)he sits, एवं वाच् मनस् चक्षुर् श्रोत्रं च – so too speech, mind, eye, and ear, ते प्रीताः – being satisfied, प्राणं स्तुन्वन्ति – praise prāṇa.
❚❚

एषोऽग्निस्तपत्येष सूर्य एष पर्जन्यो मघवान् एष वायुः।
एष पृथिवी रयिर्देवः सद् असच्चामृतं च यत्॥PrasU.2.5
● एषः अग्निः तपति – This (prāṇa) as fire burns, एषः सूर्यः – as the sun (it shines, tapati),
○ एषः पर्जन्यः – as Parjanya (Lord of the rain-clouds, it rains), मघवान् – as Maghavan (Indra, it reigns); एषः वायुः – it is the wind.
● एषः पृथिवी रयिः देवः – This deity is the earth and moon,
○ सद् अ-सद् च – whatever has form or is formless (sad or a-sad), अ-मृतं च यत् – and what is immortal.
❚❚

अरा इव रथनाभौ प्राणे सर्वं प्रतिष्ठितम्।
ऋचो यजूग्ँषि सामानि यज्ञः क्षत्त्रं ब्रह्म च॥PrasU.2.6
● अराः इव रथ-नाभौ – Like spokes (fixed) in the hub of a wheel,
○ प्राणे सर्वं प्रतिष्ठितम् – fixed in prāṇa are all these:
● ऋचः यजूग्ँषि सामानि – the Ṛg, Yajus and Sāman mantras (i.e., verse, prose, and sung forms, respectively),
○ यज्ञः क्षत्त्रं ब्रह्म च – and the sacrifice along with its kṣatriyas (protectors) and brāhmaṇas (performers).
❚❚

प्रजापतिश्चरसि गर्भे त्वम् एव प्रतिजायसे।
तुभ्यं प्राण प्रजास्त्विमा बलिं हरन्ति यः प्राणैः प्रतितिष्ठसि॥PrasU.2.7
● प्रजापतिः चरसि गर्भे – (Prāṇa as) Prajā-pati, it is you who moves (as the father’s seed and the child) in the womb.
○ त्वम् एव प्रतिजायसे – You indeed are born (in the form of all these).
● तुभ्यं, प्राण, प्रजाः तु इमाः बलिम् – O prāṇa, these creatures, the oblation (the sense objects through the senses) to you (Tubhyam, as their eater)
○ हरन्ति यः प्राणैः प्रतितिष्ठसि – who dwells in the form of these prāṇas (the senses), they bring (Haranti, the oblation).
❚❚

देवानाम् असि वह्नितमः पितॄणां प्रथमा स्वधा।
ऋषीणां चरितं सत्यम् अथर्वाङ्गिरसाम् असि॥PrasU.2.8
● देवानाम् असि वह्नितमः – You are the best carrier of this offering to the gods,
○ पितॄणां प्रथमा स्वधा – the first food offering to the ancestors.
● ऋषीणां चरितं सत्यम् – The unfailing active principle within the seer-senses,
○ अथर्वाङ्गिरसाम् – (called) the atharva-aṅgiras-es (the keepers, priests, of the fire, or the essences of the body which are the prāṇas), असि – you are.
❚❚

इन्द्रस्त्वं प्राण तेजसा रुद्रोऽसि परिरक्षिता।
त्वम् अन्तरिक्षे चरसि सूर्यस्त्वं ज्योतिषां पतिः॥PrasU.2.9
● इन्द्रः त्वं, प्राण, तेजसा – O prāṇa, you are Lord Indra in prowess.
○ रुद्रः असि परिरक्षिता – You are Lord Rudra in protector (mode).
● त्वम् अन्तरिक्षे चरसि – You travel across the sky (when you arise),
○ सूर्यः त्वं ज्योतिषां पतिः – (and) you are the sun, the Lord of the luminaries (after you set).
❚❚

यदा त्वम् अभिवर्षसि अथेमाः प्राण ते प्रजाः।
आनन्दरूपास्तिष्ठन्ति कामायान्नं भविष्यतीति॥PrasU.2.10
● यदा त्वम् अभिवर्षसि – When you give forth the rains,
○ अथ इमाः, प्राण, ते प्रजाः – then (all) these propagate (prajāḥ), O prāṇa (or, read ‘prāṇate,’ “then the creatures are nourished”).
● आनन्द-रूपाः तिष्ठन्ति – They continue to be full of joy,
○ कामाय अन्नं भविष्यति इति – (thinking) “Food will be produced to our hearts’ content.”
❚❚

व्रात्यस्त्वं प्राणैकर्षिर् अत्ता विश्वस्य सत्पतिः।
वयम् आद्यस्य दातारः पिता त्वं मातरिश्व नः॥PrasU.2.11
● व्रात्यः त्वं, प्राण – You are (like) an outlaw (beyond scriptural injunctions, or, as first born, you are unanointed), O prāṇa, एक-ऋषिः – the (Atharva-Veda) eka-ṛṣi fire,
○ अत्ता – the (oblation) eater, विश्वस्य सत्-पतिः – the good (or, existence) Lord of everything.
● वयम् आद्यस्य दातारः – We are the givers of the food oblation (to you).
○ पिता त्वं मातरि-श्व नः – You are our father and the one who grows in the mother (‘mātari-śvanaḥ’ or, read ‘mātar-iśvanaḥ,’ “the father of the wind [or of the embryo]”).
❚❚

या ते तनूर्वाचि प्रतिष्ठिता या श्रोत्रे या च चक्षुषि।
या च मनसि संतता शिवां तां कुरु मोत्क्रमीः॥PrasU.2.12
● या ते तनूः वाचि प्रतिष्ठिता – The body of yours which abides in (the organ of) speech,
○ या श्रोत्रे – which is in the hearing, या च चक्षुषि – which is in the sight,
● या च मनसि संतता – and which pervades the mind,
○ शिवां तां कुरु – please make that (body of yours) calm, मा उत्क्रमीः – do not let it (prematurely) ascend (out of my body).
❚❚

प्राणस्येदं वशे सर्वं त्रिदिवे यत् प्रतिष्ठितम्।
मातेव पुत्रान् रक्षस्व श्रीश्च प्रज्ञां च विधेहि न इति॥PrasU.2.13
● प्राणस्य इदं वशे सर्वम् – All this is under the control of prāṇa,
○ त्रि-दिवे यद् प्रतिष्ठितम् – (and all) which exists in the third world (heaven, beyond the earth sphere and the atmosphere).
● माता इव पुत्रार् रक्षस्व – Please protect (us) like a mother her children.
○ श्रीः च प्रज्ञां च विधेहि नः इति – Provide us what we need (śreyas) and wisdom.
प्रश्न-उपनिषद् तृतीयः प्रश्नः

Who is this deity Prāṇa?

mn.01 mn.02 mn.03 mn.04 mn.05 mn.06 mn.07 mn.08 mn.09 mn.10 mn.11 mn.12

❚❚

PrasU.3.1
अथ हैनं कौसल्यश्चाश्वलायनः पप्रच्छ भगवन् कुत एष प्राणो जायते कथम् आयात्यस्मिञ्शरीर आत्मानं वा प्रविभज्य कथं प्रातिष्ठते केनोत्क्रमते कथं बाह्यम् अभिधत्ते कथम् अध्यात्मम् इति॥
अथ ह एनं कौसल्यः च अश्वल-अयनः पप्रच्छ – Then Kausalya, son of Aśvala, asked Pippalāda, भगवन् कुतः एषः प्राणः जायते – “Venerable sir, from what is this prāṇa born? कथम् आयाति अस्मिन् शरीरे – How is does it enter into this body? आत्मानं वा प्रविभज्य कथं प्रातिष्ठते – How does it divide itself and remain there? केन उत्क्रमते – By what (path) does it depart? कथं बाह्यम् अभिधत्ते – How does it relate to the external, कथम् अध्यात्मम् इति – and (that external prāṇa relate to) the internal (adhyātma)”?
❚❚

PrasU.3.2
तस्मै स होवाचातिप्रश्नान् पृच्छसि ब्रह्मिष्ठोऽसीति तस्मात् तेऽहं ब्रवीमि॥
तस्मै सः ह उवाच – To him Pippalāda said: अति-प्रश्नान् पृच्छसि – You are asking a lot of questions, ब्रह्मिष्ठः असि इति – but I think you are an eminent brāhmaṇa, तस्मात् ते अहं ब्रवीमि – so I will answer all these questions.
❚❚

PrasU.3.3
आत्मन एष प्राणो जायते यथैषा पुरुषे च्छायैतस्मिन्नेतद् आततं मनोकृतेनायात्यस्मिञ्शरीरे॥
आत्मनः एषः प्राणः जायते – From the (parama, limitless) ātman this prāṇa (life energy) manifests in the world. यथा एषा पुरुषे छाया – In the same way a person’s shadow (chāyā) is naturally wherever the person (puruṣa) is, एतस्मिन् एतद् आततम् – similarly this (thing called prāṇa) is fixed here. मनो-कृतेन आयाति अस्मिन् शरीरे – It is fixed in this body owing to the (past) actions of the person’s mind.
❚❚

PrasU.3.4
यथा सम्राड् एवाधिकृतान् विनियुङ्क्त एतान् ग्रामान् एतान् ग्रामान् अधितिष्ठस्वेत्येवम् एवैष प्राण इतरान् प्राणान् पृथक्पृथग् एव संनिधत्ते॥
यथा सम्राज् एव अधिकृतान् विनियुङ्क्ते – In the same way a king alone appoints officers एतान् ग्रामान् एतान् ग्रामान् अधितिष्ठस्व इति – saying, “Over this village, over that village you rule”, एवम् एव एषः प्राणः – this prāṇa इतरान् प्राणान् पृथक् पृथक् एव संनिधत्ते – individually delegates the different life energies.
❚❚

PrasU.3.5
पायूपस्थेऽपानं चक्षुःश्रोत्रे मुखनासिकाभ्यां प्राणः स्वयं प्रातिष्ठते मध्ये तु समानः। एष ह्येतद्धुतम् अन्नं समं नयति तस्माद् एताः सप्तार्चिषो भवन्ति॥
पायु-उपस्थे अपानं प्रातिष्ठते – Prāṇa placed apāna below in the anus and genital organ, चक्षुः-श्रोत्रे मुख-नासिकाभ्यां प्राणः स्वयं – and prāṇa (placed) itself above in the eyes and ears and from it (issues out the breath energy) through the mouth and nostrils, मध्ये तु समानः – whereas in the middle is placed. एषः हि एतद् हुतम् अन्नं समं नयति – Since this samāna distributes equally the food offered, तस्मात् एताः सप्त-अर्चिषः भवन्ति – from that samāna these seven flames (of prāṇa issue out through the mouth and the two eyes, ears, and nostrils).
❚❚

PrasU.3.6
हृदि ह्येष आत्मा। अत्रैतद् एकशतं नाडीनां तासां शतं शतम् एकैकस्या द्वासप्ततिर्द्वासप्ततिः प्रतिशाखानाडीसहस्राणि भवन्त्यासु व्यानश्चरति॥
हृदि हि एषः आत्मा – This self (as the subtle body) is surely in the heart. अत्र एतद् एक-शतं नाडीनाम् – In that heart are one hundred and one of the (chief) nāḍīs (energy pathways). तासां शतं शतम् एक-एकस्याः – Each one of these is divided into one hundred branches. द्वा-सप्ततिः द्वा-सप्ततिः प्रति-शाखा-नाडी-सहस्राणि भवन्ति – Each of these branches is divided into seventy-two thousand sub-branches. आसु व्यानः चरति – Among them moves vyāna.
❚❚

PrasU.3.7
अथैकयोर्ध्व उदानः पुण्येन पुण्यं लोकं नयति पापेन पापम् उभाभ्याम् एव मनुष्यलोकम्॥
अथ एकया ऊर्ध्वः उदानः – Now then udāna when it is moving upward (through one of the nāḍīs), पुण्येन पुण्यं लोकं नयति – it leads the subtle body to a virtuous world due to predominant karma merit, पापेन पापम् – or due to predominant karma demerit to a non-virtuous world, उभाभ्याम् एव मनुष्य-लोकम् – or by an equal mixture of both to a human world.
❚❚

PrasU.3.8
आदित्यो ह वै बाह्यः प्राण उदयत्येष ह्येनं चाक्षुषं प्राणम् अनुगृह्णानः। पृथिव्यां या देवता सैषा पुरुषस्यापानम् अवष्टभ्यान्तरा यद् आकाशः स समानो वायुर्व्यानः॥
आदित्यः ह वै बाह्यः प्राणः – The sun is indeed the external prāṇa. उदयति एषः हि एनं चाक्षुषं प्राणम् अनुगृह्णानः – By the sun rising, it favors (blesses) the prāṇa in the eye. पृथिव्यां या देवता सा एषा पुरुषस्य अपानम् अवष्टभ्य – The earth deity (devatā) by gravity-attracting (avaṣṭabhya) apāna (is favored). अन्तरा यद् आकाशः सः समानः – The intermediate space (by being in-between) (is and favors) samāna. वायुः व्यानः – The wind (by its circulation movement) (is and favors) vyāna.
❚❚

PrasU.3.9
तेजो ह वाव उदानस्तस्माद् उपशान्ततेजाः पुनर्भवम् इन्द्रियैर्मनसि संपद्यमानैः॥
तेजः ह वाव उदानः – The well known light (in general) is the (external prāṇa) called udāna. तस्मात् उपशान्त-तेजाः – Therefore, one whose light (tejas within) is getting extinguished, पुनर्-भवम् इन्द्रियैः मनसि संपद्यमानैः – by (the favored udāna) gathering together the subtle organs into the mind, goes to a rebirth.
❚❚

PrasU.3.10
यच्चित्तस्तेनैष प्राणम् आयाति प्राणस्तेजसा युक्तः। सहात्मना यथासङ्कल्पितं लोकं नयति॥
यद् चित्तः तेन एषः प्राणम् आयाति – With whatever (dominant) thought one has the person enters into prāṇa. प्राणः तेजसा युक्तः – That prāṇa gets associated with one’s tejas/udāna. सह आत्मना – Along with the jīva-ātman (the individual identified therein), यथा-सङ्कल्पितं लोकं नयति – this prāṇa leads the person to the next world according to one’s dominant thinking (saṅkalpa).
❚❚

PrasU.3.11
य एवं विद्वान् प्राणं वेद न हास्य प्रजा हीयतेऽमृतो भवति तद् एष श्लोकः॥
यः एवं विद्वान् प्राणं वेद – When one has this knowledge of prāṇa, न ह अस्य प्रजा हीयते – then the person will be blessed with a line of progeny that does not have (untimely) death. अ-मृतः भवति – One gains immortality. तद् एषः श्लोकः – In regard to that, there is this verse.
❚❚

उत्पत्तिम् आयतिं स्थानं विभुत्वं चैव पञ्चधा।
अध्यात्मं चैव प्राणस्य विज्ञायामृतम् अश्नुते
विज्ञायामृतम् अश्नुत इति॥PrasU.3.12
● उत्पत्तिम् – The source, आयतिं – the entering, स्थानम् – the location,
○ विभुत्वं च एव पञ्चधा – the fivefold overlordship,
● अध्यात्मं च एव प्राणस्य – (the external) and the internal connections of prāṇa,
○ विज्ञाय – having known, अमृतम् अश्नुते, विज्ञाय अमृतम् अश्नुते इति – one achieves immortality.
प्रश्न-उपनिषद् चतुर्थः प्रश्नः

Where do creatures come from?

mn.01 mn.02 mn.03 mn.04 mn.05 mn.06 mn.07 mn.08 mn.09 mn.10 mn.11

❚❚

PrasU.4.1
अथ हैनं सौर्यायणी गार्ग्यः पप्रच्छ भगवन्नेतस्मिन् पुरुषे कानि स्वपन्ति कान्यस्मिञ्जाग्रति कतर एष देवः स्वप्नान् पश्यति कस्यैतत् सुखं भवति कस्मिन् नु सर्वे संप्रतिष्ठिता भवन्तीति॥
अथ ह एनं सौर्य-अयणी गार्ग्यः पप्रच्छ – Then Gārgya, descendent of Garga and grandson of Surya, asked Pippalāda, भगवन् एतस्मिन् पुरुषे कानि स्वपन्ति – “Venerable sir, in this person (puruṣa), which go to sleep? कानि अस्मिन् जाग्रति – In this person, which are awake? कतरः एषः देवः स्वप्नान् पश्यति – Which is the bright one (the deva, deity) that sees the dream objects? कस्य एतद् सुखं भवति – Which has this happiness? कस्मिन् नु सर्वे संप्रतिष्ठिताः भवन्ति इति – And in what do all these get merged”?
❚❚

PrasU.4.2
तस्मै स होवाच यथा गार्ग्य मरीचयोऽर्कस्यास्तं गच्छतः सर्वा एतस्मिंस्तेजोमण्डल एकीभवन्ति ताः पुनः पुनरुदयतः प्रचरन्त्येवं ह वै तत् सर्वं परे देवे मनस्येकीभवति।
तस्मै सः ह उवाच – To him Pippalāda said: यथा गार्ग्य मरीचयः अर्कस्य अस्तं गच्छतः सर्वाः – O Gārgya, like all the rays (marīcis) of the setting sun एतस्मिन् तेजो-मण्डले एकी-भवन्ति – appear to merge back into this glowing orb, ताः पुनः पुनः उदयतः प्रचरन्ति – and again they appear to come back out from it as it rises again, एवं ह वै तद् सर्वं परे देवे मनसि एकी-भवति – so too all of those (which you ask) merge back into the mind (manas), as their high deity (deva).
तेन तर्ह्येष पुरुषो न शृणोति न पश्यति न जिघ्रति न रसयते न स्पृशते नाभिवदते नादत्ते नानन्दयते न विसृजते नेयायते स्वपितीत्याचक्षते॥
तेन तर्हि एषः पुरुषः – Hence at that time (in dream and then in deep sleep) this person (who was once wake) न शृणोति न पश्यति न जिघ्रति न रसयते न स्पृशते – does not hear, does not see, does not smell, does not taste, does not touch (by means of the five senses), न अभिवदते न आदत्ते न आनन्दयते न विसृजते न इयायते – does not speak, does not grasp, does not sexually enjoy, does not excrete, and does not move (by means of the five organs of action). स्वपिति इति आचक्षते – The others say, “He is sleeping.”
❚❚

PrasU.4.3
प्राणाग्नय एवैतस्मिन् पुरे जाग्रति। गार्हपत्यो ह वा एषोऽपानो व्यानोऽन्वाहार्यपचनो यद् गार्हपत्यात् प्रणीयते प्रणयनाद् आहवनीयः प्राणः॥
प्राण-अग्नयः एव एतस्मिन् पुरे जाग्रति – The prāṇas, likened to the home fires, alone remain watchful (even at night) in this (nine-gated) city of the body. गार्ह-पत्यः ह वै एषः अपानः – The apāna resembles the gārha-patya fire (the kitchen fire in the western altar for for daily agni-hotra), व्यानः अन्वाहार्य-पचनः – and vyāna resembles the anvāhārya-pacana fire (the dakṣiṇa-agni, southern fire alter for the new-moon srāddha sacrifice). यद् गार्हपत्यात् प्रणीयते – Since extracted from the gārha-patya fire, प्रणयनात् आहवनीयः प्राणः – then prāṇa likewise resembles this extracted āhavanīya fire (the western altar for the śrauta rituals).
❚❚

PrasU.4.4
यद् उच्छ्वासनिःश्वासावेतावाहुती समं नयतीति स समानः। मनो ह वाव यजमान इष्टफलम् एवोदानः स एनं यजमानम् अहरहर्ब्रह्म गमयति॥
यद् उच्छ्वास-निःश्वासौ एतौ आहुती – Because exhalation and inhalation are (like) the two (agni-hotra) oblations, समं नयति इति – and because it strikes a balance (sama) between both, सः समानः – it is (called) samāna. मनः ह वाव यजमानः – The mind (manas) is the sacrificer (yajamāna). इष्ट-फलम् एव उदानः – The desired result (of the daily offerings) is the udāna सः एनं यजमानम् अहर् अहर् ब्रह्म गमयति – which then leads this yajamāna sacrificer daily to brahman.
❚❚

PrasU.4.5
अत्रैष देवः स्वप्ने महिमानम् अनुभवति। यद् दृष्टं दृष्टम् अनुपश्यति श्रुतं श्रुतम् एवार्थम् अनुशृणोति देश-दिग्-अन्तरैश्च प्रत्यनुभूतं पुनः पुनः प्रत्यनुभवति दृष्टं चादृष्टं च श्रुतं चाश्रुतं चानुभूतं चाननुभूतं च सच्चासच्च सर्वं पश्यति सर्वः पश्यति॥
अत्रैष देवः स्वप्ने महिमानम् अनुभवति – Here (in dream) the deity (the mind) (undergoes the experience) of the vastness (of the dream world). यद् दृष्टं दृष्टम् अनुपश्यति – Whatever is seen (before) is seen again (in the dream); श्रुतं श्रुतम् एव अर्थम् अनुशृणोति देश-दिग्-अन्तरैः च प्रत्यनुभूतम् – whatever it hears was only heard before in a different place, पुनः पुनः प्रत्यनुभवति – and it experiences again and again. दृष्टं च अ-दृष्टं च श्रुतं च अ-श्रुतं च अनुभूतं च अन्-अनुभूतं च – Whatever was seen and unseen, heard and unheard, experienced and not experienced, सत् च अ-सत् च सर्वं पश्यति सर्वः पश्यति – and whatever is real and unreal – all this it perceives (here in dream) and being (identified with) all it sees.
❚❚

PrasU.4.6
स यदा तेजसाभिभूतो भवति। अत्रैष देवः स्वप्नान् न पश्यत्यथैतद् अस्मिञ्शरीरे एतत् सुखं भवति॥
सः यदा तेजसा अभिभूतः भवति – Then at that time this (deity, the mind) becomes overwhelmed (and exhausted). अत्र एषः देवः स्वप्नान् न पश्यति – Here the deity does not see the dream world, अथ एतद् अस्मिन् शरीरे एतद् सुखं भवति – at which time in this body occurs this (unobstructed) bliss (of deep sleep).
❚❚

PrasU.4.7
स यथा सोम्य वयांसि वासोवृक्षं संप्रतिष्ठन्त एवं ह वै तत् सर्वं पर आत्मनि संप्रतिष्ठते॥
सः यथा सोम्य वयांसि वासो-वृक्षं संप्रतिष्ठन्ते – Like this, O dear one, the birds rest in the tree that lodges them, एवं ह वै तद् सर्वं परे आत्मनि संप्रतिष्ठते – so all this (following) rests in the ultimate ātman (the brahman).
❚❚

PrasU.4.8
पृथिवी च पृथिवीमात्रा चापश्चापोमात्रा च तेजश्च तेजोमात्रा च वायुश्च वायुमात्रा चाकाशश्चाकाशमात्रा च चक्षुश्च द्रष्टव्यं च श्रोत्रं च श्रोतव्यं च घ्राणं च घ्रातव्यं च रसश्च रसयितव्यं च त्वक्च स्पर्शयितव्यं च
पृथिवी च पृथिवी-मात्रा च – The gross and subtle element earth, आपः च आपो-मात्रा च – the gross and subtle water, तेजः च तेजो-मात्रा च – gross and subtle fire, वायुः च वायु-मात्रा च – gross and subtle air, आकाशः च आकाश-मात्रा च – gross and subtle space; चक्षुः च द्रष्टव्यं च – vision and the seen, श्रोत्रं च श्रोतव्यं च – hearing and the heard, घ्राणं च घ्रातव्यं च – smelling and the smelled, रसः च रसयितव्यं च – taste and the tasted, त्वच् च स्पर्शयितव्यं च – touch and the touched;
वाक्च वक्तव्यं च हस्तौ चादातव्यं चोपस्थश्चानन्दयितव्यं च पायुश्च विसर्जयितव्यं च पादौ च गन्तव्यं च मनश्च मन्तव्यं च बुद्धिश्च बोद्धव्यं च अहंकारश्चाहंकर्तव्यं च चित्तं च चेतयितव्यं च तेजश्च विद्योतयितव्यं च प्राणश्च विधारयितव्यं च॥
वाच् च वक्तव्यं च – speech and the spoken,हस्तौ च आदातव्यं च – holding and the held, उपस्थः च आनन्दयितव्यं च – sex and its enjoyment, पायुः च विसर्जयितव्यं च – excretion and the excreted, पादौ च गन्तव्यं च – locomotion and the gotten to; मनः च मन्तव्यं च – mind and its content, बुद्धिः च बोद्धव्यं च – intellect and its content, अहं-कारः च अहं-कर्तव्यं च – I-notion and its content, चित्तं च चेतयितव्यं च – memory and the recollected (including dream); तेजः च विद्योतयितव्यं च – the tejas (the deva reflected in this mind) and all it reveals, प्राणः च विधारयितव्यं च – and prāṇa (sūtra-ātman, in which all this is strung) and all it supports.
❚❚

PrasU.4.9
एष हि द्रष्टा स्प्रष्टा श्रोता घ्राता रसयिता मन्ता बोद्धा कर्ता विज्ञानात्मा पुरुषः। स परेऽक्षर आत्मनि संप्रतिष्ठते॥
एषः हि द्रष्टा स्प्रष्टा श्रोता घ्राता रसयिता मन्ता बोद्धा कर्ता विज्ञान-आत्मा पुरुषः – And this puruṣa is the seer, feeler, smeller, taster, thinking, knower, doer, and knowledge itself. सः परे अ-क्षरे आत्मनि संप्रतिष्ठते – This one is fixed in the ultimate, imperishable ātman (brahman).
❚❚

PrasU.4.10
परम् एवाक्षरं प्रतिपद्यते स यो ह वै तद् अच्छायम् अशरीरम् अलोहितं शुभ्रम् अक्षरं वेदयते यस्तु सोम्य। स सर्वज्ञः सर्वो भवति तद् एष श्लोकः॥
परम् एव अ-क्षरं प्रतिपद्यते सः – One attains the ultimate immutable brahman, यः ह वै तद् अ-च्छायम् अ-शरीरम् अ-लोहितं शुभ्रम् अ-क्षरं वेदयते – who simply knows that as shadowless (a-cchāya, (hence) bodiless, colorless, pure, and imperishable. यः तु सोम्य सः सर्व-ज्ञः – Again, O dear one, that knower of the all सर्वः भवति – becomes all. तद् एषः श्लोकः – In regard to that, there is this verse.
❚❚

विज्ञानात्मा सह देवैश्च सर्वैः
प्राणा भूतानि संप्रतिष्ठन्ति यत्र।
तद् अक्षरं वेदयते यस्तु सोम्य
स सर्वज्ञः सर्वम् एवाविवेशेति॥PrasU.4.11॥ (शुभ्रम्)
● विज्ञान-आत्मा – The one whose nature is knowledge, सह देवैः च सर्वैः – along with all the deities,
○ प्राणाः – the energies, भूतानि – (and) the elements, संप्रतिष्ठन्ति यत्र – (all these) into which they are fixed,
● तद् अ-क्षरम् – that imperishable, वेदयते यः तु – the one who knows, सोम्य – O dear one,
○ सः सर्व-ज्ञः – that one knows the all सर्वम् एव आविवेश इति – and merges into this all (the brahman).
प्रश्न-उपनिषद् पञ्चमः प्रश्नः

What is the contemplation on Om?

mn.01 mn.02 mn.03 mn.04 mn.05 mn.06 mn.07

❚❚

PrasU.5.1
अथ हैनं शैब्यः सत्यकामः पप्रच्छ। स यो ह वै तद् भगवन् मनुष्येषु प्रायणान्तम् ओंकारम् अभिध्यायीत कतमं वाव स तेन लोकं जयतीति॥
अथ ह एनं शैब्यः सत्य-कामः पप्रच्छ – Then Satya-kāma, the son of Śibi, asked Pippalāda, सः यः ह वै तद् भगवन् मनुष्येषु – “Venerable sir, The (rare) one among all these people, प्रायण-अन्तम् ओंकारम् अभिध्यायीत – who intently meditates upon that well-known Om until death, कतमं वाव सः तेन लोकं जयति इति – gains which world by that.”
❚❚

PrasU.5.2
तस्मै स होवाच। एतद्वै सत्यकाम परं चापरं च ब्रह्म यद् ओंकारः। तस्माद् विद्वान् एतेनैवायतनेनैकतरम् अन्वेति॥
तस्मै सः ह उवाच – To him Pippalāda said: एतद् वै सत्य-काम परं च अ-परं च ब्रह्म यद् ओंकारः – O Satya-kāma, Om is this very brahman, the higher and the lower aspect. तस्मात् विद्वान् – Therefore, the discerning person एतेन एव आयतनेन एकतरम् अन्वेति – with this one support (āyatana) alone attains either one of these two.
❚❚

PrasU.5.3
स यद्येकमात्रम् अभिध्यायीत स तेनैव संवेदितस्तूर्णम् एव जगत्याम् अभिसंपद्यते। तम् ऋचो मनुष्यलोकम् उपनयन्ते स तत्र तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया संपन्नो महिमानम् अनुभवति॥
स यदि एक-मात्रम् अभिध्यायीत – Should one intently meditate upon the first sound (the “a” component of “o”, representing Virāṭ), सः तेन एव संवेदितः तूर्णम् एव जगत्याम् अभिसंपद्यते – by this alone the discerning one quickly is reborn here on earth. तम् ऋचः मनुष्य-लोकम् उपनयन्ते – Ṛc mantras lead this one to a human embodiment. सः तत्र तपसा ब्रह्म-चर्येण श्रद्धया संपन्नः – There, being endowed with religious discipline, Veda studentship, and trust in the Vedas, महिमानम् अनुभवति – this one attains the greatness available there.
❚❚

PrasU.5.4
अथ यदि द्विमात्रेण मनसि संपद्यते सोऽन्तरिक्षं यजुर्भिरुन्नीयते सोमलोकम्। स सोमलोके विभूतिम् अनुभूय पुनरावर्तते॥
अथ यदि द्विमात्रेण – If one (should intently meditate upon Om) as the second sound (the “u” component of “o,” representing the universe of the mind), मनसि संपद्यते – by this one becomes identified only in the mind (the subtle body). सः अन्तर्-इक्षं यजुर्भिः उन्नीयते सोम-लोकम् – Yajus mantras lead this one to the intermediate lunar heaven. स सोम-लोके विभूतिम् अनुभूय – In this lunar world one attains the greatness available there, पुनर् आवर्तते – and then is reborn (back on earth).
❚❚

PrasU.5.5
यः पुनरेतं त्रिमात्रेण ओम् इत्येतेनैवाक्षरेण परं पुरुषम् अभिध्यायीत स तेजसि सूर्ये संपन्नः। यथा पादोदरस्त्वचा विनिर्मुच्यत एवं ह वै स पाप्मना विनिर्मुक्तः
यः पुनः एतं त्रि-मात्रेण ओम् इति एतेन एव अ-क्षरेण परं पुरुषम् अभिध्यायीत – Again, the one who would intently meditate upon the third sound (“m,” representing the entire manifestation of the Lord which includes the preceding two sounds and worlds) as the imperishable, ultimate puruṣa, सः तेजसि सूर्ये संपन्नः – this one arrives at the brilliant solar heaven. यथा पाद-उदरः त्वचा विनिर्मुच्यते – Like a snake sloughs its dead skin, एवं ह वै सः पाप्मना विनिर्मुक्तः – this one is freed of karma demerit.
स सामभिरुन्नीयते ब्रह्मलोकं स एतस्माज्जीवघनात् परात् परं पुरिशयं पुरुषम् ईक्षते। तद् एतौ श्लोकौ भवतः॥
स सामभिः उन्नीयते ब्रह्म-लोकम् – This one is led to brahma-loka (Hiraṇya-garbha) by Sāman mantras. एतस्मात् जीव-घनात् – From this one, the totality of all jīvas, सः परात् परं पुरि-शयं पुरुषम् ईक्षते – one sees (is taught to see) the ultimate puruṣa (brahman) residing in all bodies. तद् एतौ श्लोकौ भवतः – In regard to that, there are these two verses.
❚❚

तिस्रो मात्रा मृत्युमत्यः प्रयुक्ता
अन्योन्यसक्ता अनविप्रयुक्ताः।
क्रियासु बाह्याभ्यन्तरमध्यमासु
सम्यक्प्रयुक्तासु न कम्पते ज्ञः॥PrasU.5.6
● तिस्रः मात्राः – The three sounds (individually) मृत्युमत्यः प्रयुक्ताः – are within death (rebirth).
○ अन्य-अन्य-सक्ताः – (But) joined with each other अन्-अविप्रयुक्ताः – (and) not separately applied
● क्रियासु – towards the three functions बाह्य-अभ्यन्तर-मध्यमासु – of external, internal, and inbetween (i.e., waking, dream, deep sleep)
○ सम्यक् प्रयुक्तासु – (and) properly applied, न कम्पते ज्ञः – the wise person does not waver (from wisdom).
❚❚

ऋग्भिरेतं यजुर्भिरन्तरिक्षं
सामभिर्यत् तत् कवयो वेदयन्ते।
तम् ओंकारेणैवायतनेनान्वेति
विद्वान् यत् तच्छान्तम् अजरम् अमृतम् अभयं परं चेति॥PrasU.5.7
● ऋग्भिः एतं – This (world) is by Ṛc mantras, यजुर्भिः अन्तर्-इक्षम् – the intermediate region is by Yajus mantras,
○ सामभिः यद् – (and) this other (world) is by Sāman mantras, तद् कवयः वेदयन्ते – the wise seers explain that
● तम् ओं-कारेण एव – is through the syllable Om alone. आयतनेन अन्वेति – Through this same support merges
○ विद्वान् – the wise person यद् तद् शान्तम् – into that which is peaceful, अ-जरम् – ageless, अ-मृतम् – deathless, अ-भयम् – fearless, परं च इति – and is the ultimate (brahman, beyond the three-fold universe).
प्रश्न-उपनिषद् षष्ठः प्रश्नः

Who is the person of sixteen parts?

mn.01 mn.02 mn.03 mn.04 mn.05 mn.06 mn.07 mn.08

❚❚

PrasU.6.1
अथ हैनं सुकेशा भारद्वाजः पप्रच्छ। भगवन् हिरण्यनाभः कौसल्यो राजपुत्रो माम् उपेत्यैतं प्रश्नम् अपृच्छत षोडशकलं भारद्वाज पुरुषं वेत्थ।
अथ ह एनं सु-केशा भारद्-वाजः पप्रच्छ – Then Su-keśan, son of Bharad-vāja, asked Pippalāda, भगवन् हिरण्य-नाभः कौसल्यः राज-पुत्रः – “Venerable sir, Hiraṇya-nābha, a prince of Kosala, माम् उपेत्य एतं प्रश्नम् अपृच्छत – approached me and asked this question, षो-डश-कलं भारद्-वाज पुरुषं वेत्थ – ‘O Bhārad-vāja, do you know the puruṣa of sixteen parts’?
तम् अहं कुमारम् अब्रवं नाहम् इमं वेद यद्यहम् इमम् अवेदिषं कथं ते नावक्ष्यम् इति, समूलो वा एष परिशुष्यति योऽनृतम् अभिवदति तस्मान् नार्हाम्यनृतं वक्तुम्। स तूष्णीं रथम् आरुह्य प्रवव्राज। तं त्वा पृच्छामि क्वासौ पुरुष इति॥
तम् अहं कुमारम् अब्रवम् – To that prince I replied, न अहम् इमं वेद – ‘I do not know this. यदि अहम् इमम् अवेदिषम् – If I had known this, कथं ते न अवक्ष्यम् इति – there is no way I would not tell you’. स-मूलः वै एषः परिशुष्यति यः अन्-ऋतम् अभिवदति – I then said to him, ‘Anyone who speaks an untruth dries up, root and all. तस्मात् न अर्हामि अन्-ऋतं वक्तुम् – Therefore, I cannot afford to speak an untruth’. सः तूष्णीं रथम् आरुह्य प्रवव्राज – The prince silently mounted his chariot and rode away. तं त्वा पृच्छामि – That same question I ask you. क्व असौ पुरुषः इति – Who is this puruṣa of sixteen parts”?
❚❚

PrasU.6.2
तस्मै स होवाचेहैवान्तःशरीरे सोम्य स पुरुषो यस्मिन्नेताः षोडश कलाः प्रभवन्तीति॥
तस्मै स होवाच – To him Pippalāda said: इह एव अन्तः-शरीरे सोम्य सः पुरुषः – O dear one, Here itself inside this body – is that puruṣa, यस्मिन् एताः षो-डश कलाः प्रभवन्ति इति – in whom arise these sixteen parts (kalās).
❚❚

PrasU.6.3
स ईक्षाञ्चक्रे कस्मिन्नहम् उत्क्रान्त उत्क्रान्तो भविष्यामि कस्मिन् वा प्रतिष्ठिते प्रतिष्ठास्यामीति॥
सः ईक्षाञ्-चक्रे – The puruṣa (remembered and) envisioned,
“कस्मिन् अहम् उत्क्रान्ते उत्क्रान्तः भविष्यामि – In whose departure would I depart (from this lifeless body)? कस्मिन् वा प्रतिष्ठिते प्रतिष्ठास्यामि इति – And in whose presence would be able to remain (in this body)?”
❚❚

PrasU.6.4
स प्राणम् असृजत प्राणाच्छ्रद्धां खं वायुर्ज्योतिरापः पृथिवीन्द्रियं मनः। अन्नम् अन्नाद् वीर्यं तपो मन्त्राः कर्म लोका लोकेषु च नाम च॥
स प्राणम् असृजत – That puruṣa (the Lord) created (1) prāṇa (Hiraṇya-garbha) . प्राणात् श्रद्धाम् – From out of prāṇa (he created) (2) trust (śraddhā), खं वायुः ज्योतिः आपः पृथिवी – (then) (3) space, (4) air, (5) fire, (6) water and (7) earth, इन्द्रियं मनः – (then) (8) each sense organ (indriya), and (9) the mind. अन्नम् अन्नात् वीर्यम् – Then (10) food (anna). From out of food (he created) (11) vitality (vīrya), तपः मन्त्राः कर्म लोकाः – (12) religious discipline (tapas), (13) mantras, (14) karma and (15) the realms (of karma), लोकेषु च नाम च – And in these worlds He created (16) the nāman (name, of these kalās and of everything else).

[Creation: PancD.1.28 Comment; BrSEng.1.3.1 L.20–30]
❚❚

PrasU.6.5
स यथेमा नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रायणाः समुद्रं प्राप्यास्तं गच्छन्ति भिद्येते तासां नामरूपे समुद्र इत्येवं प्रोच्यते।
सः यथा इमाः नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रायणाः – It is like this, these flowing rivers समुद्रं प्राप्य – reach the ocean अस्तं गच्छन्ति – and get absorbed. भिद्येते तासां नाम-रूपे समुद्रः इति – Their names (nāmans) and forms (rūpas) are lost, and it is only called, “ocean.”
एवम् एवास्य परिद्रष्टुरिमाः षोडश कलाः पुरुषायणाः पुरुषं प्राप्यास्तं गच्छन्ति…
एवम् एव अस्य परिद्रष्टुः इमाः षो-डश कलाः – In this way, these sixteen parts of the all-seeing puruṣa पुरुष-अयणाः – have as their abode this one puruṣa, पुरुषं प्राप्य – and on reaching the puruṣa अस्तं गच्छन्ति – resolve into the puruṣa.
भिद्येते चासां नामरूपे पुरुष इत्येवं प्रोच्यते स एषोऽकलोऽमृतो भवति तद् एष श्लोकः॥
भिद्येते च आसां नाम-रूपे पुरुषः इति एवं प्रोच्यते – Their names (nāmans) and forms (rūpas) are lost, and it is only called, “puruṣa.” सः एषः अ-कलः अ-मृतः भवति – This very one (who knows this) is this immortal, partless one (a-kala puruṣa). तद् एष श्लोकः – In regard to that, there is this verse.
❚❚

अरा इव रथनाभौ कला यस्मिन् प्रतिष्ठिताः।
तं वेद्यं पुरुषं वेद यथा मा वो मृत्युः परिव्यथा इति॥PrasU.6.6
● अराः इव रथ-नाभौ – Like spokes on a hub of a chariot wheel,
○ कलाः यस्मिन् प्रतिष्ठिताः – that in which these parts are fixed,
● तं वेद्यं पुरुषम् – the one to be known as the puruṣa, वेद – I know (or, one [should] know).
○ यथा मा वः मृत्युः परिव्यथाः इति – In this way, may you (the puruṣa), as death, not afflict all of you.
❚❚

PrasU.6.7
तान् होवाचैतावद् एवाहम् एतत् परं ब्रह्म वेद नातः परम् अस्तीति॥
तान् ह उवाच – To them Pippalāda said, एतावत् एव अहम् एतद् परं ब्रह्म वेद – “This much alone I know the ultimate brahman (reality). न अतः परम् अस्ति इति – Beyond this there is nothing.”
❚❚

PrasU.6.8
ते तम् अर्चयन्तस्त्वं हि नः पिता योऽस्माकम् अविद्यायाः परं पारं तारयसीति। नमः परमऋषिभ्यो नमः परमऋषिभ्यः॥
ते तम् अर्चयन्तः – While worshipping Pippalāda they said, त्वं हि नः पिता यः अस्माकम् अ-विद्यायाः परं पारं तारयसि इति – “You indeed are our father who has ferried us across an ocean of ignorance to the far shore. नमः परम-ऋषिभ्यः – Salutation to the great seers. नमः परम-ऋषिभ्यः – Salutation to the great seers.”

Go to Top ('Home' key on many Windows browsers)


Khaṇḍa 1.1 Khaṇḍa 1.2 Khaṇḍa 2.1 Khaṇḍa 2.2 Khaṇḍa 3.1 Khaṇḍa 3.2

प्रथमो मुण्डक: प्रथमः खण्डः (१.१.१-९)

The lower and higher knowledge

mn.01 mn.02 mn.03 mn.04 mn.05 mn.06 mn.07 mn.08 mn.09

❚❚

ब्र॒ह्मा दे॒वानां᳚ प्रथ॒मः संब॑भूव विश्व॑स्य क॒र्ता भुव॑नस्य गो॒प्ता।
स ब्र॒ह्म-वि॑द्यां स॒र्व-वि॑द्या-प्र॒तिष्ठा॒म् अथ॑र्वाय ज्ये॒ष्ठ-पु॑त्राय प्रा॒ह॥MunU.1.1.1
● ब्रह्मा देवानाम् – Among the gods, Lord Brahmā (Īśvara as manifester) प्रथमः संबभूव – came into being first.
○ विश्वस्य कर्ता – He is the creator of this (current) universe भुवनस्य गोप्ता – and the protector of all creatures.
● सः ब्रह्म-विद्यां सर्व-विद्या-प्रतिष्ठाम् – The knowledge (Vidyā) of brahman (reality), which is most exalted among all forms of knowledge, He (Saḥ)
○ अथर्वाय ज्येष्ठ-पुत्राय प्राह – taught to Atharva, His eldest son.
❚❚

अथ॑र्वणे यां प्र॒वदे॑त ब्रह्माथर्वा॒ तां पुरो॑वाचाङ्गि॒रे ब्र॒ह्म-वि॑द्याम्।
स भा॒रद्वा॑जाय स॒त्य-व॑हाय प्राह भा॒रद्वाजो॑ऽङ्गिरसे॒ परा॑वराम्॥MunU.1.1.2
● अथर्वणे यां प्रवदेत ब्रह्मा – That same which Lord Brahmā taught to Atharvan,
○ अथर्वा तां पुरा उवाच अङ्गिरे – Atharvan taught long ago to (his son) Aṅgir this ब्रह्म-विद्याम् – Brahma-vidyā.
● सः भारद्-वाजाय सत्य-वहाय प्राह – (Then Aṅgir) taught Satya-vaha, who was born in the family of Bharad-vāja.
○ भारद्-वाजः अङ्गिरसे पर-अवराम् – Bhārad-vāja successively (Para-avaram, from the preceding to the following) taught Aṅgiras.
❚❚

MunU.1.1.3. शौन॑को ह वै महा॑-शालोऽङ्गिर॒सं वि॒धिव॒द् उप॑सन्नः पप्रच्छ। क॒स्मिन् नु॒ भग॑वो विज्ञाते स॒र्वम् इदं॑ वि॒ज्ञातं॒ भव॑तीति।
शौनकः ह वै महा-शालः – Saunaka, a famous householder, अङ्गिरसं विदिवत् उपसन्नः पप्रच्छ – appropriately approached Aṅgiras and asked.
कस्मिन् नु भगवः विज्ञाते – “Venerable sir, upon having known what सर्वम् इदं विज्ञातं भवति इति – all this is (as well) known”?
❚❚

MunU.1.1.4. त॒स्मै स॑ होवाच। द्वे॒ विद्ये॒ वेदि॑तव्ये इ॒ति ह स्म॒ यद् ब्र॑ह्म-विदो वदन्ति प॒रा चै॒वाप॑रा च।
तस्मै सः ह उवाच – To Śaunaka, Aṅgiras replied.
द्वे विद्ये वेदितव्ये – “There are two types of knowledge (Vidyā) to be known, इति ह स्म यद् ब्रह्म-विदः वदन्ति – say those who know scripture — परा च एव अ-परा च – unlimited and limited”.
❚❚

MunU.1.1.5. तत्रा॑परा ऋ॒ग्-वेदो॒ यजु॑र्-वेदः सा॒म-वेदो॒ऽथर्व॑-वेदः शि॒क्षा क॑ल्पो व्याकरणं निरु॑क्तं छ॒न्दो᳚ ज्योति॒षम् इ॒ति। अथ॑ प॒रा य॒या तद् अ॒क्षरम् अधि॑गम्यते।
तत्र अ-परा – (Aṅgiras continues) Concerning these two, the limited ऋग्-वेदः यजुर्-वेदः साम-वेदः अथेर्व-वेदः – is the Ṛc Veda, Yajus Veda, Sāman Veda, and Atharva-Veda; शिक्षा कल्पः व्याकरणं निरुक्तं छन्दः ज्योतिषम् इति – and the sciences of pronunciation, rituals, grammar, etymology, prosody, and (Veda) astrology.
अथ परा – Then, the unlimited यया तद् अ-क्षरम् अधिगम्यते – is by which one attains that imperishable (Brahman).
❚❚

यत् त॑द् अद्रेश्यम् अ॒ग्राह्यम् अ॒गोत्रम् अ॒वर्णम् अ॒चक्षुः-श्रो॒त्रं तद् अपा॑णि-पादम्।
नि॒त्यं वि॒भुं स॒र्व-ग॑तं सु॒-सू॒क्ष्मं॒ त॒द् अव्य॑यं यद् भू॑त-यो॒निं परि॑पश्यन्ति॒ धीराः᳚॥MunU.1.1.6
● यद् तद् अ-द्रेश्यम् – That which is not the object of the sense organs, अ-ग्राह्यम् – nor the object of the organs of action, अ-गोत्रम् – nor the object of a name,
○ अ-वर्णम् – which has no attributes, अ-चक्षुः-श्रोत्रं – has no eyes or ears, तद् अ-पाणि-पादम् – and has no hands or legs,
● नित्यं – that is timeless, विभुं – has become everything, सर्व-गतं – is all-pervasive, सु-सूक्ष्मं तद् – and is the most subtle,
○ अव्ययं यद् – which is imperishable, भूत-योनिं – is the source of all beings, परिपश्यन्ति धीराः – (and) which the wise know clearly (as well as seeing, through this unlimited knowledge, Para-vidyā).
❚❚

यथोर्ण॑-नाभिः सृ॒जते॒ गृह्ण॑ते च य॒था पृ॑थि॒व्याम् ओष॑धयः संभवन्ति।
यथा॑ सतः पु॒रुषा॑त् केश॑-लोमा॒नि॒ त॒थाक्ष॑रात् सं॒भवती॑ह विश्वम्॥MunU.1.1.7
● यथा ऊर्ण-नाभिः सृजते गृह्णते च – Just as a ceiling spider strings out (from itself alone) and consumes back (into itself alone its single thread),
○ यथा पृथिव्याम् ओषधयः संभवन्ति – just as plants come into being from the earth
● यथा सतः पुरुषात् केश-लोमानि – (and) just as hair (grows) from a living person,
○ तथा अ-क्षरात् – similarly from that undiminishing (A-kṣara, Brahman) संभवति इह विश्वम् – comes into being all this varied universe here.
❚❚

त॒पसा॒ चीय॑ते ब्र॒ह्म॒ त॒तोऽन्न॑म् अभि॒जाय॑ते।
अन्ना᳚त् प्रा॒णो मनः॑ स॒त्यं लो॒काः कर्म॑सु चा॒मृतम्॥MunU.1.1.8
● तपसा – Through Tapas (knowledge, of what was and will be) चीयते ब्रह्म – Brahman expands (as this universe).
○ ततः अन्नम् अभिजायते – From that Brahman is food (the eaten, the cosmic unmanifest potential).
● अन्नात् प्राणः – From (unmanifest) food comes the (manifest) subtle being (Prāṇa, Hiraṇya-garbha, the eater PrasU.1.5, the common power of knowledge and action), मनः – (from that) comes (all these) minds (capable of naming and distinguishing forms), सत्यम् – (from that are perceived) the gross and subtle elements (Satya, what we “take as separately real” from our projections).
○ लोकाः – (From that) comes the worlds and heavens कर्मसु – (on which) when actions (Karma) (are performed by us) अ-मृतम् – there arises a lasting result (A-mṛta, their Karma-phalas which can take many rebirths before fructifying in these worlds and heavens).
❚❚

यः स॑र्व-ज्ञः सर्व॑-विद् य॒स्य॒ ज्ञा॒नम॑यं॒ तपः॑।
तस्मा᳚द् एतद् ब्रह्म ना॒म रू॑पम् अन्नं च॒ जाय॑ते॥MunU.1.1.9
● यः सर्व-ज्ञः – The one who knows the all सर्व-विद् – (and) knows everything,
○ यस्य ज्ञानमयं तपः – whose Tapas is nothing but knowledge,
● तस्माद् एतद् ब्रह्म – from that (Jñāna-tapas) this (Hiraṇya-garbha) Brahman
○ नाम रूपम् अन्नं च जायते – is manifest as this name and form food (consisting of our experiences).
प्रथमो मुण्डक: द्वितीयः खण्डः (१.२.१-९)

The karma and knowledge paths

mn.01 mn.02 mn.03 mn.04 mn.05 mn.06 mn.07 mn.08 mn.09 mn.10 mn.11 mn.12 mn.13

❚❚

तद् ए॑तत् स॒त्यम्।
म॒न्त्रेषु॒ कर्मा᳚णि क॒वयो॒ यान्य् अ॑पश्यंस् तानि त्रे॒तायां᳚ बहु॒धा सन्त॑तानि।
तान्य् आ॑चरथ नि॒यतं॒ सत्य॑-कामा ए॒ष वः॑ पन्थाः सु॒-कृत॑स्य लोके॥MunU.1.2.1
तद् एतद् सत्यम् – The truth is this:
● मन्त्रेषु कर्माणि कवयः यानि अपश्यन् – These rituals which the seers (Kavis) saw in the Veda mantras,
○ तानि त्रेतायां बहुधा सन्ततानि – and were spread out in the three (Vedas) in many ways,
● तानि आचरथ नियतं सत्य-कामाः – may all you who desire the lasting results of Karma regularly (Nitya) perform these (rituals).
○ एषः वः पन्थाः सु-कृतस्य लोके – This is the means to a well-earned realm.
❚❚

यदा॑ ले॒लाय॑ते ह्य् अर्चिः स॒मिद्धे॒ हव्य॑-वाहने।
तदा᳚ज्य-भागाव् अन्तरे॒णाहु॑तीः प्रति॒पाद॑येत्॥MunU.1.2.2
● यदा लेलायते हि अर्चिः – When the flame dances
○ समिद्धे – in the well lit हव्य-वाहने – (Agni-hotra) fire,
● तदा आज्य-भागौ अन्तरेण – then in the middle of the left and right side
○ आहुतीः प्रतिपादयेत् – may one offer the oblations (throughout your life).
❚❚

यस्याग्नि॑-होत्रम् अ॒दर्शम् अ॒पौर्ण-मासम् अ॒चातुर्-मास्यम् अ॒नाग्रयणम् अति॑थि-व॒र्जितं॑ च।
अ॒हुत॑म् अवैश्व-देवम् अवि॒धिना᳚ हु॒तम् आ॒ सप्त॑मांस् तस्य लो॒कान् हि॑नस्ति॥MunU.1.2.3
● यस्य अग्नि-होत्रम् – (But) for the one whom the Agni-hotra ritual is done, अ-दर्शम्, अ-पौर्ण-मासम् – (if) not accompanied with the Darśya ritual nor Paurṇamāsya ritual,
○ अ-चातुर्-मास्यम्, अन्-आग्रयणम् – without Cāturmāsya ritual nor Āgrayaṇa ritual, अतिथि-वर्जितं च – nor blessed with guests,
● अ-हुतम् – or not offered (daily), अ-वैश्व-देवम् – without Viśvadeva ritual, अ-विधिना हुतम् – offered without following stipulations,
○ आ सप्तमान् तस्य लोकान् हिनस्ति – then all up to the seven heavens are lost to that person.
❚❚

का॒ली क॑राली च म॒नो-ज॑वा च सु-लो॑हिता॒ या च सु-धू॑म्र-वर्णा।
स्फुल्-इ॑ङ्गनी विश्व-रु॒ची च॑ देवी लेला॑यमाना इति स॑प्त जि॒ह्वाः॥MunU.1.2.4
● काली कराली च मनो-जवा च – The black, the terrible, the swift-as-mind,
○ सु-लोहिता या च – the crimson, सु-धूम्र-वर्णा – the gray,
● स्फुल्-इङ्गनी – the sparkling, विश्व-रुची च देवी – and the shinning-all-over,
○ लेलायमाना इति सप्त जिह्वाः – are the seven tongues of the “dancing flames” (Lelāyamānāḥ).
❚❚

ए॒तेषु॒ यश् च॑रते भ्राज॑माने॒षु॒ य॒था-का॑लं चा॒हुत॑यो ह्य् आददायन्।
तं नय॑न्त्य् ए॒ताः सूर्य॑स्य र॒श्म॒यो॒ य॒त्र देवानां᳚ पति॒र् एको॑ऽधिवासः॥MunU.1.2.5
● एतेषु यः चरते भ्राजमानेषु – Into these shinning flames the one who offers
○ यथा-कालं च – at the appropriate times, आहुतयः हि आददायन् – these very oblations take
● तं नयन्ति एताः सूर्यस्य रश्मयः – these (oblations along) the rays of the sun lead the sacrificer
○ यत्र देवानां पतिः एकः अधिवासः – to where (Lord Indra) the Lord of Devas alone presides.
❚❚

ए॒ह्य् एही॑ति तम् आ॑हुतयः सु॒-वर्च॑सः सू॒र्य॒स्य॒ र॒श्मिभि॑र् यज॒मानं॑ वहन्ति।
प्रियां वाचम् अ॒भिव॑दन्त्यो᳚ऽर्चय॒न्त्य ए॒ष वः॑ पुण्यः सु॒-कृतो॑ ब्रह्म-लोकः॥MunU.1.2.6
● एहि एहि इति तम् आहुतयः सु-वर्चसः – “Come, Come” – with these words the brilliant offerings
○ सूर्यस्य रश्मिभिः यजमानं वहन्ति – lead the sacrificer along the rays of the sun,
● प्रियां वाचम् अभिवदन्त्यः अर्चयन्त्यः – honoring and speaking pleasing words,
○ एषः वः पुण्यः सु-कृतः ब्रह्म-लोकः – “This is your well-earned, sacred realm in Brahman”.
❚❚

प्लवा॑ ह्य् एते अ॒दृढा॒ यज्ञ॑-रूपा अ॒ष्टा-दशो᳚क्तम् अ॒वरं॒ येषु॑ कर्म।
एत॑च् छ्रेयो ये॒ऽभिन॑न्दन्ति मूढा जरा॑-मृत्युं ते पुनरे॑वापि यन्ति॥MunU.1.2.7
● प्लवाः हि एते अ-दृढा यज्ञ-रूपाः – These forms of the ritual are like fragile rafts.
○ अष्टा-दश उक्तम् – They are said to be eighteen in number, अवरं येषु कर्म – upon which inferior acts (are laid).
● एतद् श्रेयः ये अभिनन्दन्ति मूढाः – The immature (Mūḍhāḥ, the short-sighted) who believe this is śreyas (our good),
○ जरा-मृत्युं ते पुनः एव अपि यन्ति – they again and again only gain old age and death.
❚❚

अवि॑द्यायाम् अ॒न्तरे॑ व॒र्तमा॑नाः स्व॒यं धी॒राः प॒ण्डितं॑ मन्यमानाः।
ज॑ङ्घन्यमा॒नाः प॒रिय॑न्ति मूढा अन्धे॑नैव नी॒यमा॑ना यथान्धाः॥MunU.1.2.8
● अविद्यायाम् अन्तरे वर्तमानाः – Revolving in ignorance (of real śreyas),
○ स्वयं धीराः पण्डितं मन्यमानाः – thinking themselves to be discerning and learned,
● जङ्घन्यमानाः परियन्ति मूढाः – these immature ones go round and round (hurting themselves),
○ अन्धेन एव नीयमानाः यथा अन्धाः – like the blind being lead by the blind alone.
❚❚

अवि॑द्यायां ब॒हुधा॑ वर्त॒मा॒ना॒ व॒यं कृ॑तार्था इ॒त्य् अभि॑मन्यन्ति बा॒लाः।
यत् क॑र्मिणो न प्र॑वेदय॒न्ति॒ रा॒गा᳚त् तेनातुराः क्षी॒ण-लो॑काश् च्यवन्ते॥MunU.1.2.9
● अविद्यायां बहधा वर्तमानाः – Revolving variously in ignorance,
○ वयं कृतार्थाः इति अभिमन्यन्ति बालाः – the immature boast, “We have attained the goal”.
● यद् कर्मिणः – Since engaged in activities न प्रवेदयन्ति रागात् – out of attachment (Rāga, to short-term ends), they do not try to gain knowledge.
○ तेन आतुराः – Suffering afflictions because of that, क्षीण-लोकाः च्यवन्ते – when (what it took to gain) their world (loka) is exhausted, they fall back.
❚❚

इ॒ष्टा-पू॒र्तं म॑न्यमाना वरिष्ठं ना॒न्यच् छ्रे॑यो वे॒दय॒न्ते प्र॑मू॒ढाः।
नाक॑स्य पृ॒ष्ठे ते॒ सु-कृते॑ऽनुभू॒त्वेमं लो॒कं ही॑नतरं वा विशन्ति॥MunU.1.2.10
● इष्टा-पूर्तं मन्यमानाः वरिष्ठम् – Thinking rituals and charities are the best (they can do),
○ न अन्यद् श्रेयः वेदयन्ते – proclaiming there is no other good (Śreyas) प्रमूढाः – these deluded (and deluders)
● नाकस्य पृष्ठे ते सु-कृते अनुभूत्वा – after their experience at the well-earned top of heaven,
○ इमं लोकं हीनतरं वा विशन्ति – they (re)enter this (human) embodiment (Loka), or lower than that.
❚❚

तपः॑-श्रद्धे ये ह्य् उपव॑सन्त्य् अ॒र॒ण्ये॒ शा॒न्ता वि॑द्वांसो भै॒क्ष्य-च॑र्यां चरन्तः।
सूर्य-द्वारेण ते वि॒-रजाः᳚ प्रयान्ति यत्रा॑मृतः स पु॒रुषो॑ ह्य् अव्ययात्मा॥MunU.1.2.11
● तपः-श्रद्धे ये हि उपवसन्ति अरण्ये – Those who (leave the household to) enter a disciplined life of trust (in their meditations) in the forest (as Vana-prasthas),
○ शान्ताः विद्वासः – (and) those learned meditators (Vidvats) who have gained a peace of mind (even while remaining in the household), भैक्ष्य-चर्यां चरन्तः – and those (learned meditators) who have taken to a wandering life of alms,
● सूर्य-द्वारेण ते वि-रजाः प्रयान्ति – being freed of Rajas (and Tamas) they all enter by the solar path,
○ यत्र अ-मृतः सः पु॒रुषः हि अव्यय-आत्मा – where is the immortal and imperishable person (Puruṣa, called Hiraṇya-garbha).
❚❚

प॒रीक्ष्य॑ लो॒कान् कर्म॑-चितान् ब्राह्म॒णो निर्वे॑दम् आ॒यान् ना᳚स्त्य् अकृ॒तः कृ॑तेन।
तद्-वि॑ज्ञानार्थं स गुरुम् ए॑वाभिगच्छेत् स॒मित्-पा॑णिः श्रो॒त्रियं॒ ब्रह्म॑-निष्ठम्॥MunU.1.2.12
● परीक्ष्य लोकान् कर्म-चितान् – Examining the worlds gained by action ब्राह्मणः – the one who has been initiated in the scripture,
○ निर्वे॑दम् आयात् – being dispassionate, न अस्ति अ-कृतः कृतेन – (thinking) the uncreated (reality) is not by action
● तद्-विज्ञान-अर्थं सः गुरुम् एव अभिगच्छेत् – should, for clearly knowing that (brahman, reality) approach a teacher
○ समित्-पाणिः – with sacrificial sticks in hand, श्रोत्रियं – one who indeed is steeped in the scriptures ब्रह्म-निष्ठम् – and established in Brahman.
❚❚

तस्मै॑ स वि॒द्वान् उ॒पस॑न्नाय स॒म्यक् प्र॑शान्त-चित्ताय श॒मान्वि॑ताय।
येना॑क्षरं पुरु॑षं वे॒द॒ स॒त्यं प्रो॑वाच तां॒ तत्त्व॑तो ब्र॒ह्म-वि॑द्याम्॥MunU.1.2.13
● तस्मै सः विद्वान् उपसन्नाय सम्यक् – The wise person to that (student) who has properly approached,
○ प्रशान्त-चित्ताय – whose mind is peacefully settled (to seek an appropriate teacher through sufficient discernment and dispassion) शम-अन्विताय – (and) is qualified with discipline of mind (Śama, Dama, etcetera, to learn from that teacher),
● येन अ-क्षरं पुरुषं वेद सत्यं – (the knowledge) by which one comes to know the imperishable (A-kṣara) Puruṣa that is the reality and truth (Satya, of even Hiraṇya-garbha)
○ प्रोवाच तां तत्त्वतः ब्रह्म-विद्याम् – may thoroughly (Tattvataḥ) teach the knowledge to gain Brahman.
द्वितीयो मुण्डक: प्रथमः खण्डः (२.१.१-१०)

Everything is the puruṣa

mn.01 mn.02 mn.03 mn.04 mn.05 mn.06 mn.07 mn.08 mn.09 mn.10

❚❚

तद् ए॑तत् स॒त्यम्।
यथा᳚ सु-दी॒प्तात् पा॑वकाद् वि॒स्फुल्-इ॑ङ्गाः सहस्रशः प्रभवन्ते स-रू॒पाः।
तथा᳚क्षराद् वि॒विधाः सो॑म्य भा॒वाः॒ प्र॒जाय॑न्ते तत्र चै॒वापि॑ यन्ति॥MunU.2.1.1
तद् एतद् सत्यम् – The truth is this:
● यथा सु-दीप्तात् पावकात् – Just as from a well lit fire विस्फुल्-इङ्गाः – sparks (“outward expansions”)
○ सहस्रशः प्रभवन्ते – by the thousands arise स-रूपाः – having the very same nature (they are both nothing but fire itself),
● तथा अ-क्षरात् – similarly from the imperishable (A-kṣara, Puruṣa), विविधाः, सोम्य, भावाः – O pleasing one, varieties of entities (having the very same nature)
○ तत्र च एव अपि यन्ति – (appear as though to) arise (प्रजायन्ते), and go back only into it.

[Creation: PancD.1.28 Comment; BrSEng.1.3.1 L.20–30]
❚❚

दि॒व्यो ह्य् अ॑मूर्तः पुरु॑षः स-बा॒ह्या᳚भ्यन्तरो ह्य् अ॒जः।
अप्रा॑णो ह्य् अमनाः॑ शुभ्रो॒ ह्य् अ॒क्षरा᳚त् पर॒तः प॑रः॥MunU.2.1.2
● दिव्यः हि अ-मूर्तः पुरुषः – That (imperishable) Puruṣa is shinning (Divya, revealing), therefore is formless (A-mūrta, not the revealed).
○ स-बाह्य-अभ्यन्तरः हि – Therefore, it is indeed both outside and inside (all forms), अ-जः – (therefore) it is unborn (as a particular form).
● अ-प्राणः हि अ-मनाः – Therefore, it is free from (an individual) Prāṇa and mind, शुभ्रः हि – (and) is pure (nothing but itself alone).
○ अ-क्षरात् परतः परः – It is superior to the other A-kṣara (called A-vyakta, the beginningless, the Lord Brahmā, as the unmanifest potential for every manifestation cycle of the universe, KathU.1.2.16).
❚❚

एतस्मा᳚ज् जाय॑ते प्रा॒णो॒ म॒नः॒ सर्वे᳚न्द्रियाणि॒ च।
खं वायुर् ज्योतिर् आपः पृथिवी विश्व॑स्य धा॒रिणी॥MunU.2.1.3
● एतस्मात् – From this (A-kṣara, Para Brahman) जायते प्राणः – (like from the fire) arises Prāṇa,
○ मनः, सर्व-इन्द्रियाणि च – mind and all the organs (of knowledge and action),
● खं, वायुः, ज्योतिः, आपः – (the subtle and physical elements) space, air, fire, water,
○ पृथिवी – (and) earth विश्वस्य धारिणी – which sustains all (the life forms).
❚❚

अग्नि॑र् मू॒र्धा चक्षु॑षी च॒न्द्र-सू॑र्यौ दिशः॒ श्रोत्रे᳚ वाग् वि॒वृता᳚श् च वे॒दाः।
वा॒युः प्रा॒णो हृ॒दयं॒ विश्व॑म् अस्य प॒द्भ्यां पृ॑थि॒वी ह्य् ए॑ष सर्व-भू॒तान्त॑र्-आत्मा॥MunU.2.1.4
● अग्निः मूर्धा – (Physically as Virāṭ, the universal person has) the bright heavens (Agni) as the head, चक्षुषी चन्द्र-सूर्यौ – the moon and sun as eyes,
○ दिशः श्रोत्रे – the space (directions) as ears, वाच् विवृताः च वेदाः – the well known Vedas as the organ of speech,
● वायुः प्राणः – the air as the life-breath, हृदयं विश्वम् – the universe as the heart,
○ अस्य पद्भ्यां पृथिवी हि – and earth as His feet — एषः सर्व-भूतान्तर्-आत्मा – this is the (one) self in relation to all beings (within).
❚❚

तस्मा᳚द् अग्निः स॒मिधो॒ यस्य॑ सूर्यः सो॒मा᳚त् पर्जन्य ओ॒षध॑यः पृथि॒व्याम्।
पुमान् रे॑तस् सिञ्चति योषि॑तायां ब॒ह्वीः प्र॒जाः पुरुषा᳚त् संप्रसू॒ताः॥MunU.2.1.5
● तस्मात् – From that (A-kṣara, Para Brahman, as Virāṭ) अग्निः समिधः यस्य सूर्यः – (arises) the heavens of which the fuel is the sun.
○ सोमात् पर्जन्यः – From the moon (arises) the rain clouds. ओषधयः पृथिव्याम् – From the plants on earth
● पुमान् रेतस् – (arises) the male seed सिञ्चति योषितायाम् – which is planted into the female womb.
○ बह्वीः प्रजाः – (In this way) all the varieties of living beings पुरुषात् संप्रसूताः – arise from this (one) Puruṣa (alone).
❚❚

तस्मा᳚द् ऋ॒चः साम॒ यजूं᳚षि दी॒क्षा य॒ज्ञाश् च॑ सर्वे क्र॒तवो॒ दक्षि॑णाश् च।
संव॑त्-सरश् च य॒जमा॑नश् च लो॒काः सो॒मो यत्र॒ पव॑ते॒ यत्र॒ सूर्यः॑॥MunU.2.1.6
● तस्मात् – From that (A-kṣara, Para Brahman, as Virāṭ) ऋचः साम यजूंषि – the Ṛc, Sāman, and Yajus (Mantras), दीक्षाः – the consecration rituals,
○ यज्ञाः च सर्वे – all Yajñas (which would not have an animal sacrifice) क्रतवः – and rituals which do (called Kratus, involving a sacrificial post, Yūpa), दक्षिणाः च – the ritual gifts,
● संवत्-सरः च – the year, यजमानः च – the sacrificer, लोकाः – and the all the worlds and heavens,
○ सोमः यत्र – where the moon पवते यत्र सूर्यः – and the sun sanctify the way.
❚❚

तस्मा᳚च् च देवा ब॒हुधा॑ संप्रसू॒ताः॒ सा॒ध्या म॑नुष्याः प॒शवो॑ वयांसि।
प्राणा॑पानौ व्री॒हि-य॑वौ त॒प॒श् च॒ श्र॒द्धा स॒त्यं ब्र॒ह्म-च॑र्यं विधिश् च॥MunU.2.1.7
● तस्मात् च – From that (A-kṣara, Para Brahman, as Virāṭ) देवाः बहुधा संप्रसूताः – arise the variety of deities,
○ साध्याः, मनुष्याः, पशवः, वयासि – the Sādhyas class of celestials, humans, animals and birds,
● प्राण-अपानौ – the out and in life-breaths, व्रीहि-यवौ – rice and barley, तपस् च – religious discipline,
○ श्रद्धा – trust, सत्यं – truth, ब्रह्म-चर्यं – the sole pursuit in the Vedas, विधिः च – and religious methods and mandates.
❚❚

स॒प्त प्रा॒णाः प्र॒भव॑न्ति॒ तस्मा᳚त् स॒प्तार्चिषः॑ स॒मिधः॑ स॒प्त हो॒माः।
स॒प्त इ॒मे लो॒का येषु॒ चर॑न्ति प्रा॒णा गु॒हाश॑या॒ निहि॑ताः स॒प्त स॑प्त॥MunU.2.1.8
● सप्त प्राणाः प्रभवन्ति तस्मात् – From that (A-kṣara, Para Brahman, as Virāṭ) arise the seven (apertures in the head for) Prāṇas (two eyes, two ears, two nostrils, and one mouth),
○ सप्त अर्चिषः – their seven (Prāṇa) flame-like (Vṛttis, functions, of vision, hearing, smelling, and tasting), समिधः सप्त होमाः – their fuel-like (sense objects: sights, sounds, smells and tastes, which incite the senses) and the seven oblations (sense objects which again are offered into these sensory flames).
● सप्त इमे लोकाः येषु चरन्ति – These apertures and paths are the worlds in which these sensory flames operate.
○ प्राणाः गुहाशयाः निहिताः सप्त सप्त – (In sleep) all these seven by seven sensory Prāṇas (apertures, etcetera) rest in the cave of the heart (the intellect alone).
❚❚

अतः॑ समु॒द्रा गि॒रय॑श् च॒ सर्वे॒ऽस्मात् स्यन्द॑न्ते॒ सिन्ध॑वः॒ सर्व॑-रूपाः।
अत॑श् च॒ सर्वा॒ ओष॑धयो॒ रस॑श् च॒ येनै॑ष भू॒तैस् ति॑ष्ठते ह्य् अन्तर्-आ॒त्मा॥MunU.2.1.9
● अतः – From that (A-kṣara, Para Brahman, as Virāṭ) समुद्राः गिरयः च सर्वे – (arise) all the oceans and mountains.
○ अस्मात् – From this one (through those), स्यन्दन्ते सिन्धवः सर्व-रूपाः – flow all the varieties of rivers.
● अतः च – From this one (through those), सर्वाः ओषधयः रसः च – (arise) all the plants and their sap (rasa),
○ येन – by which (nourishing juice) एषः भूतैः तिष्ठते हि अन्तर्-आत्मा – the subtle body (Antar-ātman) indeed remains (here on earth) amongst the (physical) elements).
❚❚

पुरु॑ष ए॒वेदं विश्वं॑ कर्म॒ तपो॑ ब्रह्म॒ परा॑मृतम्।
एत॑द् यो वेद नि॒हितं॒ गुहा॑यां सोऽवि॑द्या-ग्र॒न्थिं विकिरती॑ह सोम्य॥MunU.2.1.10
● पुरुषः एव इदं विश्वम् – That Puruṣa alone is all this (given world).
○ कर्म तपस् – (Also what you may choose to do, such as) ritual (and) religious discipline, ब्रह्म पर-अ-मृतम् – (as well as the means to know these) the Veda (A-para Brahman) is the ultimate (Para), imperishable Brahman.
● एतद् यः वेद – The one who knows (all) this निहितं गुहायाम् – as fixed (Nihita, present) within the cave of the heart (within the intellect, as oneself),
○ सः अ-विद्या-ग्रन्थिं विकिरति – that one cuts the knot of ignorance इह, सोम्य – here itself (while still living), O pleasing one (MunU.1.1.3).
द्वितीयो मुण्डक: द्वितीयः खण्डः (२.२.१-९)

Omkāra contemplation

mn.01 mn.02 mn.03 mn.04 mn.05 mn.06 mn.07 mn.08 mn.09 mn.10 mn.11

❚❚

आविः॑ सन्निहितं गु॒हा-च॑रं नाम मह॑त् पदम् अ॒त्रैत॒त् सम॑र्पितम्।
ए॒जत् प्रा॒णन् निमि॑षच् च य॒द् एत॒ज् जा᳚नथ स॒द् अस॒द् वरे᳚ण्यम्।
परं वि॒ज्ञाना᳚द् यद् व॒रिष्ठं॒ प्रजा॑नाम्॥MunU.2.2.1
● आविः सन्निहितम् – The shinning one, present here itself गुहा-चरं नाम – as the well known active one in the cave of the heart (the “I”)
○ महत् पदम् – is (in fact) the limitless abode अत्र एतद् समर्पितम् – in which (all) this is fixed,
● एजत् – anything that moves, प्राणत् – breathes, निमिषत् च – or winks,
○ यद् एतद् जानथ – May you know this which सद् अ-सद् – is (at once) formed and formless, वरेण्यम् – the most desirable,
● परं विज्ञानात् यद् वरिष्ठं प्रजानाम् – and, for all people, is beyond (their own) various means of knowing, yet is what they all choose.
❚❚

य॒द् अर्चि॑मद् यद् अ॒णुभ्यो᳚ऽणु॒ च यस्मिँ॑ल् लो॒का निहि॑ता लो॒किन॑श् च।
त॒द् एत॒द् अक्ष॑रं ब्र॒ह्म॒ स प्रा॑णस् तद् उ॒ वाङ् म॑नः।
तद् ए॑तत् स॒त्यं तद् अमृ॑तं तद् वे॑द्ध॒व्यं सोम्य॑ विद्धि॥MunU.2.2.2
● यद् अर्चिमत् – What is shining यद् अणुभ्यः अणु च – and is the subtle among the subtle,
○ यस्मिन् लोकाः निहिताः – and in which are fixed (present) all the worlds लोकिनः च – and dwellers in these worlds,
● तद् एतद् – that is this very अ-क्षरं ब्रह्म – immutable (A-kṣara) Brahman (reality, the abode of all).
○ सः प्राणः – That is Prāṇa, तद् उ वाक् मनः – and that is speech and mind.
● तद् एतद् सत्यं – That is the truth (Satya) here. तद् अ-मृतम् – That is the immortal.
○ तद् वेद्धव्यम् – That which is to be known, सोम्य, विद्धि – O pleasing one, please know (as yourself).
❚❚

धनु॑र् गृही॒त्वौप॑निषदं म॒हास्त्रं॒ शरं॒ ह्य् उपा॑सा-नि॒शितं॒ सन्ध॑यीत।
आय॑म्य तद्-भा॒व-ग॑तेन चे॒तसा॒ लक्ष्यं᳚ तद् ए॑वाक्ष॒रं सोम्य॑ विद्धि॥MunU.2.2.3
● धनुः गृहीत्वा – Taking hold of the bow, उपनिषदं महा-अस्त्रम् – the great “weapon” (Astra, which is wielded at a distance) gained from this teaching (Upaniṣad),
○ शरं हि उपासा-निशितं सन्धयीत – one should fix on it (Sandhayīta) an arrow sharpened through Upāsā (meditation).
● आयम्य – Drawing it back तद्-भाव-गतेन चेतसा – by means of a mind totally intent on that (target),
○ लक्ष्यं तद् एव अ-क्षरं, सोम्य, विद्धि – one should hit (Viddhi) that target alone which is the immutable one, O pleasing one.
❚❚

प्रण॑वो धनुः॒ शरो॒ ह्य् आ᳚त्मा ब्रह्म॑ त॒ल्-लक्ष्य॑म् उच्यते।
अप्र॑म॒त्तेन॑ वेद्ध॒व्यं॒ श॒रव॑त् तन्म॒यो भ॑वेत्॥MunU.2.2.4
● प्रणवः धनुः – Om (Oṃ-kāra, Praṇava) is the bow. शरः हि आत्मा – Ātman is the arrow.
○ ब्रह्म तल्-लक्ष्यम् उच्यते – Brahman is said to (as though) be its target (Lakṣya, the implied meaning of Om).
● अ-प्रमत्तेन वेद्धव्यम् – Without indifference it is to be understood.
○ शरवत् – Like the arrow, तन्मयः भवेत् – one should become one with that (like the arrow with the target, the Ātman with Brahman).
❚❚

यस्मि᳚न् द्यौः पृथि॒वी चान्त॑रिक्षम् ओ॒तं मनः॒ सह॒ प्राणै॑श् च स॒र्वैः।
तम् ए॑वैकं जा॒नथ॒ आत्मा॑नम् अ॒न्या वाचो॑ विमु॒ञ्चथा॑मृतस्यैष॒ सेतुः॑॥MunU.2.2.5
● यस्मिन् द्यौः पृथिवी च अन्तरिक्षम् – The heavens, the earth and the space between are in this (Brahman)
○ ओतम् – woven (as an expanded form that is only the thread which is its reality), मनः सह प्राणैः च सर्वैः – along with the mind and all the Prāṇas.
● तम् एव एकं जानथ – May you know that non-dual (Eka) आत्मानम् – to be oneself.
○ अन्याः वाचः – Any words (or ideas) that differ विमुञ्चथ – give them up. अ-मृतस्य एषः सेतुः – This alone is the bridge (Setu, across the ocean of Saṃsāra) to the immortal.
❚❚

अरा॑ इव रथ-ना॒भौ संह॑ता य॒त्र ना॒ड्यः स एषो᳚ऽन्तश् च॑रते बहु॒धा जाय॑मानः।
ओम् इत्य् ए॑वं ध्या॒यथ आत्मा॑नं स्व्-अ॒स्ति वः॒ पारा॑य॒ तम॑सः॒ पर॑स्तात्॥MunU.2.2.6
● अराः इव रथ-नाभौ संहताः यत्र नाड्यः – Where (Yatra, in the heart, the intellect) all the Nāḍīs (energy pathways, PrasU.3.6) are fixed, like spokes in the hub of a chariot wheel,
○ सः एषः अन्तः चरते – (where) this very (Ātman seemly) moves about बहुधा जायमानः – as all these becoming forms,
● ओम् इति एवं ध्यायथ आत्मानम् – may you meditate upon this Ātman in this way (as explained here) using “Om”.
○ सु-अस्ति वः – May this be auspicious to all of you पाराय – for (reaching) the far shore तमसः परस्तात् – beyond the darkness (ignorance).
❚❚

यः स॑र्व-ज्ञः सर्व॑-विद् य॒स्यैष महि॒मा भुवि॑।
दिव्ये॑ ब्र॒ह्म-पु॑रे ह्य् एष व्यो॒म्न्य् आत्मा॒ प्रति॑ष्ठितः॥(2.2.7)
● यः सर्व-ज्ञः – This (Ātman, Brahman) is (by nature) knowing the all सर्व-विद् – and knowing everything (in detail).
○ यस्य एषः महिमा भुवि – All this on earth is its glory,
● दिव्ये ब्रह्म-पुरे हि – In the shining “city of Brahman” (the place where Brahman can be known),
○ एषः व्योम्नि आत्मा प्रतिष्ठितः – in this space (Vyoman, in the heart, in the intellect) this Ātman abides.
मनो॑मयः प्राण-श॒रीर॒-नेता॒ प्रति॑ष्ठितोऽन्ने॒ हृद॑यं॒ सन्नि॑धाय।
तद् वि॑ज्ञानेन प॒रिप॑श्यन्ति धीरा आन॑न्द-रू॒पम् अमृतं॑ यद् विभाति॥MunU.2.2.7(2.2.8)
● मनोमयः – The individual (Jīva) who has the mind as a limiting adjunct) प्राण-शरीर-नेता – who is the leader of the subtle body,
○ प्रतिष्ठितः अन्ने – abides in this food-body हृदयं सन्निधाय – providing the basis (existence-consciousness) for the heart (intellect).
● तद् विज्ञानेन – By assimilated knowledge of that (Brahman), परिपश्यन्ति धीराः – the discerning clearly see
○ आनन्द-रूपम् अ-मृतम् – that immortal one as the nature of Ānanda (fulfillment) यद् विभाति – which always shines.
❚❚

भि॒द्यते॒ हृद॑य-ग्रन्थिश् छि॒द्यन्ते॒ सर्व॑-संशयाः।
क्षीय॑न्ते चास्य॑ कर्मा॒णि॒ त॒स्मिन् दृ॑ष्टे प॒राव॑रे॥MunU.2.2.8(2.2.9)
● भिद्यते हृदय-ग्रन्थिः – The knots of the heart (the endless confusions arising from identifying with the not-self) are broken (untethered),
○ छिद्यन्ते सर्व-संशयाः – all doubts (regarding the meaning and implications of the teaching) are removed,
● क्षीयन्ते च अस्य कर्माणि – and one’s Karma wastes away (unclaimed as being only “mine”),
○ तस्मिन् दृष्टे – (can only happen) once one knows as clear as seeing पर-अवरे – this (Brahman) as both the Para (the one and only ultimate reality) and the Apara (the lower effects as nothing but that same Para).
❚❚

हि॒र॒ण्म॒ये प॑रे को॒शे॒ वि॒-रजं॑ ब्रह्म॒ निष्-क॑लम्।
तच् छु॑भ्रं ज्योति॑षां ज्योति॒स् तद् यद् आ᳚त्म-विदो॒ विदुः॑॥MunU.2.2.9(2.2.10)
● हिरण्मये – In the shinning, परे कोशे – most (interior) Kośa (location, the Ānandamaya-kośa, PrasU.4.6 & TaitU.2.5.1)
○ वि-रजम् – is that free from impurities ब्रह्म निष्-कलम् – and partless Brahman.
● तद् शुभ्रम् – It is pure, ज्योतिषां ज्योतिः – the light of lights.
○ तद् यद् आत्म-विदः विदुः – Those who know Ātman, they know that (Brahman).
❚❚

न त॑त्र सू॒र्यो भा॑ति न॒ चन्द्र॑-तारकं ने॒मा विद्यु॑तो भान्ति कु॒तोऽय॑म् अग्निः।
तम् ए॑व भान्तम् अ॒नुभा॑ति सर्वं त॒स्य भा॒सा स॒र्वम् इदं॑ विभाति॥MunU.2.2.10(2.2.11)
● न तत्र सूर्यः भाति – The sun does not illumine that (Ātman), न चन्द्र-तारकम् – nor does the moon or stars.
○ न इमाः विद्युतः भान्ति – These flashes of lightning do not illumine (Ātman). कुतस् अयम् अग्निः – What to speak of this (small) flame.
● तम् एव भान्तम्, अनुभाति सर्वम् – Everything shines after that (Brahman, ātman) alone which has ever been the shinning (Bhāntam).
○ तस्य भासा – By the light of that, सर्वम् इदं विभाति – all this shines distinctly (elsewhere).
❚❚

ब्रह्मै॑वेदम् अ॒मृतं॒ पुरस्ता᳚द् ब्रह्म प॒श्चा᳚द् ब्रह्म द॒क्षिण॑त॒श् चोत्त॑रेण।
अध॑श् चो॒र्ध्वं च प्रसृ॑तं ब्रह्मै॑वेदं वि॒श्वम् इ॑दं॒ वरि॑ष्ठम्॥MunU.2.2.11(2.2.12)
● ब्रह्म एव इदम् अ-मृतं पुरस्तात् – The immortal Brahman alone is (all) this in front (Purastāt).
○ ब्रह्म पश्चात् – Brahman (alone) is (all) this in back (Paścsāt). ब्रह्म दक्षिणतः च – Brahman (alone) is (all) this to the right (Dakṣiṇataḥ) उत्तरेण – and to the left (Uttareṇa).
● अधः च उर्ध्वं च प्रसृतं ब्रह्म एव इदम् – Brahman alone pervades (all) this below (Adhas) and above (Urdhva).
○ विश्वम् इदम् – This (Brahman) universe is the (reality Ānanda) वरिष्ठम् – which everyone chooses.
तृतीयो मुण्डक: प्रथमः खण्डः (३.१.१-१०)

Like two birds, the jiva and puruṣa

mn.01 mn.02 mn.03 mn.04 mn.05 mn.06 mn.07 mn.08 mn.09 mn.10

❚❚

द्वा सु॑-पर्णा स॒-युजा॑ सखाया स॒मानं᳚ वृ॒क्षं परि॑षस्वजा॒ते।
तयो॑र् अन्यः पि॒प्पलं᳚ स्वाद्व् अ॒त्त्य् अन॑श्नन्न् अ॒न्यो अ॒भि चा॑कशीति॥MunU.3.1.1
● द्वा सु-पर्णा – Two beautifully winged birds सखाया – are (always born) together (स-युजा) as companions (and as having the same name, “I,” Sa-khāya, Samāna-ākhyāna).
○ समानं वृक्षं परिषस्वजाते – Both are perched on the same tree (of Saṃsāra, depicted as the Peepal tree).
● तयोः – Of the two, अन्यः पिप्पलं स्वादु अत्ति – one enjoys the pleasant fruit (of action) of the Peepal tree.
○ अन्-अश्नन् अन्यः अभि चाकशीति – The other simply witnesses without experiencing.
❚❚

समा॑ने वृक्षे पु॒रुषो॑ निम॒ग्नो॒ऽनी॒शया᳚ शोचति॒ मुह्य॑मानः।
जुष्टं᳚ य॒दा पश्यत्य् अ॒न्यम् ई॑शम् अस्य म॒हिमा᳚नम् इति वी॒त-शो॑कः॥MunU.3.1.2
● पुरुषः निमग्नः – On the same tree (समाने वृक्षे), one person is depressed (Nimagna),
○ अन्-ईशया – (and) without lordship (over hardly anything), शोचति मुह्यमानः – this deluded one grieves.
● जुष्टं यदा पश्यति अन्यम् ईशम् – When this one knows as clear as seeing the other one, the worshipful (Juṣṭa) Lord (Īsa)
○ अस्य महिमानम् इति – as “the one who has (all) the glory,”, वीत-शोकः – this one becomes free from grief.
❚❚

यदा॑ पश्यः पश्यते॒ रुक्म॑-वर्णं कर्ता᳚रम् ई॒शं पुरु॑षं ब्र॒ह्म-यो॑निम्।
त॒दा वि॒द्वान् पु॒ण्य-पा॑पे वि॒धू॒य॒ नि॒र्-अञ्ज॑नः पर॒मं साम्य॑म् उपैति॥MunU.3.1.3
● यदा पश्यः – When the experiencer (the individual) पश्यते – knows as clear as seeing रुक्म-वर्णम् – the shinning
○ कर्तारम् ईशं पुरुषं – person (Puruṣa, him or herself as the) Lord who is the (only) doer ब्रह्म-योनिम् – (and) as the source of even Lord Brahmā,
● तदा विद्वान् – then this wise one, पुण्य-पापे विधूय – shaking off (as “mine”) (all) Karma merit and demerit,
○ निर्-अञ्जनः – is freed of impurities, परमं साम्यम् उपैति – (and) attains ultimate sameness (oneness).
❚❚

प्रा॒णो ह्य् ए॒ष यः॑ सर्व-भू॒तैर् वि॑भाति वि॒जान॒न् विद्वा᳚न् भवते॒ नाति॑-वादी।
आत्म॑-क्रीड आ॒त्म-र॑तिः क्रि॒यावा॒न् एष ब्र॒ह्म-वि॑दां वरिष्ठः॥(आत्म-रति-क्रियावान्)MunU.3.1.4
● प्राणः हि एषः – This (Lord) indeed is Prāṇa (the life-energy) यः सर्व-भूतैः विभाति – which sustains all life forms.
○ विजानन् – Clearly knowing this, विद्वान् भवते न अति-वादी – the wise person no longer is one who speaks (or thinks) differently (Ati-vādin).
● आत्म-क्रीडः – This one in the self only (physically) plays, आत्म-रतिः – in the self only (mentally) revels, क्रियावान् – while (the body and mind are) engaged (in the Lord’s manifestation).
○ एषः ब्रह्म-विदां वरिष्ठः – This is the one to choose (as a teacher) among those who know the Veda.
❚❚

स॒त्येन॑ लभ्यस् त॒पसा॒ ह्य् एष॑ आत्मा स॒म्यग्-ज्ञा॑नेन ब्र॒ह्म-च॑र्येण नित्यम्।
अ॒न्तः-श॑रीरे ज्यो॒तिर्म॑यो हि॒ शु॒भ्रो॒ यं॒ प॑श्यन्ति य॒तयः॒ क्षीण॑-दोषाः॥MunU.3.1.5
● सत्येन लभ्यः तपसा हि एषः आत्मा – This Ātman (self) is indeed attained by Satya (truthfulness, to this teaching mentally and vocally), by Tapas (religious discipline),
○ सम्यग्-ज्ञानेन – as well as by Samyak jñāna (clear knowledge) ब्रह्म-चर्येण – and Brahma-carya (pursuit solely for the teaching), नित्यम् – Nitya (all of these with persistence).
● अन्तः-शरीरे ज्योतिर्मयः हि शुभ्रः – Indeed, as the light in the heart,
○ यं पश्यन्ति – those who can know this as clear as seeing यतयः क्षीण-दोषाः – would be those who put in the effort (Yatis) and free themselves from defects.
❚❚

स॒त्यम् ए॑व जयते ना॒नृतं॒ सत्ये॑न पन्था वि॒ततो॒ देव॑-यानः।
येना॑क्रमन्त्य् ऋ॒षयो॒ ह्य् आप्त॑-कामा यत्र॑ तत् स॒त्यस्य॒ पर॑मं निधा॒नम्॥MunU.3.1.6
● सत्यम् एव जयते – (Even relatively) (by) truth alone one wins, न अन्-ऋतम् – never (by) untruth (short of the truth, factually or absolutely).
○ सत्येन पन्थाः विततः देव-यानः – The path leading to the celestials is covered by Satya (truthfulness).
● येन – By this (Satya) आक्रमन्ति ऋषयः हि आप्त-कामाः – the wise who complete their desires ascend
○ यत्र तद् सत्यस्य परमं निधानम् – to wherever is the final goal of that truth.
❚❚

बृह॑च् च तद् दि॒व्यम् अचि॑न्त्य-रूपं सू॒क्ष्माच् च॑ तत् सू॒क्ष्मत॑रं विभाति।
दू॒रात् सु॑-दूरे त॒द् इहा॑न्तिके च प॒श्य॑त्स्व् इहैव निहितं॑ गुहायाम्॥MunU.3.1.7
● बृहत् च तद् दिव्यम् – That limitless (Brahman) is the shining one (in the intellect, MunU.3.1.5), अ-चिन्त्य-रूपम् – not available as a form of thought (to be lit up),
○ सूक्ष्मात् च तद् सूक्ष्मतरं विभाति – yet variously reveals (itself) (Vibhāti) as the subtlest of the subtle (in each and every thought).
● दूरात् सु-दूरे तद् – Existing very far from what is remote (in distance or time) इह अन्तिके च – and close to (i.e., closer than) here (than every thought right now).
○ पश्यत्सु इह एव निहितं गुहायाम् – it exists (as though) hidden here itself in the conscious intellect.
❚❚

न चक्षु॑षा गृ॒ह्यते॒ नापि॑ वाचा ना॒न्यैर् दे॒वैस् तप॑सा॒ कर्म॑णा वा।
ज्ञान॑-प्रसादेन वि॒शुद्ध॑-सत्त्वस् त॒तस् तु॑ तं प॒श्यते॒ निष्-क॑लं ध्यायमानः॥MunU.3.1.8
● न चक्षुषा गृह्यते – It is not attained by the eye, न अपि वाचा – nor by speech,
○ न अन्यैः देवैः – nor by the other Devas (senses), तपसा कर्मणा वा – nor by prayerful discipline or ritual.
● ज्ञान-प्रसादेन – By the blessing that is knowledge (alone) विशुद्ध-सत्त्वः – does one become free from the clouds (of doubts) in the mind (Sattva).
○ ततः तु – From that (clarity in knowledge), तं पश्यते निष्-कलं ध्यायमानः – contemplating (if necessary to further subside unconscious sources of doubts), one comes to know as clear as seeing that partless one (Brahman, MunU.2.2.9).
❚❚

एषो॑ऽणुर् आ॒त्मा चे॒तसा॒ वेदि॑तव्यो यस्मिन् प्रा॑णः प॒ञ्चधा॒ संवि॑वेश।
प्रा॒णैश् चि॑त्तं सर्व॑म् ओ॒तं प्र॒जानां᳚ यस्मि॑न् विशु॒द्धे विभव॑त्य् एष आत्मा॥MunU.3.1.9
● This subtle Ātman has to be understood (only) by the mind (Cetas) (एषः अणुः आत्मा चेतसा वेदितव्यः),
○ यस्मिन् – while one is (alive) in this (body) where प्राणः पञ्चधा संविवेश – the Prāṇa has entered fivefold.
● प्राणैः चित्तं सर्वम् – The entire mind along with the Prāṇas ओतं प्रजानाम् – of living beings is woven (Ota, MunU.2.2.5) (in this subtle Ātman, in consciousness).
○ यस्मिन् विशुद्धे – When this mind is free of confusions and doubts (Viśuddha, free of obstacles to knowledge, MunU.2.2.8), विभवति एषः आत्मा – this Ātman reveals itself.
❚❚

यं यं लो॑कं म॒नसा॒ संवि॑भाति विशु॑द्ध-स॒त्त्वः काम॑यते यांश् च॑ कामान्।
तं तं लो॒कं जय॑ते तां॒श् च॒ का॒मांस् तस्मा᳚द् आ॒त्म-ज्ञं ह्य् अ॑र्चयेद् भू॒ति-का॑मः॥MunU.3.1.10
● यं यं लोकम् – Whatever experience मनसा संविभाति – is revealed by the mind,
○ विशुद्ध-सत्त्वः कामयते यान् च कामान् – (and) whatever desires it entertains (Kāmayate), the one whose mind is free from confusions and doubts
● तं तं लोकं जयते – wins over (has already attained the Ānanda, fulfillment, MunU.2.2.7, of) that experience तान् च कामान् – and those desires.
○ तस्मात् – Therefore, आत्म-ज्ञं हि अर्चयेत् भूति-कामः – (all) those desirous of prosperity (Bhūti) praise the one who knows oneself.
तृतीयो मुण्डक: द्वितीयः खण्डः (३.२.१-११)

This knowledge has to be chosen

mn.01 mn.02 mn.03 mn.04 mn.05 mn.06 mn.07 mn.08 mn.09 mn.10 mn.11

❚❚

स वे॑दैतत् प॒रमं॒ ब्रह्म॑ धाम य॒त्र वि॒श्वं निहि॑तं भाति॒ शुभ्र᳚म्।
उपा॑सते पुरु॑षं ये॒ ह्य् अ॒कामा᳚स् ते शु॒क्रम् ए॒तद् अ॑तिवर्तन्ति॒ धीराः᳚॥MunU.3.2.1
● सः वेद – That (wise) one knows एतद् परमं ब्रह्म धाम – Brahman as this ultimate abode (Dhāman),
○ यत्र विश्वं निहितं – in which is fixed the universe, भाति शुभ्रम् – and which (always) reveals (itself) with clarity (Śubhra).
● उपासते पुरुषं ये हि अ-कामाः – Those who are free from all (other) desires (A-kāmāḥ) respectfully approach (Upāsate, as students) that person,
○ ते शुक्रम् एतद् अतिवर्तन्ति धीराः – (and) being discerning (Dhīrāḥ), they (too) cross over to this (far shore of) clarity (Śukra).
❚❚

का॒मान् यः का॒मयते म॒न्यमानः स॒ काम॑भिर् जायते॒ तत्र त॑त्र।
पर्या᳚प्त-कामस्य कृ॒तात्म॑नस् तु इ॒हैव॑ सर्वे प्र॒विली॑यन्ति कामाः᳚॥MunU.3.2.2
● कामान् यः कामयते मन्यमानः – The one who dwells on (Manyamāna) and desires objects
○ सः कामभिः जायते तत्र तत्र – is born again and again in wherever place has those desirable objects.
● पर्याप्त-कामस्य कृत-आत्मनः तु – Whereas, for the one who has fulfilled all desires (Paryāpta-kāmasya) (by) having discovered the (already fulfilled) Ātman,
○ इह एव – here itself सर्वे प्रविलीयन्ति कामाः – all desires dissolve (are absorbed within the fulfillment of Ātman).
❚❚

नाय॑म् आत्मा प्र॒वचने॑न लभ्यो न॒ मेध॑या न ब॒हुना॑ श्रुतेन।
यम् ए॑वैष वृणुते ते॒न लभ्यस् तस्यै॑ष आ॒त्मा विवृ॑णुते तनूं स्वाम्॥MunU.3.2.3
● न अयम् आत्मा प्रवचनेन लभ्यः – This Ātman is not attained by reciting (scripture),
○ न मेधया – nor by memory (of scripture), न बहुना श्रुतेन – nor by listening to many (scriptures).
● यम् एव एषः वृणुते – What (Ātman) alone one chooses (solely commits to), तेन लभ्यः – by that (Ātman) is this (Ātman) attained,
○ तस्य एषः आत्मा विवृणुते – (since) this Ātman (self-)reveals तनूं स्वाम् – its form (as the only limitless witness-being).
❚❚

नाय॑म् आत्मा ब॒ल-ही॑नेन लभ्यो न च॑ प्रमा॒दात् त॒पसो॒ वाप्य् अ॑लिङ्गात्।
एतै॑र् उपायैर् य॒तते॒ यस् तु॑ वि॒द्वांस् तस्यै॑ष आ॒त्मा वि॒शते॒ ब्रह्म॑ धाम॥MunU.3.2.4
● न अयम् आत्मा बल-हीनेन लभ्यः – This Ātman is not attained by one who lacks the strength (of commitment),
○ न च प्रमादात् – nor by one who is inattentive, तपसः वा अपि अ-लिङ्गात् – nor by one whose discipline (Tapas, of studentship to this teaching) that does not show the mark (A-liṅga) (of renunciation towards all other pursuits).
● एतैः उपायैः यतते यः तु विद्वान् – Whereas, the discerning one who makes effort through these means (Upāyas),
○ तस्य – for him or her, एषः आत्मा विशते – the self (Ātman) (as though) enters ब्रह्म धाम – (as not other than) Brahman as the (ultimate) abode (Dhāman).
❚❚

स॒म्प्राप्यै॑नम् ऋ॒षयो॒ ज्ञान॑-तृप्ताः कृ॒तात्मा॑नो वी॒त-रा॑गाः प्रशा॒न्ताः।
ते सर्व-गं॑ सर्व॑तः प्रा॒प्य॒ धी॒रा यु॑क्तात्मा॒नः स॒र्वम् ए॒वावि॑शन्ति॥MunU.3.2.5
● सम्प्राप्य एनम् – Having completely attained this (Brahman), ऋषयः ज्ञान-तृप्ताः – the sages were satisfied in knowledge.
○ कृत-आत्मानः – Their mind being prepared, वीत-रागाः – they were free of attachments प्रशान्ताः – and naturally cheerful.
● ते सर्व-गं सर्वतः प्राप्य धीराः – Having gained everywhere the all-pervasive, those wise ones,
○ युक्त-आत्मानः – being (always) united in (contemplation of the limitless) Ātman, सर्वम् एव आविशन्ति – become everything.
❚❚

वे॒दा॒न्त॒-वि॒ज्ञान॒-सु-नि॑श्चिता॒र्थाः सन्न्या॑स-यो॒गाद् यत॑यः शुद्ध॒-सत्त्वाः᳚।
ते ब्र॑ह्म-लो॒केषु॒ परा᳚न्त-काले॒ परा॑मृताः॒ परि॑मुच्यन्ति॒ सर्वे᳚॥MunU.3.2.6
● वेदान्त-विज्ञान-सु-निश्चितार्थाः – They reach a well ascertained understanding of the Vedānta (Upaniṣad) teaching,
○ सन्न्यास-योगात् यतयः – those who make (proper) effort due to the (above) means (Yoga, Upāyas) that show a renunciation (of all other pursuits), शुद्ध-सत्त्वाः – (and) who have (thus) gained a clarity of mind (MunU.3.1.8).
● ते ब्रह्म-लोकेषु परान्त-काले – Into this abode (Loka) that is Brahman, when the (physical and subtle body’s) time is finished, they
○ पर-अमृताः परिमुच्यन्ति सर्वे – all (these wise people) are completely free (from rebirth), being the ultimate immortal (Brahman only).
❚❚

गताः॑ कलाः प॒ञ्च-द॑श प्रतिष्ठा दे॒वाश् च॑ सर्वे प्रति॑-देवतासु।
कर्मा॑णि वि॒ज्ञान॒मय॑श् च आ॒त्मा परे॑ऽव्यये सर्व ए॒की-भ॑वन्ति॥MunU.3.2.7
● गताः कलाः पञ्च-दश – The fifteen parts (of the Puruṣa) merge back प्रतिष्ठाः – into their separate respective (cosmic) bases,
○ देवाः च सर्वे – and all the senses प्रति-देवतासु – into each of their presiding deities (space, etcetera, TatB.20),
● कर्मा॑णि – and (all one’s) Karma विज्ञानमयः च आत्मा – and (their owner) the “I” (Vijñānamaya Ātman, the intellect which includes the I-notion),
○ परे अ-व्यये सर्वे एकी-भवन्ति – all these merge back to one (Ekī-bhavanti) in the highest imperishable one (into the total unmanifest, A-kṣara A-vyakta).
❚❚

यथा॑ नद्यः स्य॒न्दमा॑नाः समु॒द्रेऽस्तं᳚ गच्छन्ति॒ नाम॑-रूपे विहाय।
त॒था वि॒द्वान् नाम॑-रूपाद् वि॒मुक्तः॒ परा॑त् परं पुरुषम् उ॒पैति॑ दिव्यम्॥MunU.3.2.8
● यथा नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रे – Like flowing rivers into the ocean
○ अस्तं गच्छन्ति – get absorbed, नाम-रूपे विहाय – losing their names (Nāmans) and forms (Rūpas).
● तथा विद्वान् – In this way, the wise person नाम-रूपात् विमुक्तः – is freed from these names and forms,
○ परात् परं पुरुषम् उपैति दिव्यम् – (and) attains the shinning, ultimate Puruṣa (Brahman) which is superior to that (A-kṣara A-vyakta).
❚❚

स यो॑ ह वै तत् प॒रमं॒ ब्रह्म॑ वेद ब्रह्मै॒व भ॑वति नास्या᳚ब्रह्म॑वित् कु॒ले भ॑वति। ()
तर॑ति शो॒कं तर॑ति पा॒प्मानं गुहा-ग्रन्थिभ्यो᳚ विमुक्तो॒ऽमृतो भ॑वति॥MunU.3.2.9
● सः यः ह वै तद् परमं ब्रह्म वेद – The very person who comes to know that ultimate Brahman (reality),
○ ब्रह्म एव भवति – is (at this time finally known to be) that Brahman alone. न अस्य अ-ब्रह्म-वित् कुले भवति – In his or her lineage there is none who could not be a knower of Brahman.
● तरति पाप्मानम् – This one crosses beyond sorrow (तरति शोकम्) and everything unwanted (Pāpmāna).
○ गुहा-ग्रन्थिभ्यः विमुक्तः – Freed from the knots (confusions) of the heart, अ-मृतः भवति – this one is now free of death.
❚❚

तद् ए॑तद् ऋ॒चाभ्युक्त᳚म्।
क्रिया॑वन्तः श्रोत्रि॑या ब्रह्म-नि॒ष्ठाः स्व॑यं जुह्वत ए॒क-र्षिं᳚ श्रद्ध॒यन्तः॑।
तेषा॑म् एवैतां ब्र॒ह्म-वि॑द्यां वदेत शिरो॑-व्रतं वि॒धिव॒द् यैस् तु॑ चीर्णम्॥MunU.3.2.10
तद् एतद् ऋचा अभ्युक्तम् – The following has been stipulated by a Rik mantra:
● क्रियावन्तः – (Only) to those who adhere to their duties, श्रोत्रियाः – have studied their (family) Veda (in the case of this Upaniṣad, this would usually be the connected Atharva Veda), ब्रह्म-निष्ठाः – are committed to (the study of) Brahman,
○ स्वयं जुह्वते एक-ऋषिं श्रद्धयन्तः – (and) with trust (in this teaching, Śraddhayantaḥ) have themselves daily performed the Eka-ṛṣi ritual (the name for Agni-hotra in Atharva Veda),
● तेषाम् एव – for them definitely एतां ब्रह्म-विद्यां वदेत – this teaching of Brahman can be told.
○ शिरस्-व्रतं विधिवत् यैः तु चीर्णम् – Along with those also who have performed Śiras-vrata vow.
❚❚

तद् ए॒तत् स॑त्यम् ऋ॒षि॒र् अ॒ङ्गिराः पुरो॑वाच नै॒तद् अ॒चीर्ण॑-व्रतोऽधी॒ते।
नमः॑ परम-ऋषिभ्यो॒ नमः॑ परम-ऋषिभ्यः॥MunU.3.2.11
● तद् एतद् सत्यम् – This is the truth ऋषिः अङ्गिराः – which the seer Angiras
○ पुरा उवाच – told long ago. न एतद् अ-चीर्ण-व्रतः अधीते – One who has not completed (the equivalent of) this vow does not study this (in detail, though it may be recited or heard).
● नमः परम-ऋषिभ्यः नमः परम-ऋषिभ्यः – Salutations to the great seers (repeated).

Go to Top ('Home' key on many Windows browsers)


❚❚

mn.01 mn.02 mn.03 mn.04 mn.05 mn.06 mn.07 mn.08 mn.09 mn.10 mn.11 mn.12


ManU.1
ओम् इत्य् एतद् अक्षरम् इदं सर्वं तस्योपव्याख्यानं भूतं भवद् भविष्यद् इति सर्वम् ओं-कार एव। यच् चान्यत् त्रि-कालातीतं तद् अप्य् ओं-कार एव॥
ओम् इति एतद् अ-क्षरम् इदम् सर्वम् – This very syllable “Om” is all this. तस्य उपव्याख्यानम् – Here is an exposition of that Om. भूतं भवत् भविष्यत् इति सर्वम् ओं-कारः एव – All this past, present and future is only Oṃ-kara. यद् च अन्यद् त्रि-काल-अतीतं तद् अपि ओं-कारः एव – Anything else that is beyond time is also only Oṃ-kara.

ManU.2
सर्वं ह्य् एतद् ब्रह्मायम् आत्मा ब्रह्म सोऽयम् आत्मा चतुष्-पात्॥
सर्वं हि एतद् ब्रह्म – All this is indeed brahman. अयम् आत्मा ब्रह्म – This self (ātman, yourself) is Brahman. सः अयम् आत्मा चतुष्-पाद् – This self (ātman) which is that brahman is endowed with four quarters.

ManU.3
जागरित-स्थानो बहिः-प्रज्ञः सप्ताङ्ग एकोन-विंशति-मुखः स्थूल-भुग् वैश्वा-नरः प्रथमः पादः॥
वैश्वा-नरः प्रथमः पादः – The first quarter (pāda) is called “vaiśvā-nara” (the one who dwells in the common world). जागरित-स्थानः – Its realm is the waking state. बहिः-प्रज्ञः – It is consciousness identified with the external. सप्त-अङ्गः – It has seven limbs एक-उन-विंशति-मुखः – and nineteen openings, स्थूल-भुज् – and is the experiencer of gross (sense) objects.

ManU.4
स्वप्न-स्थानोऽन्तः-प्रज्ञः सप्ताङ्ग एकोन-विंशति-मुखः प्रविविक्त-भुक् तैजसो द्वितीयः पादः॥
तैजसः द्वितीयः पादः – The second quarter is called “taijasa” (the one who dwells in the light of the mind). स्वप्न-स्थानः – Its realm is the dream state. अन्तः-प्रज्ञः – It is consciousness identified with the internal. सप्त-अङ्गः – It has seven (dream projected) limbs (the head, eyes, mouth, prāṇa, body, bladder and feet – representing the heavens, sun, fire, air, space, water and earth) एक-उन-विंशति-मुखः – and nineteen (dream projected) openings (the five organs each of sensing and of action, the five prāṇas, plus the four forms of thinking, namely, mind, intellect, I-notion and memory), प्रतिविक्त-भुज् – and is the experiencer of the other (subtle) objects.

ManU.5
यत्र सुप्तो न कञ्चन कामं कामयते न कञ्चन स्वप्नं पश्यति तत् सुषुप्तम्। सुषुप्त-स्थान एकी-भूतः प्रज्ञान-घन एवानन्दमयो ह्य् आनन्द-भुक् चेतो-मुखः प्राज्ञस् तृतीयः पादः॥
प्राज्ञः तृतीयः पादः – The third quarter is called “prājña” (prakarṣeṇa jānāti, the potential to know without any object to know) यत्र सुप्तः – where, being asleep (to waking or dream), न कञ्चन कामं कामयते – one desires no desirable object, न कञ्चन स्वप्नं पश्यति – and sees no dream object, तद् सुषुतम् – that is deep sleep. सुषुप्त-स्थानः – Its realm is the deep sleep state. एकी-भूतः – It is merged into one. प्रज्ञान-घनः एव – It is an impenetrable mass of consciousness alone, आनन्दमयः हि आनन्द-भुज् – a saturated state of bliss, hence it is the experiencer of this bliss state. चेतो-मुखः – And it is ceto-mukha (the opening into the other two states of experience).

ManU.6
एष सर्वेश्वर एष सर्व-ज्ञ एषोऽन्तर्-याम्य् एष योनिः सर्वस्य प्रभवाप्ययौ हि भूतानाम्॥
एषः सर्व-ईश्वरः – (From the cosmic perspective relating to all three states) This third quarter of Om is the Lord (Īśvara) of all. एषः सर्व-ज्ञः – This one is omniscient. एषः अन्तर्-यामी – This one is the inner ruler. एषः योनिः – This one is the source (material cause) of all, सर्वस्य प्रभव-अप्ययौ हि भूतानाम् – as well as (the efficient cause of) its manifestation and its dissolution of all beings.

ManU.7
नान्तः-प्रज्ञं न बहिः-प्रज्ञं नोभयतः-प्रज्ञं न प्रज्ञान-घनं न प्रज्ञं नाप्रज्ञम्।
चतुर्थं मन्यन्ते – They consider the fourth (caturtha, “quarter,” so to speak) न अन्तः-प्रज्ञं न बहिः-प्रज्ञम् – to be consciousness not identified with the internal (dream), nor identified with the external (waking), न उभयतः-प्रज्ञम् – nor identified with the in-between (deep sleep). न प्रज्ञान-घनम् – It is not an impenetrable mass of consciousness, न प्रज्ञं न अ-प्रज्ञम् – because it is neither a consciousness of something or nothing, nor a non-consciousness of anything.
अदृश्यम् अव्यवहार्यम् अग्राह्यम् अलक्षणम् अचिन्त्यम् अव्यपदेश्यम् एकात्म-प्रत्यय-सारं प्रपञ्चोपशमं शान्तं शिवम् अद्वैतं चतुर्थं मन्यन्ते स आत्मा स विज्ञेयः॥
अ-दृश्यम् – It is neither an object of the organs of sensing, अ-व्यवहार्यम् – nor transactionable, अ-ग्राह्यम् – nor an object of action, अ-लक्षणम् – nor an object of inference, अ-चिन्त्यम् – nor an object of the mind, अ-व्यपदेश्यम् – nor an object of a name (describable in words). एक-आत्म-प्रत्यय-सारम् – Yet it is the continuing essence of the one and only I-notion. प्रपञ्च-उपशमम् – It is the calm of the five-fold universe, शान्तम् – and thus the calm (of the mind). शिवम् – Therefore, it is auspicious. अ-द्वैतम् – It is non-dual, सः आत्मा – but is the very self सः विज्ञेयः – which is to be known.

ManU.8
सोऽयम् आत्माध्यक्षरम् ओं-कारोऽधि-मात्रं पादा मात्रा मात्राश् च पादा अ-कार उ-कारो म-कार इति॥
सः अयम् आत्मा अधि-अक्षरम् – This was the self related to the syllable “Om”. ओं-कारः अधि-मात्रम् – Now Om-kāra with reference to each component sound. पादाः मात्राः मात्राः च पादाः – The quarters are the component sounds, and the component sounds are the quarters. अ-कारः उ-कारः म-कारः इति – These component sounds are indicated by the letters ‘a’, ‘u’, and ‘m’.

ManU.9
जागरित-स्थानो वैश्वा-नरोऽकारः प्रथमा मात्राप्तेर् आदिमत्त्वाद् वाप्नोति ह वै सर्वान् कामान् आदिश् च भवति य एवं वेद॥
अ-कारः प्रथमा मात्रा – The letter ‘a’ is the first sound. जागरित-स्थानः – It stands for (the first quarter) the waking world वैश्वा-नरः – and the waking person (the one who dwells in the common world). आप्तेः – Because (‘a’, phonetically the basic sound of all other sounds is) āpti (it “pervades” language and the entire physical world). आदिमत्वात् वा – Moreover because ādimat (it is “first,” the “first” sound in “Om,” and vaiśvā-nara as Virāṭ is the “first” form of the person at creation). यः एवं वेद – The meditator who knows in this way आप्नोति ह वै सर्वान् कामान् – obtains all he or she desires, आदिः च भवति – and becomes first among others.

ManU.10
स्वप्न-स्थानस् तैजस उ-कारो द्वितीया मात्रोत्कर्षाद् उभयत्वाद् वोत्कर्षति ह वै ज्ञान-सन्ततिं समानश् च भवति नास्याब्रह्म-वित् कुले भवति य एवं वेद॥
उ-कारः द्वितीया मात्रा – The letter ‘u’ is the second sound. स्वप्न-स्थानः – It stands for (the second quarter) the dream world तैजसः – and the dreamer (the one who dwells in the light of the mind). उत्कर्षात् – Because (‘u’ is) utkarṣa (it “raises over” and swallows ‘a’ into ‘o’, and as Hiraṇya-garbha swallows Virāṭ). उभयत्वात् वा – Moreover because it is ubhaya
(it is “in-between” the sound “Om,” and as Hiraṇya-garbha is between Virāṭ and Īśvara). यः एवं वेद – The meditator who knows in this way उत्कर्षति ह वै ज्ञान-सन्ततिम् – raises up the continuity of knowledge, समानः च भवति – becomes moderate (getting along between others), न अस्य अ-ब्रह्म-विद् कुले भवति – as well as none in his lineage would not raise enough to be knowers of brahman.

ManU.11
सुषुप्त-स्थानः प्राज्ञो म-कारस् तृतीया मात्रा मितेर् अपीतेर् वा मिनोति ह वा इदं सर्वम् अपीतिश् च भवति य एवं वेद॥
म-कारः तृतीया मात्रा – The letter ‘m’ is the third sound. सुषुप्त-स्थानः – It stands for (the third quarter) the deep sleep प्राज्ञः – and the deep sleeper (the potential to know without any object to know). मितेः – Because ‘m’ is miti (it “measures,” by having all the preceding sounds flow into the closed mouth “m” then reopens with a following “Om,” and all flows into Īśvara and re-emerges upon the next manifestation or individually the next dream or waking experience). अपीतेः वा – Moreover because all this is apīti (the “dissolution,” the silence of the closed mouth “m” into which the sounds “dissolve,” as well as Īśvara into which the entire universe “dissolves”). यः एवं वेद – The meditator who knows in this way मिनोति ह वै इदं सर्वम् – properly measures (minoti) the value and reality of all this, अपीतिः च भवति – and will go into dissolution.

ManU.12
अमात्रश् चतुर्थोऽव्यवहार्यः प्रपञ्चोपशमः शिवोऽद्वैत एवम् ओङ्-कार आत्मैव संविशत्य् आत्मनात्मानं य एवं वेद॥
अ-मात्रः चतुर्थः – The fourth (caturtha, “so called” quarter) has no letter (a-mātra, and has no measure). अ-व्यवहार्यः – It is not transactionable. प्रपञ्च-उपशमः – It is the calm of the five-fold universe (and thus the calm of the mind). शिवः – Therefore, it is auspicious. अ-द्वैतः – It is non-dual. एवम् ओं-कारः आत्मा एव – Thus it is the very self (ātman) which is Om. यः एवं वेद – The one who knows in this way संविशति आत्मना आत्मानम् – “enters” (so to speak) ātman as ātman.

Go to Top ('Home' key on many Windows browsers)


1 Śikṣāvallī 2 Brahmānandavallī 3 Bhṛguvallī

शीक्षावल्ली (१.)

anu.1.01 anu.1.02 anu.1.03 anu.1.04 anu.1.05 anu.1.06 anu.1.07 anu.1.08 anu.1.09 anu.1.10 anu.1.11 anu.1.12

TaitU.1.1
❚❚

TaitU.1.1.1
ओं शं नो॑ मि॒त्रः शं वरु॑णः। शं नो॑ भवत्व् अर्य॒मा।
शं न॒ इन्द्रो॒ बृह॒स्-पतिः॑। शं नो॒ विष्णु॑र् उरु-क्र॒मः॥
● ओं शं नः मित्रः शं वरुणः – Om, May Mitra (the Friend) bless us.
○ शं नः भवतु अर्यमा – May Varuṇa (the Encompasser) bless us. May Aryaman (the Intimate) bless us.
● शं नः इन्द्रः बृहस्-पतिः – May Indra (the Chief) bless us. May Bṛhas-pati (Devotion) bless us.
○ शं नः विष्णुः उरु-क्रमः – May Viṣṇu (the Active), with long strides bless us.
नमो॒ ब्रह्म॑णे। नम॑स् ते वायो। त्वम् ए॒व प्र॒त्यक्षं॒ ब्रह्मा॑सि। त्वाम् ए॒व प्र॒त्यक्षं॒ ब्रह्म॑ वदिष्यामि। ऋ॒तं व॑दिष्यामि। स॒त्यं व॑दिष्यामि।
नमः ब्रह्मणः – Salutations unto Brahman (as Hiraṇya-garbha, Intelligence). नमः ते वायो – O Lord Vāyu (the Deity of Movement), salutations unto You. त्वम् एव प्रत्यक्षं ब्रह्म असि – You indeed are the perceptible brahman. त्वाम् एव प्रत्यक्षं ब्रह्म वदिष्यामि – I would call You the perceptible brahman. ऋतं वदिष्यामि – I would call You Ṛta (Honesty, the Cosmic Order). सत्यं वदिष्यामि – I would call You Satya (Truth, Reality).
तन् माम् अ॑वतु। तद् व॒क्तार॑म् अवतु। अव॑तु॒ माम्। अव॑तु व॒क्तार᳚म्॥
तन् माम् अवतु – May He (brahman, as prāṇa, the life-energy) protect me. तद् वक्तारम् अवतु – May He protect my teacher. अवतु॒ माम् – Protect me (after the teaching). अवतु वक्तारम् – (Keep) protecting the teacher.
ओं शान्तिः॒ शान्तिः॒ शान्तिः॑॥
ओं शान्तिः – Om, Peace (amongst the deities, ādhi-daivaka), शान्तिः – Peace (amongst the environment around, ādhi-bhautika), शान्तिः – Peace (within us, ādhi-ātmika).
TaitU.1.2
❚❚

TaitU.1.2.1
शीक्षां व्या᳚ख्यास्या॒मः। वर्णः॒ स्वरः। मात्रा॒ बलम्। साम॑ संता॒नः। इत्य् उक्तः शी᳚क्षाध्या॒यः॥
शीक्षां व्याख्यास्यामः – We shall now expound the elements of phonetics: वर्णः स्वरः – The letter (varṇa), the intonation (svara), मात्राः बलम् – the length (mātrā), the effort (bala), साम संतानः – the modulation (sāman), and the flow (santāna). इति उक्तः शीक्षा-अध्यायः – Thus has been taught the lesson on phonetics.
TaitU.1.3
❚❚

TaitU.1.3.1
स॒ह नौ॒ यशः। स॒ह नौ ब्र॑ह्म-व॒र्चसम्।
सह नौ यशः – May there be fame (yaśas) for both of us (student and teacher). सह नौ ब्रह्म-वर्चसम् – May there be scriptural brilliance (brahma-varcasa) for both of us.
अथातः संहिताया उपनिषदं व्या᳚ख्यास्या॒मः। पञ्चस्व् अधि-क॑रणे॒षु। अधि-लोकम् अधि-ज्यौतिषम् अधि-विद्यम् अधि-प्रज॑म् अध्य्-आ॒त्मम्। ता महासग्ँ∙हिता इ॑त्याच॒क्षते।
अथ अतः संहितायाः उपनिषदं व्याख्यास्यामः – Now, therefore, we will expound the sacred teaching (upaniṣad) on conjunction (saṃhitā), पञ्चसु अधि-करणेषु – in five locations (adhi-karaṇas): अधि-लोकम् अधि-ज्यौतिषम् – with reference to the worlds (lokas), to the luminaries (jyotis), अधि-विद्यम् अधि-प्रजम् अधि-आत्मम् – to knowledge (vidyā), to progeny (prajā), and to one’s body (ātman). ताः महा-संहिताः इति आचक्षते – These are called the great conjunctions.
अथा॑धि-लो॒कम्। पृथिवी पू᳚र्व-रू॒पम्। द्यौर् उत्त॑र-रूपम्। आका॑शः सं॒धिः॥
अथ अधि-लोकम् – Now, in regard to the worlds: पृथिवी पूर्व-रूपम् – The Earth is the previous letter (varṇa), द्यौः उत्तर-रूपम् – the heavens is the latter letter, आकाशः संधिः – (intermediary) space (ākāṣa) is the junction (sandhi).
TaitU.1.3.2
वायुः॑ संधा॒नम्। इत्य् अ॑धि-लो॒कम्।
वायुः संधानम् – And vāyu (air) is the linking medium (sandhāna). इति अधि-लोकम् – Thus is (the sacred teaching) in regard to the worlds.
अथा॑धि-ज्यौ॒तिषम्। अग्निः पू᳚र्व-रू॒पम्। आदित्य उत्त॑र-रू॒पम्। आ॑पः सं॒धिः। वैद्युतः॑ संधा॒नम्। इत्य् अ॑धि-ज्यौ॒तिषम्। अथा॑धि-वि॒द्यम्। आचार्यः पू᳚र्व-रू॒पम्॥
अथ अधि-ज्यौतिषम् – Now, in regard to the luminaries: अग्निः पूर्व-रूपम् – Fire (agni) is the previous letter, आदित्य उत्तर-रूपम् – the sun (āditya) is the latter letter, आपः संधिः – water (clouds) is the junction, वैद्युतः संधानम् – and lightning is the linking medium. इति अधि-ज्यौतिषम् – Thus is (the sacred teaching) in regard to the luminaries.
अथ अधि-विद्यम् – Now, with in regard to knowledge: आचार्यः पूर्व-रूपम् – The teacher (ācārya) is the previous letter.
TaitU.1.3.3
अन्ते-वास्य् उत्त॑र-रू॒पम्। वि॑द्या सं॒धिः। प्रवचनग्ँ॑ संधा॒नम्। इत्य् अ॑धि-वि॒द्यम्।
अन्ते-वासि उत्तर-रूपम् – The student (anti-vāsin) is the latter letter, विद्या संधिः – knowledge (vidyā) is the junction, प्रवचनं संधानम् – and the teaching (pravacana) is the linking medium. इति अधि-विद्यम् – Thus is (the sacred teaching) in regard to knowledge.
अथाधि॒-प्रजम्। माता पू᳚र्व-रू॒पम्। पितोत्त॑र-रू॒पम्। प्र॑जा सं॒धिः। प्रजननग्ँ॑ संधा॒नम्। इत्य् अधि॒-प्रजम्॥
अथ अधि-प्रजम् – Now, with regard to progeny: माता पूर्व-रूपम् – Mother is the previous letter, पिता उत्तर-रूपम् – father is the latter letter, प्रजा संधिः – progeny is the junction, प्रजननं संधानम् – and procreation is the linking medium. इति अधि-प्रजम् – Thus is (the sacred teaching) in regard to progeny.
TaitU.1.3.4
अथाध्य्-आ॒त्मम्। अधरा हनुः पू᳚र्व-रू॒पम्। उत्तरा हनुर् उत्त॑र-रू॒पम्। वाक् सं॒धिः। जिह्वा॑ संधा॒नम्। इत्य् अध्य्-आ॒त्मम्। इतीमा म॑हासग्ँ॒हिताः।
अथ अधि-आत्मम् – Now, in regard to one’s body (ātman): अधरा हनुः पूर्व-रूपम् – The upper jaw is the previous letter, उत्तरा हनुः उत्तर-रूपम् – the lower jaw is the latter letter, वाच् संधिः – the organ of speech (vāc) is the junction, जिह्वा संधानम् – and the tongue is the linking medium, इति अधि-आत्मम् – Thus is (the sacred teaching) in regard to one’s body.
य एवम् एता महासग्ँ∙हिता व्याख्या॑ता वे॒द। संधीयते प्रज॑या प॒शुभिः। ब्रह्म-वर्चसेनान्नाद्येन सु-वर्गेण॑ लोके॒न॥
इति इमाः महा-संहिताः – These are the great conjunctions. यः एवम् एताः महा-संहिताः व्याख्याताः वेद – The one who knows (meditates upon) these great conjunctions so expounded संधीयते प्रजया पशुभिः – is united with progeny, wealth, ब्रह्म-वर्चसेन अन्नाद्येन – scriptural brilliance, food and everything connected to it, सु-वर्गेण लोकेन – and a heavenly world.
TaitU.1.4
❚❚

TaitU.1.4.1
यश् छन्द॑साम् ऋष॒भो वि॒श्व-रू॑पः। छन्दो॒भ्योऽध्य् अ॒मृता᳚त् संब॒भूव॑।
स मेन्द्रो॑ मे॒धया᳚ स्पृणोतु। अ॒मृत॑स्य देव॒ धार॑णो भूयासम्।
● यः छन्दसाम् ऋषभः विश्व-रूपः – That which is prominent amongst all Veda mantras (Chandas) and is all forms (namely, Om-kara), छन्दोभ्यः अधि अ-मृतात् संबभूव – and which manifests from the perennially eternal Vedas.
● सः मा इन्द्रः मेधया स्पृणोतु – May that (Om) as Indra (the Lord of the indriyas) bless me with intelligence (medhā, retention of what is known), अ-मृतस्य देव धारणः भूयासम् – O Lord, may I become the upholder of the eternal (Vedas).
शरी॑रं मे॒ विच॑र्षणम्। जि॒ह्वा मे॒ मधु॑मत्तमा। कर्णा᳚भ्यां॒ भूरि॒ विश्रु॑वम्।
ब्रह्म॑णः को॒शो॑ऽसि मे॒धया पि॑हितः। श्रु॒तं मे॑ गोपाय। आ॒वह॑न्ती वितन्वा॒ना॥
● शरीरं मे विचर्षणम् – May my body be active (in this pursuit of knowledge). जिह्वा मे मधुमत्तमा – May my tongue be most sweet (with truth). कर्णाभ्यां भूरि विश्रुवम् – With my ears may I listen more (to the teaching).
● ब्रह्मणः कोशः असि मेधया पिहितः – You (Om) are the locus (kośa) of brahman, (seemingly) veiled in the intellect. श्रुतं मे गोपाय – May You protect what I have heard. आवहन्ती वितन्वाना – May You be (Śrī) the one who brings prosperity (in the following way).
TaitU.1.4.2
कु॒र्वा॒णाचीर॑म् आ॒त्मनः॑। वासाग्ँ॑सि॒ मम॒ गाव॑श् च। अ॒न्न॒-पा॒ने च॑ सर्व॒दा। ततो॑ मे॒ श्रिय॒म् आव॑ह।
लो॒म॒शां प॒शुभिः॑ स॒ह स्वाहा᳚। आमा॑यन्तु ब्रह्म-चा॒रिणः॒ स्वाहा᳚।
● कुर्वाणा अ-चीरम् आत्मनः वासांसि मम गावः च – Who quickly brings about clothes for this body and cows for me, अन्न-पाने च सर्वदा – as well as food and water all around, ततः मे श्रियम् आवह – from this, may You bring me śrī (wealth)
● लोमशां पशुभिः सह स्वाहा – Along with woolly livestock (sheep, etcetera). Svāhā (with blessing, may this offering be accepted by You)! आ मा यन्तु ब्रह्म-चारिणः स्वाहा – May students come to me. Svāhā!
विमा॑यन्तु ब्रह्म-चा॒रिणः॒ स्वाहा᳚। प्रमा॑यन्तु ब्रह्म-चा॒रिणः॒ स्वाहा᳚।
दमा॑यन्तु ब्रह्म-चा॒रिणः॒ स्वाहा᳚। शमा॑यन्तु ब्रह्म-चा॒रिणः॒ स्वाहा᳚॥
● वि मा आयन्तु ब्रह्म-चारिणः स्वाहा – May the students come from various directions. Svāhā! प्र मा आयन्तु ब्रह्म-चारिणः स्वाहा – May the students come with intelligence (pramā). Svāhā!
● दम-आयन्तु ब्रह्म-चारिणः स्वाहा – May the students come with dama (discipline over their senses). Svāhā! शम-आयन्तु ब्रह्म-चारिणः स्वाहा – May the students come with śama (discipline over their mind). Svāhā!
TaitU.1.4.3
यशो॒ जने॑ऽसानि॒ स्वाहा᳚। श्रेया॒न् वस्य॑सोऽसानि॒ स्वाहा᳚।
तं त्वा॑ भग॒ प्रवि॑शानि॒ स्वाहा᳚। स मा॑ भग॒ प्रवि॑श॒ स्वाहा᳚।
तस्मि᳚न् स॒हस्र॑-शाखे। नि भ॑गा॒हं त्वयि॑ मृजे॒ स्वाहा᳚।
● यशः जने असानि स्वाहा – May I be famous among the people. Svāhā! श्रेयान् वस्यसः असानि स्वाहा – May I be wealthier than the wealthy. Svāhā!
● तं त्वा भग प्रविशानि स्वाहा – O Lord (Bhagavān), may I merge into You. Svāhā! सः मा भग प्रविश स्वाहा – O Lord, may You merge into me. Svāhā!
● तस्मिन् सहस्र-शाखे। नि भग अहं त्वयि मृजे स्वाहा – O Lord, may I purify myself in You with thousands of forms. Svāhā!
यथापः॒ प्रव॑ता॒ यन्ति॑। यथा॒ मासा॑ अहर्-ज॒रम्। ए॒वं मां ब्र॑ह्म-चा॒रिणः॑। धात॒राय॑न्तु स॒र्वतः॒ स्वाहा᳚।
प्र॒ति॒वे॒शो॑ऽसि॒ प्र मा॑ भाहि॒ प्र मा॑ पद्यस्व॥
यथा आपः प्रवता यन्ति – Just as the waters (naturally) go along the slopes, यथा मासाः अहर्-जरम् – just as the months (regularly) go into the year (ahar-jara), एवं मां ब्रह्म-चारिणः धातः आयन्तु सर्वतः स्वाहा – in this way, O Lord (Dhātṛ) may the students come to me (naturally and regularly) from everywhere. Svāhā!
प्रतिवेशः असि – You are the resting place. प्र मा भाहि – Reveal Yourself to me. प्र मा पद्यस्व – Please enter into me.
TaitU.1.5
❚❚

TaitU.1.5.1
भूर् भुवः॒ सुव॒र् इति॒ वा ए॒तास् ति॒स्रो व्याहृ॑तयः। तासा॑मु ह स्मै॒तां च॑तु॒र्थीम्। माहा॑चमस्यः॒ प्रवे॑दयते। मह॒ इति॑। तद् ब्रह्म॑। स आ॒त्मा।
भूर् भुवः सुवर् इति वै एताः तिस्रः व्याहृतयः – “Bhūr Bhavaḥ Suvaḥ” These indeed are the three vyāhṛtis (declarations, by the Lord at the start of creation). तासाम् उ ह स्म एतां चतुर्थीं माहा-चमस्यः प्रवेदयते – Along with them, long ago sage Māhā-camasya revealed a fourth vyāhṛti, महः इति – “Mahaḥ”. तद् ब्रह्म – That (mahat) is (to be meditated upon as) brahman. सः आत्मा – That (mahat) is its ātman (body).
अङ्गा᳚न्य॒न्या दे॒वताः᳚। भूर् इति॒ वा अ॒यं लो॒कः। भुव॒ इत्य् अ॒न्तरि॑क्षम्। सुव॒र् इत्य् अ॒सौ लो॒कः॥
अङ्गानि अन्याः देवताः – These other deities (the three vyāhṛtis) are its limbs. भूर् इति वै अयं लोकः – (Upon) “Bhū” is this world (seen and unseen). भुवस् इति अन्तर्-इक्षम् – (Upon) “Bhuvas” is (to be meditated, is to be envisioned as encompassing) the intermediary space (seen and unseen). सुवर् इति असौ लोकः – (Upon) “Suvar” is (to be meditated, is to be envisioned as encompassing) that yonder (unseen) world (heaven).
TaitU.1.5.2
मह॒ इत्य् आ॑दि॒त्यः। आ॒दि॒त्येन॒ वाव सर्वे॑ लो॒का मही॑यन्ते। भूर् इति॒ वा अ॒ग्निः। भुव॒ इति॑ वा॒युः। सुव॒र् इत्य् आ॑दि॒त्यः।
महः इति आदित्यः – (Upon) “Mahat” is (to be meditated, is to be envisioned as encompassing) the sun (āditya). आदित्येन वाव सर्वे लोकाः महीयन्ते – By the sun alone all the (three) worlds are (seen as) vast. भूर् इति वै अग्निः – (Upon) “Bhū” is (to be meditated the devatā) Fire (Agni, here). भुवस् इति वायुः – (Upon) “Bhuvas” is (to be meditated the devatā) Wind (Vāyu, in between). सुवर् इति आदित्यः – (Upon) “Suvar” is (to be meditated the devatā) Sun (Āditya, yonder).
मह॒ इति॑ च॒न्द्रमाः᳚। च॒न्द्रम॑सा॒ वाव सर्वा॑णि॒ ज्योतीग्ँ॑षि॒ मही॑यन्ते। भूर् इति॒ वा ऋचः॑। भुव॒ इति॒ सामा॑नि। सुव॒र् इति॒ यजूग्ँ॑षि॥
महः इति चन्द्रमाः – (Upon) “Mahat” is (to be meditated the devatā) Moon (Candramas). चन्द्रमसा वाव सर्वाणि ज्योतींषि महीयन्ते – With the moon indeed all the luminaries (at night are seen as) vast. भूर् इति वै ऋचः – (Upon) “Bhū” is (to be meditated) Ṛc Veda. भुवस् इति सामानि – (Upon) “Bhuvas” is (to be meditated) Sāman Veda. सुवर् इति यजूंषि – (Upon) “Suvar” is (to be meditated) Yajus Veda.
TaitU.1.5.3
मह॒ इति॒ ब्रह्म॑। ब्रह्म॑णा॒ वाव सर्वे॑ वे॒दा मही॑यन्ते। भूर् इति॒ वै प्रा॒णः। भुव॒ इत्य् अ॑पा॒नः। सुव॒र् इति॑ व्या॒नः।
महः इति ब्रह्म – (Upon) “Mahat” is (to be meditated) brahman (Om). ब्रह्मणा वाव सर्वे वेदाः महीयन्ते – By this brahman indeed all the Vedas are glorified. भूर् इति वै प्राणः – (Upon) “Bhū” is (to be meditated) the out-breath (prāṇa). भुवस् इति अपानः – (Upon) “Bhuvas” is (to be meditated) the in-breath (apāna). सुवर् इति व्यानः – (Upon) “Suvar” is (to be meditated) circulation-energy (vyāna).
मह॒ इत्य् अन्न᳚म्। अन्ने॑न॒ वाव सर्वे᳚ प्रा॒णा मही॑यन्ते।
महः इति अन्नम् – (Upon) “Mahat” is (to be meditated) food (anna). अन्नेन वाव सर्वे प्राणा महीयन्ते – By food indeed all the prāṇas are made great.
ता वा ए॒ताश् चत॑स्रश् चतु॒र्धा। चत॑स्रश् चतस्रो॒ व्याहृ॑तयः।
ता यो वेद॑। स वे॑द॒ ब्रह्म॑। सर्वे᳚ऽस्मै दे॒वा ब॒लिम् आव॑हन्ति॥
ताः वै ए॒ताः चतस्रः व्याहृतयः – These four vyāhṛtis indeed चतुर्धा चतस्रः चतस्रः – (are to be meditated) in the four different ways four each. ताः यः वेद – The one who knows (meditates) on these four vyāhṛtis सः वेद ब्रह्म – (will come to) know brahman, सर्वे अस्मै देवाः बलिम् आवहन्ति – and all the deities will bring offerings to this meditator.
TaitU.1.6
❚❚

TaitU.1.6.1
स य ए॒षो᳚ऽन्तर्-हृ॑दय आका॒शः। तस्मि॑न्न् अ॒यं पुरु॑षो मनो॒मयः॑। अमृ॑तो हिर॒ण्मयः॑।
सः यः एषः अन्तर्-हृदये आकाशः – This very (shinning) space in the heart तस्मिन् अयं परुः मनोमयः अ-मृतः हिरण्मयः – upon this is (to be meditated) the immortal person, Hiraṇya-garbha, consisting of all minds.

अन्त॑रेण॒ तालु॑के। य ए॒ष स्तन॑ इवाव॒लम्ब॑ते। से᳚न्द्र-यो॒निः। यत्रा॒सौ के॑शा॒न्तो वि॒वर्त॑ते। व्य॒पोह्य॑ शीर्ष-कपा॒ले।
अन्तरेण तालुके – (From that space in the heart arising up) between the two sides of the palate, यः एषः स्तनः इव अवलम्बते – where hangs down like a teat (the uvula, between the tonsils at the throat), यत्र असौ केश-अन्तः विवर्तते – and where is the roots of the hairs, व्यपोह्य शीर्ष-कपाले – piercing out through the skull of the head सा इन्द्र-योनिः – this is the Indra-yoni (the source path for reaching Indra).

भूर् इत्य् अ॒ग्नौ प्रति॑तिष्ठति। भुव॒ इति॑ वा॒यौ॥
भूर् इति अग्नौ प्रतितिष्ठति – (After death) one is fixed (merged) in Agni symbolized by “Bhū”, भुवस् इति वायौ – in Vāyu symbolized by “Bhuvas”.
TaitU.1.6.2
सुव॒र् इत्य् आ॑दि॒त्ये। मह॒ इति॒ ब्रह्म॑णि। आ॒प्नोति॒ स्वारा᳚ज्यम्। आ॒प्नोति॒ मन॑स॒स्-पति᳚म्। वाक्-प॑ति॒श् चक्षु॑ष्-पतिः। श्रोत्र॑-पतिर् वि॒ज्ञान॑-पतिः।
सुवर् इति आदित्ये – (Fixed, merged) in Āditya (the sun) symbolized by “Suvar,”, महः इति ब्रह्मणि – and finally into brahman (Hiraṇya-garbha, the total mind) symbolized by “Mahat”. आप्नोति स्वा-राज्यम् – There, this one attains independent rulership आप्नोति मनसस्-पतिम् – as the lord of all minds, वाक्-पतिः चक्षुष्-पतिः श्रोत्र-पतिः विज्ञान-पतिः – the lord of speech, the lord of sight, the lord of hearing, and the lord of intelligence.
ए॒तत् ततो॑ भवति। आ॒का॒श-श॑रीरं॒ ब्रह्म॑। स॒त्यात्म॑ प्रा॒णारा॑मं॒ मन॑ आनन्दम्। शान्ति॑-समृद्धम् अ॒मृत᳚म्।
इति॑ प्राचीन-यो॒ग्योपा᳚स्स्व॥
एतद् ततः भवति – And beyond that आकाश-शरीरं ब्रह्म – as brahman (Hiraṇya-garbha) whose body is space, सत्य-आत्म – whose body is truth or reality (satya), प्राण-आरामं – whose pleasure ground is prāṇa, मन-आनन्दम् – whose joy is this mind, शान्ति-समृद्धम् अ-मृतम् – who is peace and prosperity, and eternal.
इति प्राचीन-योग्य उपास्स्व – O Ancient Yogin, may you thus meditate (do this upāsana).
TaitU.1.7
❚❚

TaitU.1.7.1
पृ॒थि॒व्य् अ॑न्तरि॑क्षं॒ द्यौर् दिशो॑ऽवान्तर-दि॒शः। अ॒ग्निर् वा॒युर् आ॑दि॒त्यश् च॒न्द्रमा॒ नक्ष॑त्राणि। आप॒ ओष॑धयो॒ वन॒स्-पत॑य आका॒श आ॒त्मा। इत्य् अ॑धिभू॒तम्।
पृथिवी अन्तर्-इक्षं द्यौः दिशः अवान्तर-दिशः – The earth, atmosphere, heavens, the four main quarters (east, etcetera), and four intermediary quarters (south-east, etcetera); अग्निः वायुः आदित्यः चन्द्रमा नक्षत्राणि – the fire, air, sun, moon and stars (devatā-pāṅktam); आपः ओषधयः वनस्-पतयः आकाशः आत्मा – the waters, plants, trees, space and Ātman (Virāṭ). इति अधि-भूतम् – These are in regard to the external (adhi-bhūta).
अथाध्य्-आ॒त्मम्। प्रा॒णो व्या॒नो॑ऽपा॒न उ॑दा॒नः स॑मा॒नः। चक्षुः॒ श्रोत्रं॒ मनो॒ वाक् त्वक्। चर्म॑ माग्ँ॒सग्ँ स्नावास्थि॑ म॒ज्जा।
अथ अधि-आत्मम् – Now, in regard to the internal (adhi-ātman). प्राणः व्यानः अपान उदानः समानः – Prāṇa, vyāna, apāna, udāna, and samāna; चक्षुः श्रोत्रं मनः वाच् त्वच् – the sight, hearing, mind, speech, the sense of touch; चर्म मांसं स्नाव अस्थि मज्जा – skin, flesh, tendon, bone, and marrow.
ए॒तद् अ॑धि-वि॒धाय॒ ऋषि॒र् अवो॑चत्। पाङ्क्तं॒ वा इ॒दग्ँ सर्व᳚म्। पाङ्क्ते॑नै॒व पाङ्क्तग्ँ॑ स्पृणो॒तीति॑॥
एतद् अधि-विधाय ऋषिः अवोचत् – Having divided like this, the sage said, पाङ्क्तं वै इदं सर्व – “Every one of these is a fivefold grouping (pāṅkta). By the (internal, adhi-ātman) fivefold groupings is gained (in meditation) the (matching external, adhi-bhūta) fivefold groupings” (पाङ्क्तेन एव पाङ्क्तं स्पृणोति इति).
TaitU.1.8
❚❚

TaitU.1.8.1
ओम् इति॒ ब्रह्म॑। ओम् इती॒दग्ँ सर्व᳚म्।
ओम् इति ब्रह्म – (Upon) “Om” (one should meditate as) brahman. (Hiraṇya-garbha). ओम् इति इदं सर्वम् – Since Om is all this.
ओम् इत्य् ए॒तद् अ॑नुकृतिर् ह स्म॒ वा अ॒प्य् ओ श्रा॑व॒येत्य् आश्रा॑वयन्ति। ओम् इति॒ सामा॑नि गायन्ति। ओं शोम् इति॑ श॒स्त्राणि॑ शंसन्ति।
ओम् इति एतद् अनुकृतिः ह स्म वै – Om indeed is a well known expression of agreement (anukṛti). अपि ओ श्रावय इति आश्रावयन्ति – Moreover, they make the person recite, “O śrāvaya” (“O, make [the gods] hear…”). ओम् इति सामानि गायन्ति – They start a Sāma mantra with “Om”. ओं शोम् इति शस्त्राणि शंसन्ति – They recite the (Ṛc) scriptures with “Oṃ śom… (= Oṃ śam).”
ओम् इत्य् अ॑ध्व॒र्युः प्र॑तिग॒रं प्रति॑गृणाति। ओम् इति॒ ब्रह्मा॒ प्रसौ॑ति। ओम् इत्य् अ॑ग्नि-हो॒त्रम् अनु॑जानाति।
ओम् इति अध्वर्युः प्रतिगरं प्रतिगृणाति – The adhvaryu (Yajus priest) acknowledges permission with “Om”. ओम् इति ब्रह्मा प्रसौति – The brahman (the chief priest) sanctions with “Om”. ओम् इति अग्नि-होत्रम् अनुजानाति – One permits the start of the agni-hotra with “Om”.
ओम् इति॑ ब्राह्म॒णः प्र॑व॒क्ष्यन्न् आ॑ह॒ ब्रह्मोपा᳚प्नवा॒नीति॑। ब्रह्मै॒वोपा᳚प्नोति॥
ओम् इति ब्राह्मणः प्रवक्ष्यन् आह ब्रह्म उपाप्नवानि इति – About to start reciting, a brāhmaṇa utters “Om” (with the wish) “May I attain this brahman (Veda knowledge)”. ब्रह्म एव उपाप्नोति – This one does indeed attain this brahman (śabda-brahman)”.
TaitU.1.9
❚❚

TaitU.1.9.1
ऋतं च स्वाध्याय-प्रव॑चने॒ च। सत्यं च स्वाध्याय-प्रव॑चने॒ च। तपश्च स्वाध्याय-प्रव॑चने॒ च। दमश्च स्वाध्याय-प्रव॑चने॒ च। शमश्च स्वाध्याय-प्रव॑चने॒ च।
ऋतं च स्व-अध्याय-प्रवचने च – Ṛta (honesty to the teaching) with study (svādhyāya) and practice or teaching (pravacana) (of this). सत्यं च स्व-अध्याय-प्रवचने च – Satya (truth or reality) with svādhyāya and pravacana (of this). तपः च स्व-अध्याय-प्रवचने च – Tapas (religious discipline) with svādhyāya and pravacana (of this). दमः च स्व-अध्याय-प्रवचने च – Dama (mastery over senses) with svādhyāya and pravacana (of this). शमः च स्व-अध्याय-प्रवचने च – Śama (mastery over mind) with svādhyāya and pravacana (of this).
अग्नयश्च स्वाध्याय-प्रव॑चने॒ च। अग्नि-होत्रं च स्वाध्याय-प्रव॑चने॒ च। अतिथयश्च स्वाध्याय-प्रव॑चने॒ च। मानुषं च स्वाध्याय-प्रव॑चने॒ च।
अग्नयः च स्व-अध्याय-प्रवचने च – Maintaining the fire rituals with svādhyāya and pravacana (of this). अग्नि-होत्रं च स्व-अध्याय-प्रवचने च – Agni-hotra (ritual) with svādhyāya and pravacana (of this). अतिथयः च स्व-अध्याय-प्रवचने च – Honoring guests (atithis) with svādhyāya and pravacana (of this). मानुषं च स्व-अध्याय-प्रवचने च – Social service (mānuṣa) with svādhyāya and pravacana (of this).
प्रजा च स्वाध्याय-प्रव॑चने॒ च। प्रजनश्च स्वाध्याय-प्रव॑चने॒ च। प्रजातिश्च स्वाध्याय-प्रव॑चने॒ च।
प्रजा च स्व-अध्याय-प्रवचने च – Prajā (progeny) with svādhyāya and pravacana (of this). प्रजनः च स्व-अध्याय-प्रवचने च – Prajana (procreation) with svādhyāya and pravacana (of this). प्रजातिः च स्व-अध्याय-प्रवचने च – Prajāti (getting grand children) with svādhyāya and pravacana (of this).
सत्यम् इति सत्य-वचा॑ राथी॒तरः। तप इति तपो-नित्यः पौ॑रु-शि॒ष्टिः। स्वाध्याय-प्रवचने एवेति नाको॑ मौद्ग॒ल्यः। तद्धि तप॑स् तद्धि॒ तपः॥
सत्यम् इति सत्य-वचाः राथीतरः – Satya (truth) is (foremost), thinks sage Satya-vacas, in the lineage of Rathītara. तपस् इति तपो-नित्यः पौरु-शिष्टिः – Tapas (religious discipline) is (foremost), thinks sage Tapo-nitya, son of Puru-śiṣṭi. स्व-अध्याय-प्रवचने एव इति नाकः मौद्गल्यः – Svādhyāya and pravacana are (foremost), thinks sage Nāka, son of Mudgalya तद् हि तपस् तद् हि तपः – because these two indeed are tapas, (yes) these are tapas.
TaitU.1.10
❚❚

TaitU.1.10.1
अ॒हं वृ॒क्षस्य॒ रेरि॑वा। की॒र्तिः पृ॒ष्ठं गि॒रेरि॑व।
ऊ॒र्ध्व-पवित्रो वा॒जिनी॑व स्व॒मृत॑म् अस्मि।
● अहं वृक्षस्य रेरिवा – “I am the prime mover of the tree (of saṃsāra, of the universe),
○ कीर्तिः पृष्ठं गिरेः इव – My fame (throughout the universe) is like a mountain peak (here),
● ऊर्ध्व-पवित्रः वाजिनि – I am ultimate purity, in the swift (steed-like sun),
○ इव सु-अमृतम् अस्मि – like the perfect nectar.
द्रवि॑णग्ँ॒ स-व॑र्चसम्। सु-मेधा अ॑मृतो॒क्षितः।
इति त्रिशङ्कोर् वेदा॑नुव॒चनम्॥
● द्रविणं स-वर्चसम् – I am the wealth (the satya reality, or as Virāṭ) and effulgence (the jñāna consciousness, or as Hiraṇya-garbha),
○ सु-मेधाः अ-मृतः अ-क्षितः – ripe with wisdom (su-medhā), immortality, and without loss (a-kṣita)”.

इति त्रिशङ्कोः वेद-अनु-वचनम् – This was declared by sage Tri-śaṅku after (anu) he knew (this teaching).
TaitU.1.11
❚❚

TaitU.1.11.1
वेदम् अनूच्याचार्योऽन्ते-वासिनम् अ॑नुशा॒स्ति।
वेदम् अनूच्य आचार्यः अन्ते-वासिनम् अनुशास्ति – After teaching the chanting of the Veda, (the teacher) instructs the student (ante-vāsin):
सत्यं॒ वद। धर्मं॒ चर। स्वाध्याया᳚न् मा प्र॒मदः। आचार्याय प्रियं धनम् आहृत्य प्रजातन्तुं मा व्य॑वच्छे॒त्सीः।
सत्यं वद – Speak truth. धर्मं चर – Adhere to dharma. स्व-अध्यायात् मा प्रमदः – Do not fail to continue these studies. आचार्यय प्रियं धनम् आहृत्य – After properly rewarding the teacher, प्रजा-तन्तुं मा व्यवच्छेत्सीः – may you not break the line of progeny.
सत्यान् न प्रम॑दित॒व्यम्। धर्मान् न प्रम॑दित॒व्यम्। कुशलान् न प्रम॑दित॒व्यम्। भूत्यै न प्रम॑दित॒व्यम्।
स्वाध्याय-प्रवचनाभ्यां न प्रम॑दित॒व्यम्॥
सत्यात् न प्रमदितव्यम् – Do not neglect the truth. धर्मात् न प्रमदितव्यम् – Do not neglect dharma. कशलात् न प्रमदितव्यम् – Do not neglect (individual and cultural) propriety. भूत्यै न प्रमदितव्यम् – Do not neglect well-being (bhūti, resources).
स्व-अध्याय-प्रवचनाभ्यां न प्रमदितव्यम् – Do not neglect study and practice or teaching (svādhyāya and pravacana).
TaitU.1.11.2
देव-पितृ-कार्याभ्यां न प्रम॑दित॒व्यम्।
मातृ॑-देवो॒ भव। पितृ॑-देवो॒ भव। आचार्य॑-देवो॒ भव। अतिथि॑-देवो॒ भव।
देव-पितृ-कार्याभ्यां न प्रमदितव्यम् – May you not neglect the duties to the deities and ancestors.
मातृ-देवः भव – Take mother as a deity. पितृ-देवः भव – Take father as a deity. आचार्य-देवः भव – Take the teacher as a deity. अतिथि-देवः भव – Take the guest as a deity.
यान्य् अनवद्यानि॑ कर्मा॒णि। तानि सेवि॑तव्या॒नि। नो इ॑तरा॒णि। यान्य् अस्माकग्ँ सु-च॑रिता॒नि। तानि त्वयो॑पास्या॒नि॥
यानि अन्-अवद्यानि कर्माणि – Those actions which are not faulty तानि सेवितव्यानि – are to be served, न-उ इतराणि – not the others. यानि अस्माकं सु-चरितानि – Those actions which are considered virtuous by us (the teachers) तानि त्वया उपास्यानि – are to be respectfully followed by you…,
TaitU.1.11.3
नो इ॑तरा॒णि। ये के चास्मच् छ्रेयाग्ँ॑सो ब्रा॒ह्मणाः। तेषां त्वयासनेन प्रश्व॑सित॒व्यम्।
…न-उ इतराणि – Not the other (actions). ये के च अस्मद् श्रेयांसः ब्राह्मणाः – To those who are cultured (brāhmaṇas) or are superior (śreyas) to us तेषां त्वया आसनेन प्रश्वसितव्यम् – should be given rest by a seat, etcetera.
श्रद्ध॑या दे॒यम्। अश्रद्ध॑यादे॒यम्। श्रि॑या दे॒यम्। ह्रि॑या दे॒यम्। भि॑या दे॒यम्। संवि॑दा दे॒यम्।
श्रद्धया देयम् – Charity should be done whole heartedly (with śrad-dhā), अ-श्रद्धया अ-देयम् – not without heart. श्रिया देयम् – Charity should be given in keeping with one’s means (śrī), ह्रिया देयम् – given with modesty, भिया देयम् – given with deference, संविदा देयम् – and given with understanding.
अथ यदि ते कर्म-विचिकित्सा वा वृत्त-विचिकि॑त्सा वा॒ स्यात्॥
अथ यदि ते कर्म-विचिकित्सा वा वृत्त-विचिकित्सा वा स्यात् – Now, suppose there might be a situation where there is a doubt about karma (an action or ritual), or a doubt about vṛtta (one’s conduct or path in life)…
TaitU.1.11.4
ये तत्र ब्राह्मणाः᳚ संम॒र्शिनः। युक्ता॑ आयु॒क्ताः। अलूक्षा धर्म॑-कामाः॒ स्युः। यथा ते॑ तत्र॑ वर्ते॒रन्। तथा तत्र॑ वर्ते॒थाः।
ये तत्र ब्राह्मणाः संमर्शिनः – At that time and place there would be brāhmaṇas who grasp the applicable teaching (saṃmarśin), युक्ताः आयुक्ताः – who themselves are experienced (yukta), अ-लूक्षाः धर्म-कामाः स्युः – who are not harsh (a-lūkṣa), and who are committed to dharma.
यथा ते तत्र वर्तेरन् – In whatever way they act in that situation, तथा तत्र वर्तेथाः – like that you should act in your situation.
TaitU.1.11.4
अथाभ्या᳚ख्याते॒षु। ये तत्र ब्राह्मणाः᳚ संम॒र्शिनः। युक्ता॑ आयु॒क्ताः। अलूक्षा॑ धर्म॑-कामाः॒ स्युः।
यथा ते॑ तेषु॑ वर्ते॒रन्। तथा तेषु॑ वर्ते॒थाः।
अथ अभ्याख्यातेषु – Now in regard to others doubtfully accused.
ये तत्र ब्राह्मणाः संमर्शिनः – At that time and place there would be brāhmaṇas who grasp the applicable teaching (saṃmarśin), युक्ताः आयुक्ताः – who themselves are experienced (yukta), अ-लूक्षाः धर्म-कामाः स्युः – who are not harsh (a-lūkṣa), and who are committed to dharma.
यथा ते तत्र वर्तेरन् – In whatever way they act in that situation, तथा तत्र वर्तेथाः – like that you should act in your situation.
एष॑ आदे॒शः। एष उ॑पदे॒शः। एषा वे॑दोप॒निषत्। एतद् अ॑नुशा॒सनम्।
एवम् उपा॑सित॒व्यम्। एवम् उ चैत॑द् उपा॒स्यम्॥
एषः आदेशः – This is the instruction (ādeśa, according to Śruti). एषः उपदेशः – This is the instruction (upadeśa, further according to Smṛti). एषा वेद-उपनिषत् – This is the essential teaching (upaniṣad) on the Vedas. एतद् अनुशासनम् – This is the (Lord’s) natural order (anuśāsana).
एवम् उपासितव्यम् – In this manner upāsitavya (one should live one’s life as a worship of that Lord). एवम् उ च एतद् उपास्यम् – Again, in this manner one should live worshipfully.
ब्रह्मानन्दवल्ली (२.)

anu.2.01 anu.2.02 anu.2.03 anu.2.04 anu.2.05 anu.2.06 anu.2.07 anu.2.08 anu.2.09

TaitU.2.1

ओं, स॒ ह ना॑व् अवतु। स॒ ह नौ॑ भुनक्तु। स॒ह वी॒र्यं॑ करवावहै। ते॒ज॒स्विना॒व् अधी॑तम् अस्तु॒ मा वि॑द्विषा॒वहै᳚।
ओं शान्तिः॒ शान्तिः॒ शान्तिः॑॥
ओं सः ह नौ अवतु – Om. May That (Lord) protect us both (teacher and myself). सः ह नौ भुनक्तु – May That (Lord) nourish us both. सह वीर्यं करवावहै – May we act strong together. तेजस्वि नौ अधीतम् अस्तु॒ – May our studies be brilliant. मा विद्विषावहै – May we both not disagree. ओं शान्तिः शान्तिः शान्तिः – Om, Peace. Peace, Peace (within, around, and heavenly).
TaitU.2.1.1
❚❚

ब्र॒ह्म॒विद् आ᳚प्नोति॒ पर᳚म्। तद् ए॒षाभ्यु॑क्ता।
स॒त्यं ज्ञा॒नम् अ॑न॒न्तं ब्रह्म॑।
ब्रह्म-विद् आप्नोति परम् – The knower of brahman attains the ultimate. तद् एषा अभ्युक्ता – About that is this (mantra):
सत्यं ज्ञानम् अन्-अन्तं ब्रह्म – “Reality (satya), knowledge (jñāna, consciousness), unlimited (an-anta) is brahman (that ultimate).
यो वेद॒ निहि॑तं॒ गुहा॑यां पर॒मे व्यो॑मन्। सो᳚ऽश्नुते॒ सर्वा॒न् कामा᳚न् स॒ह। ब्रह्म॑णा विप॒श्चितेति॑।
यः वेद निहितम् – The one who knows (that brahman) as fixed (present) गुहायां परमे व्योमन् – in the vast space of the intellect, सः अश्नुते सर्वान् कामान् सह – that one attains simultaneously as everything desirable, ब्रह्मणा विपश्चिता इति – as brahman knowing the all.
तस्मा॒द् वा ए॒तस्मा॑द् आ॒त्मन॑ आका॒शः संभू॑तः।
आ॒का॒शाद् वा॒युः। वा॒योर् अ॒ग्निः। अ॒ग्नेर् आपः॑। अ॒द्भ्यः पृ॑थि॒वी।
तस्मात् वै एतस्मात् आत्मनः – From that (brahman) which is this ātman (self) आकाशः संभूतः – arises ākāśa (space, dimension).
आकाशात् वायुः – From ākāśa arises vāyu (air, movement). वायोः अग्निः – From vāyu arises agni (fire – heat and light). अग्नेः आपः – From agni arises āp (water, liquidity). अद्भ्यः पृथिवी – From āp arises pṛthivī (earth, solidity).

[Creation: PancD.1.28 Comment; BrSEng.1.3.1 L.20–30]
पृ॒थि॒व्या ओष॑धयः। ओष॑धी॒भ्योऽन्न᳚म्। अन्ना॒त् पुरु॑षः। स वा एष पुरुषोऽन्न॑-रस॒मयः।
पृथिव्या ओषधयः – From pṛthivī arises ośadhis (plants). ओषधीभ्यः अन्नम् – From ośadhis arises anna (grains as food). अन्नात् पुरुषः – From anna arises puruṣa (the physical body of a person). सः वै एषः परुषः अन्न-रसमयः – This puruṣa is anna-rasa-maya (predominantly the essence of that food).
तस्येद॑म् एव॒ शिरः। अयं दक्षि॑णः प॒क्षः। अयम् उत्त॑रः प॒क्षः। अयम् आत्मा᳚। इदं पुच्छं॑ प्रति॒ष्ठा।
तद् अप्य् एष श्लो॑को भ॒वति॥
तस्य इदम् एव शिरः – Of that (body) this (up here) is the head. अयं दक्षिणः पक्षः – This (over here) is the right side (pakṣa, like a wing). अयम् उत्तरः पक्षः – This (over here) is the left side. अयम् आत्मा – This (here in the middle) is the ātman (the center, trunk). इदं पुच्छं प्रतिष्ठा – This (here below the navel) is the puccha (support – the hips and legs, like a tail, the imagery being for meditation).
तद् अपि एषः श्लोकः भवति – About that is this verse:
TaitU.2.2
❚❚

TaitU.2.2.1
अन्ना॒द् वै प्र॒जाः प्र॒जाय॑न्ते। याः काश् च॑ पृथि॒वीग्ँ श्रि॒ताः। अथो॒ अन्ने॑नै॒व जी॑वन्ति। अथै॑न॒द् अपि॑ यन्त्य् अन्त॒तः।
अन्नात् वै प्रजाः प्रजायन्ते याः काः च पृथिवीं श्रिताः – All creatures which reside on Earth are born from anna (food). अथ-उ अन्नेन एव जीवन्ति – Moreover, they survive by food, अथ एनद् अपि यन्ति अन्ततः – and they go back into that (food) upon their death.
अन्नग्ँ॒ हि भू॒तानां॒ ज्येष्ठ᳚म्। तस्मा᳚त् सर्वौष॒धम् उ॑च्यते।
अन्नं हि भूतानां ज्येष्ठम् – Food indeed is the elder to all creatures (an elder sibling from ākāṣa-brahman). तस्मात् सर्व-औषधम् उच्यते – Because of that, it is said to be the medicine (auṣadha, the required cure for hunger) for all creatures.
सर्वं॒ वै तेऽन्न॑म् आप्नुवन्ति। येऽन्नं॒ ब्रह्मो॒पास॑ते। अन्नग्ँ॒ हि भू॒तानां॒ ज्येष्ठ᳚म्। तस्मा᳚त् सर्वौष॒धम् उ॑च्यते।
सर्वं वै ते अन्नम् आप्नुवन्ति ये अन्नं ब्रह्म उपासते – All those who worship food as being brahman (their reality), they become food (“I am this food,” or they gain an abundance of food). अन्नं हि भूतानां ज्येष्ठम् – (Again) because food is the elder to all creatures, तस्मात् सर्व-औषधम् उच्यते – therefore it is said to be the medicine for all creatures.
अन्ना᳚द् भू॒तानि॒ जाय॑न्ते। जाता॒न्य् अन्ने॑न वर्धन्ते। अद्यतेऽत्ति च॑ भूता॒नि। तस्माद् अन्नं तद् उच्य॑त इ॒ति।
अन्नात् भूतानि जायन्ते – All creatures are born from food. जातानि अन्नेन वर्धन्ते – Being born, they grow by food. अद्यते अत्ति च भूतानि – (Food) both is eaten and it eats the creatures (upon death, and as a food-body-eater). तस्मात् अन्नं तद् उच्यते इति – Therefore, it is called “anna” (from the root ‘ad’ “to eat,”).
तस्माद् वा एतस्माद् अन्न॑-रस॒मयात्। अन्योऽन्तर आत्मा᳚ प्राण॒मयः। तेनै॑ष पू॒र्णः।
तस्मात् वै एतस्मात् अन्न-रसमयात् – Apart from this (body-ātman) that is anna-rasa-maya (predominantly the essence of that food), अन्यः अन्तरः आत्मा प्राणमयः – there is another ātman (“I”) called prāṇa-maya (predominantly life-energy). तेन एषः पूर्णः – By that, this (body-ātman) is completely encompassed.
स वा एष पुरुषवि॑ध ए॒व। तस्य पुरु॑ष-वि॒धताम्। अन्व् अयं॑ पुरुष॒-विधः।
सः वै एषः पुरुष-विधः एव – (Therefore) this (prāṇa-maya) can indeed be like a person’s body (puruṣa). तस्य पुरुष-विधताम् अनु – Following the likeness of a person, अयं पुरुष-विधः – this is its being like a body.
तस्य प्राण॑ एव॒ शिरः। व्यानो दक्षि॑णः प॒क्षः। अपान उत्त॑रः प॒क्षः। आका॑श आ॒त्मा। पृथिवी पुच्छं॑ प्रति॒ष्ठा।
तद् अप्य् एष श्लो॑को भ॒वति॥
तस्य प्राणः एव शिरः – Prāṇa (breath, in and out) is its head. व्यानः दक्षिणः पक्षः – Vyāna (dispersing circulation) is its right side. अपानः उत्तरः पक्षः – Apāna (downward energy) is its left side. आकाशः आत्मा – Ākāśa (i.e., samāna prāṇa, the digestion) is its trunk (ātman). पृथिवी पुच्छं प्रतिष्ठा – Pṛthivī (i.e., udāna praṇa the subtle body ejector that by not firing allows one to stay on Earth, Pṛthivī) is its support tail (puccha, until death).
तद् अपि एषः श्लोकः भवति – About that is this verse:
TaitU.2.3
❚❚

TaitU.2.3.1
प्रा॒णं दे॒वा अनु॒ प्राण॑न्ति। म॒नु॒ष्याः᳚ प॒शव॑श् च॒ ये। प्रा॒णो हि भू॒ताना॒म् आयुः॑। तस्मा᳚त् सर्वायु॒षम् उ॑च्यते।
प्राणं देवा अनु प्राणन्ति – Only after prāṇa (starts enlivening this body) do the sensory devas (illumined hearing, sight, etcetera) survive here. मनुष्याः पशवः च ये – So too do all people and other creatures survive. प्राणः हि भूतानाम् आयुः – Since prāṇa (determines) the life span (āyus) of all beings, तस्मात् सर्व-आयुषम् उच्यते – therefore it is called the “life span” of all.
सर्व॑म् ए॒व त॒ आयु॑र् यन्ति। ये प्रा॒णं ब्रह्मो॒पास॑ते। प्राणो हि भूता॑नाम् आ॒युः। तस्मात् सर्वायुषम् उच्य॑त इ॒ति।
सर्वम् एव ते आयुः यन्ति ये प्राणं ब्रह्म उपासते – All those who worship (are intent upon) prāṇa as being brahman (their reality), they become this (one) life span (“I am this life,” or they gain a long life). प्राणः हि भूतानाम् आयुः – (Again) because prāṇa (determines) the life span (āyus) of all beings, तस्मात् सर्व-आयुषम् उच्यते इति – therefore it is called the “life span” of all.
तस्यैष एव शारी॑र आ॒त्मा। यः॑ पूर्व॒स्य।
तस्य एषः एव शारीरः आत्मा यः पूर्वस्य – As it was for the previous (anna-rasa-maya) this (prāṇa-maya) becomes the embodied (śārīra) ātman (“I am this life-force, this life span”).
तस्माद् वा एतस्मा᳚त् प्राण॒मयात्। अन्योऽन्तर आत्मा॑ मनो॒मयः। तेनै॑ष पू॒र्णः। स वा एष पुरुष-वि॑ध ए॒व। तस्य पुरु॑ष-वि॒धताम्। अन्व् अयं॑ पुरुष॒-विधः।
तस्माद् वै एतस्मात् प्राणमयात् – Apart from this (prāṇa-ātman) that is prāṇa-maya (consisting of the life energy), अन्यः अन्तरः आत्मा मनोमयः – there is another ātman (“I”) called manomaya (consisting of manas). तेन एषः पूर्णः – By that, this (energy-ātman) is completely encompassed. सः वै एषः पुरुष-विधः एव – (Therefore) this (manomaya) can indeed be like a person’s body (puruṣa). तस्य पुरुष-विधताम् अनु – Following the likeness of a person, अयं पुरुष-विधः – this is its being like a body.
तस्य यजु॑र् एव॒ शिरः। ऋग् दक्षि॑णः प॒क्षः। सामोत्त॑रः प॒क्षः। आदे॑श आ॒त्मा। अथर्वाङ्गिरसः पुच्छं॑ प्रति॒ष्ठा।
तस्य यजुः एव शिरः – Yajus (memory thought of Yajus Veda mantra) is its head. ऋच् दक्षिणः पक्षः – Ṛc (memory thought of Ṛc Veda mantra) is its right side. साम उत्तरः पक्षः – Sāman (memory thought of Sāma Veda mantra) is its left side. आदेशः आत्मा – Ādeśa (memory thought of instruction, Veda Brāhmaṇa prose) is its trunk (ātman). अथर्व-आङ्गिरसः पुच्छं प्रतिष्ठा – Atharva-aṅgiras (memory thoughts of Atharva Veda mantras and Brāhmaṇas, with its purification mantras) is its support tail (puccha)
तद् अप्य् एष श्लो॑को भ॒वति॥
तद् अपि एषः श्लोकः भवति – About that is this verse:
TaitU.2.4
❚❚

TaitU.2.4.1
यतो॒ वाचो॒ निव॑र्तन्ते। अप्रा᳚प्य॒ मन॑सा स॒ह। आनन्दं ब्रह्म॑णो वि॒द्वान्। न बिभेति कदा॑चने॒ति।
तस्यैष एव शारी॑र आ॒त्मा। यः॑ पूर्व॒स्य।
यतः वाचः निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह – “From which (brahman) speech (words) along with this mind (thoughts) turn back (fall short) without obtaining आनन्दं ब्रह्मणः विद्वान् – the one who instead knows (as oneself) the ānanda fullness of that brahman न बिभेति कदाचन इति – does not fear at any time”.
तस्य एषः एव शारीरः आत्मा। यः पूर्वस्य – As it was for the previous (prāṇa-maya) this (manomaya) becomes the embodied (śārīra) ātman (“I am this mind”).
तस्माद् वा एतस्मा᳚न् मनो॒मयात्। अन्योऽन्तर आत्मा वि॑ज्ञान॒मयः। तेनै॑ष पू॒र्णः। स वा एष पुरुष-वि॑ध ए॒व। तस्य पुरु॑ष-वि॒धताम्। अन्व् अयं॑ पुरुष॒-विधः।
तस्मात् वै एतस्मात् मनोमयात् – Apart from this (manas-ātman) that is manomaya (consisting of the thoughts) अन्यः अन्तरः आत्मा विज्ञानमयः – there is another ātman (“I”) called vijñāna-maya (consisting of intellect). तेन एषः पूर्णः – By that, this (mind-ātman) is completely encompassed (clearly known). सः वै एषः पुरुष-विधः एव – (Therefore) this (vijñāna-maya) can indeed be like a person’s body (puruṣa). तस्य पुरुष-विधताम् अनु – Following the likeness of a person अयं पुरुष-विधः – this is its being like a body.
तस्य श्र॑द्धैव॒ शिरः। ऋतं दक्षि॑णः प॒क्षः। सत्यम् उत्त॑रः प॒क्षः। यो॑ग आ॒त्मा। महः पुच्छं॑ प्रति॒ष्ठा।
तद् अप्य् एष श्लो॑को भ॒वति॥
तस्य श्रद्धा एव शिरः – Śraddhā (conviction) is its head. ऋतं दक्षिणः पक्षः – Ṛta (honesty) is its right side. सत्यम् उत्तरः पक्षः – Satya (truth) is its left side. योगः आत्मा – Yoga (contemplative disposition) is its trunk (ātman). मह पुच्छं प्रतिष्ठा – Mahat (the total cosmic subtle body, Hiraṇya-garbha) is its support tail (puccha).
तद् अपि एषः श्लोकः भवति – About that is this verse:
TaitU.2.5
❚❚

TaitU.2.5.1
वि॒ज्ञानं॑ य॒ज्ञं त॑नुते। कर्मा॑णि तनु॒तेऽपि॑ च। वि॒ज्ञानं॑ दे॒वाः सर्वे। ब्रह्म॒ ज्येष्ठ॒म् उपा॑सते।
विज्ञानं यज्ञं तनुते – Vijñāna (intellect) informs (tanute, fills in) yajña (ritual) कर्माणि तनुते अपि च – and intellect informs karma (actions to be done). विज्ञानं देवाः सर्वे ब्रह्म ज्येष्ठम् उपासते – All the deities worship (are intent upon) jyeṣṭha vijñāna (Hiranya-garbha their elder) as being brahman (their reality).
वि॒ज्ञानं॒ ब्रह्म॒ चेद् वेद॑। तस्मा॒च् चेन् न प्र॒माद्य॑ति। श॒रीरे॑ पाप्म॑नो हि॒त्वा। सर्वान् कामान् समश्नु॑त इ॒ति।
तस्यैष एव शारी॑र आ॒त्मा। यः॑ पूर्व॒स्य।
विज्ञानं ब्रह्म चेद् वेद – If one knows vijñāna as brahman, तस्मात् चेद् न प्रमाद्यति – and thereupon does not lose sight of this, शरीरे पाप्मनः हित्वा – then, abandoning (identifications with) the karma demerits of the physical body, सर्वान् कामान् समश्नुते इति – one is said to attain all (mental) desirables.
तस्य एषः एव शारीरः आत्मा यः पूर्वस्य – As it was for the previous (manomaya) this (vijñāna-maya) becomes the embodied (śārīra) ātman (“I am this intellect”).
तस्माद् वा एतस्माद् वि॑ज्ञान॒मयात्। अन्योऽन्तर आत्मा॑नन्द॒मयः। तेनै॑ष पू॒र्णः।
तस्मात् वै एतस्मात् विज्ञानमयात् – Apart from this (vijñāna-ātman) that is vijñāna-maya (consisting of the intellect) अन्यः अन्तरः आत्मा आनन्दमयः – there is another ātman (“I”) called ānanda-maya (consisting of various degrees of joy, whether there are thoughts or not). तेन एषः पूर्णः – By that, this (intellect-ātman) is encompassed (satisfied).
स वा एष पुरुष-वि॑ध ए॒व। तस्य पुरु॑ष-वि॒धताम्। अन्व् अयं॑ पुरुष॒-विधः।
सः वै एषः पुरुष-विधः एव – (Therefore) this (ānanda-maya) can indeed be like a person’s body (puruṣa). तस्य पुरुष-विधताम्। अनु – Following the likeness of a person, this is its being like a body, अयं पुरुष-विधः – this is its being like a body.
तस्य प्रिय॑म् एव॒ शिरः। मोदो दक्षि॑णः प॒क्षः। प्रमोद उत्त॑रः प॒क्षः। आन॑न्द आ॒त्मा। ब्रह्म पुच्छं॑ प्रति॒ष्ठा।
तद् अप्य् एष श्लो॑को भ॒वति॥
तस्य प्रियम् एव शिरः – Priya (the pleasurable, ānanda-vṛtti, fullness limited through a thought) is its head. मोदः दक्षिणः पक्षः – Moda (the more pleasurable) is its right side. प्रमोदः उत्तरः पक्षः – Pramoda (the most pleasurable) is its left side. आनन्दः आत्मा – Ānanda (joy in general) is its trunk (ātman). ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा – Brahman (satyam jñānam anantam brahman) is its (so called) “support tail” (puccha, actually it is all this from ākāśa to ānanda-maya).
तद् अपि एषः श्लोकः भवति – About that is this verse:
TaitU.2.6
❚❚

TaitU.2.6.1
अस॑न्न् ए॒व स॑ भवति। अस॒द् ब्रह्मेति॒ वेद॒ चेत्।
अ-सन् एव सः भवति अ-सत् ब्रह्म इति वेद चेद् – “If anyone thinks that brahman (unlimited existence-knowledge) is either non-existent or unmanifest only (a-sat, or is false), that would only make that one himself or herself non-existent or unmanifest (or false).
अस्ति ब्रह्मेति॑ चेद् वे॒द। सन्तम् एनं ततो वि॑दुर् इ॒ति।
अस्ति ब्रह्म इति चेद् वेद – If, on the other hand, one knows that brahman exists and is manifest (as the Lord, as all this), सन्तम् एनं ततः – from recognizing that, then oneself exists (as brahman) and is manifest (as all this Lord), विदुः इति – say those who know (brahman)”.
तस्यैष एव शारी॑र आ॒त्मा। यः॑ पूर्व॒स्य।
तस्य एषः एव शारीरः आत्मा यः पूर्वस्य – As it was for the previous (vijñāna-maya) this (ānanda-maya, the joyful) is the embodied (śārīra) ātman.
अथातो॑ऽनुप्र॒श्नाः।
उ॒तावि॒द्वान् अ॒मुं लो॒कं प्रेत्य॑। कश्च॒न ग॑च्छ॒ती३। आहो॑ वि॒द्वान् अ॒मुं लो॒कं प्रेत्य॑। कश्चि॒त् सम॑श्नु॒ता३ उ॒।
अथ अतः अनुप्रश्नाः – Now, from this (on how to reach the ultimate joy) there are the following questions.
उत अ-विद्वान् अमुं लोकं प्रेत्य कश्चन गच्छति – After departing (from this life) does an ignorant person (who has no trust in the Veda) go to an other world (heaven) (or not)? आहो विद्वान् अमुं लोकं प्रेत्य – Or rather, does one who knows (i.e., who is an āstika, has trust in the Veda) after departing (from this life) कश्चिद् समश्नुते उ – go to another world (heaven) (or not)?
सो॑ऽकामयत। ब॒हु स्यां॒ प्रजा॑ये॒येति॑। स तपो॑ऽतप्यत। स तप॑स् त॒प्त्वा। इ॒दग्ँ सर्व॑म् असृजत। यद् इ॒दं किञ्च॑। तत् सृ॒ष्ट्वा। तद् ए॒वानु॒प्रावि॑शत्।
सः अकामयत – (Regarding questions on matters within the manifestation, let us start from the beginning) It (the Lord, the Person) pulled up a desire (from the unmanifest, from past karma) बहु स्याम् – “Let Me be many. प्रजायेय इति – Let Me be born”. सः तपस् अतप्यत – It contemplated (did tapas). सः तपस् तप्त्वा – Having contemplated, इदं सर्वम् असृजत – It manifested all this. यद् इदं किञ्च तद् सृष्ट्वा – After manifesting whatever is there, तद् एव अनुप्राविशत् – It “entered into” (as its self) that very thing.
तद् अ॑नुप्र॒विश्य॑। सच् च॒ त्यच् चा॑भवत्। नि॒रुक्तं॒ चानि॑रुक्तं च। नि॒लय॑नं॒ चानि॑लयनं च।
तद् अनुप्रविश्य – After entering that, सत् च त्यत् च अभवत् – It became the formed (sat, sensible form) and the formless (tyad, the “other”), निरुक्तं च अ-निरुक्तं च – the defined and the undefined (a-nirukta), निलयनं॒ च अ-निलयनं च – that which stays put (to have a form) and that which does not stay put (a-nilaya),
वि॒ज्ञानं॒ चावि॑ज्ञानं च। सत्यं चानृतं च स॑त्यम् अ॒भवत्। यद् इ॑दं कि॒ञ्च।
विज्ञानं च अ-विज्ञानं च – what has a mind and what has not a mind (a-vijñāna), सत्यं च अन्-ऋतं च – and what is real (satya brahman) and an-ṛtam (falsely taken as real). सत्यम् अभवत् यद् इदं किञ्च – Satya (brahman) became all this.
तत् सत्यम् इ॑त्य् आच॒क्षते।
तद् अप्य् एष श्लो॑को भ॒वति॥
तद् सत्यम् इति आचक्षते – They call it (the only) satya (reality).
तद् अपि एषः श्लोकः भवति – About that is this verse:
TaitU.2.7
❚❚

TaitU.2.7.1
अस॒द् वा इ॒दम् अग्र॑ आसीत्। ततो॒ वै सद् अ॑जायत।
तद् आत्मानग्ँ स्वय॑म् अकु॒रुत। तस्मात् तत् सुकृतम् उच्य॑त इ॒ति।
अ-सत् वै इदम् अग्रे आसीत् – “In the beginning, all this was the a-sat (unmanifest brahman). ततः वै सत् अजायत – From that (unmanifest brahman) indeed arose the sat (manifest brahman).
तद् आत्मानं स्वयम् अकुरुत – That (a-sat, unmanifest brahman) created its self (ātman, as sat, manifest brahman). तस्मात् तद् सु-कृतम् उच्यते इति – Therefore, it is called su-kṛta (perfectly or self created, i.e. uncaused by anything else)”.
यद् वै॑ तत् सु॒कृतम्। र॑सो वै॒ सः। रसग्ँ ह्य् एवायं लब्ध्वान॑न्दी भ॒वति।
यद् वै तद् सु-कृतम् – That which is known as the perfectly (self) created रसः वै सः – is indeed that rasa (enjoyed thing), रसं हि एव अयं लब्ध्वा आनन्दी भवति – because one becomes (temporarily) self-satisfied (ānandin) upon acquiring an enjoyed thing (rasa).
को ह्य् एवान्या᳚त् कः प्रा॒ण्यात्। यद् एष आकाश आन॑न्दो न॒ स्यात्। एष ह्य् एवान॑न्दया॒ति।
कः हि एव अन्यात् कः प्राण्यात् – Indeed, who would breath in and breath out, यद् एषः आकाशे आनन्दः न स्यात् – if this (hope for) satisfaction within (ākāśe ānanda) was not there. एषः हि एव आनन्दयाति – This (self-created ātman) alone is that which manifests satisfaction.
य॒दा ह्य् ए॑वैष॒ एतस्मिन्न् अदृश्येऽनात्म्येऽनिरुक्तेऽनिलयनेऽभयं प्रति॑ष्ठां वि॒न्दते। अथ सोऽभयं ग॑तो भ॒वति।
यदा हि एव एषः एतस्मिन् अ-दृश्ये अन्-आत्म्ये अ-निरुक्ते अ-निलयने अ-भयं प्रतिष्ठां विन्दते – For only when one finds the abiding-place (pratiṣṭhā) that is fearlessness (a-bhaya) in this invisible (a-dṛśya), bodiless (an-ātmya), indefinable (a-nirukta), and formless (a-nilaya, or is itself without a separate support) (brahman), अथ सः अ-भयं गतः भवति – then one reaches fearlessness.
य॒दा ह्य् ए॑वैष॒ एतस्मिन्न् उद् अरम् अन्त॑रं कु॒रुते। अथ तस्य भ॑यं भ॒वति। तत् त्व् एव भयं विदुषोऽम॑न्वान॒स्य।
तद् अप्य् एष श्लो॑को भ॒वति॥
यदा हि एव एषः एतस्मिन् उद् अरम् अन्तरं कुरुते – Indeed, when one sufficiently rises (ud aram) a notion of separation (antara) in (or from) this (brahman), अथ तस्य भयं भवति – then one has fear. तद् तु एव भयं विदुषः अ-मन्वानस्य – On the other hand, for a person who is learned but does not keep it in mind (or know for a fact this teaching) there is fear.
तद् अपि एषः श्लोकः भवति – About that is this verse:
TaitU.2.8
❚❚

TaitU.2.8.1
भी॒षास्मा॒द् वातः॑ पवते। भी॒षोदे॑ति॒ सूर्यः॑। भीषास्माद् अग्नि॑श् चेन्द्र॒श् च। मृत्युर् धावति पञ्च॑म इ॒ति।
भीषा अस्मात् – “Out of fear (bhīṣā, or rather the mandate of their nature) of that (brahman) वातः पवते भीषा उदेति सूर्यः – the wind blows (the element movement moves) and the sun arises, भीषा अस्मात् अग्निः च इन्द्रः च मृत्यः धावति पञ्चमः इति – similarly, Lord Fire, Lord Indra, and Lord Death as the fifth do their job (dhāvati)”.
सैषानन्दस्य मीमाग्ँ॑सा भ॒वति।
सा एषा आनन्दस्य मीमांसा भवति – Now here is the analysis on ānanda (ānanda-brahman).
युवा स्यात् साधु-यु॑वाध्या॒यकः। आशिष्ठो दृढिष्ठो॑ बलि॒ष्ठः। तस्येयं पृथिवी सर्वा वित्तस्य॑ पूर्णा॒ स्यात्। स एको मानुष॑ आन॒न्दः।
युवा स्यात् साधु-युवा अध्यायकः – Suppose there is a lad who is virtuous (sādhu), in his youthful prime (yuvat), a student (adhyāyaka, unencumbered by household and professional duties), आशिष्ठः दृढिष्ठः बलिष्ठः – most expeditious (āśiṣṭha), most steadfast (dṛḍhiṣṭa), and most powerful (baliṣṭha). तस्य अयं पृथिवी सर्वा वित्तस्य पूर्णा स्यात् – Suppose this entire earth full of wealth is his. सः एकः मानुष॑ आनन्दः – That would be one unit of (maximal) human joy (ānanda).
ते ये शतं मानुषा॑ आन॒न्दाः॥
ते ये शतं मानुषः आनन्दाः – Now, one-hundred of those joys:
TaitU.2.8.2
स एको मनुष्य-गन्धर्वाणा॑म् आन॒न्दः। श्रोत्रियस्य चाकाम॑-हत॒स्य।
सः एकः मनुष्य-गन्धर्वाणाम् आनन्दः – That would be the joy of a heaven music concert goer (manuṣya-gandharva), श्रोत्रियस्य च अ-काम-हतस्य – as well be (included in the joy) of the one who is learned in this teaching (śrotriya) and (hence) unafflicted by any desire (a-kāma-hata).
ते ये शतं मनुष्य-गन्धर्वाणा॑म् आन॒न्दाः। स एको देव-गन्धर्वाणा॑म् आन॒न्दः। श्रोत्रियस्य चाकाम॑-हत॒स्य।
ते ये शतं मनुष्य-गन्धर्वाणाम् आनन्दाः – Now, one-hundred of those joys सः एकः देव-गन्धर्वाणाम् आनन्दः – would be the joy of a heaven concert patron (deva-gandharva), श्रोत्रियस्य च अ-काम-हतस्य – as well be (included in the joy) of the one who is learned in this teaching and hence unafflicted by any desire (śrotriya a-kāma-hata).
ते ये शतं देव-गन्धर्वाणा॑म् आन॒न्दाः। स एकः पितॄणां चिर-लोक-लोकाना॑म् आन॒न्दः। श्रोत्रियस्य चाकाम॑-हत॒स्य।
ते ये शतं देव-गन्धर्वाणाम् आनन्दाः – Now, one-hundred of those joys सः एकः पितॄणां चिर-लोक-लोकानाम् आनन्द – would be the joy of a one dwelling in ancestor heaven for a very long time, श्रोत्रियस्य च अ-काम-हतस्य – as well as be included in the joy of the one who is learned in this teaching and hence unafflicted by any desire (śrotriya a-kāma-hata).
ते ये शतं पितॄणां चिर-लोक-लोकाना॑म् आन॒न्दाः। स एक आजानजानां देवाना॑म् आन॒न्दः॥
ते ये शतं पितॄणां चिर-लोक-लोकानाम् आनन्दाः – Now, one-hundred of those joys सः एकः आजानजानां देवानाम् आनन्दः – would be the joy of a one who is one of the ājānaja devas (who gain a post as a deity in heaven through special Smṛti pūjā rituals).
TaitU.2.8.3
श्रोत्रियस्य चाकाम॑-हत॒स्य।
श्रोत्रियस्य च अ-काम-हतस्य – And would as well be (included in the joy) of the one who is learned in this teaching and hence unafflicted by any desire (śrotriya a-kāma-hata).
ते ये शतम् आजानजानां देवाना॑म् आन॒न्दाः। स एकः कर्म-देवानां देवाना॑म् आन॒न्दः। ये कर्मणा देवान् अ॑पिय॒न्ति। श्रोत्रियस्य चाकाम॑-हत॒स्य।
ते ये शतम् आजानजानां देवानाम् आनन्दाः – Now, one-hundred of those joys सः एकः कर्म-देवानां देवानाम् आनन्दः – would be the joy of one of the karma-devas ये कर्मणा देवान् अपियन्ति – who gain a deity post in heaven through Veda yajña ritual, श्रोत्रियस्य च अ-काम-हतस्य – as well as of the one who is learned in this teaching and hence unafflicted by any desire (śrotriya a-kāma-hata).
ते ये शतं कर्म-देवानां देवाना॑म् आन॒न्दाः। स एको देवाना॑म् आन॒न्दः। श्रोत्रियस्य चाकाम॑-हत॒स्य।
ते ये शतं कर्म-देवानां देवानाम् आनन्दाः – Now, one-hundred of those joys सः एकः देवानाम् आनन्दः – would be the joy of one of the (thirty-three) Ṛc Veda deities), श्रोत्रियस्य च अ-काम-हतस्य – as well as of the one who is learned in this teaching and hence unafflicted by any desire (śrotriya a-kāma-hata).
ते ये शतं देवाना॑म् आन॒न्दाः। स एक इन्द्र॑स्यान॒न्दः॥
ते ये शतं देवानाम् आनन्दाः – Now, one-hundred of those joys सः एकः इन्द्रस्य आनन्दः – would be the joy of Lord Indra.
TaitU.2.8.4
श्रोत्रियस्य चाकाम॑-हत॒स्य।
श्रोत्रियस्य च अ-काम-हतस्य – And would as well be (included in the joy) of the one who is learned in this teaching and hence unafflicted by any desire (śrotriya a-kāma-hata).
ते ये शतम् इन्द्र॑स्यान॒न्दाः। स एको बृहस्पते॑र् आन॒न्दः। श्रोत्रियस्य चाकाम॑-हत॒स्य।
ते ये शतम् इन्द्रस्य आनन्दाः – Now, one-hundred of those joys सः एकः बृहस्-पतेः आनन्दः – would be the joy of Bṛhas-pati (counselor to the deities), श्रोत्रियस्य च अ-काम-हतस्य – as well as of the one who is learned in this teaching and hence unafflicted by any desire (śrotriya a-kāma-hata).
ते ये शतं बृहस्पते॑र् आन॒न्दाः। स एकः प्रजापते॑र् आन॒न्दः। श्रोत्रियस्य चाकाम॑-हत॒स्य।
ते ये शतं बृहस्-पतेः आनन्दाः – Now, one-hundred of those joys सः एकः प्रजा-पतेः आनन्दः – would be the joy of Prajā-pati (Virāṭ), श्रोत्रियस्य च अ-काम-हतस्य – as well as of the one who is learned in this teaching and hence unafflicted by any desire (śrotriya a-kāma-hata).
ते ये शतं प्रजापतेर्॑ आन॒न्दाः। स एको ब्रह्मण॑ आन॒न्दः। श्रोत्रियस्य चाकाम॑-हत॒स्य॥
ते ये शतं प्रजा-पतेः आनन्दाः – Now, one-hundred of those joys सः एकः ब्रह्मणः आनन्दः – would be the joy of Brahman (Lord Brahman, Hiraṇya-garbha), श्रोत्रियस्य च अ-काम-हतस्य – (as well as) of the one who is learned in this teaching and hence unafflicted by any desire (śrotriya a-kāma-hata).
TaitU.2.8.5
स यश् चा॑यं पु॒रुषे। यश् चासा॑व् आदि॒त्ये। स एकः॑।
सः यः च अयं पुरुषे – The very one in a person (the brahma-ātman who has entered into everything including into this body here), यः च असौ आदित्ये – and which is in the sun, सः एकः – is one only (not many ātmans).
स य॑ एवं॒-वित्। अस्माल् लो॑कात् प्रे॒त्य।
सः यः एवं-विद् – The one who knows in this way, अस्मात् लोकात् प्रेत्य – having departed from this world,
एतम् अन्नमयम् आत्मानम् उप॑संक्रा॒मति। एतं प्राणमयम् आत्मानम् उप॑संक्रा॒मति। एतं मनोमयम् आत्मानम् उप॑संक्रा॒मति।
एतम् अन्नमयम् आत्मानम् उपसंक्रामति – Pervades (as the one reality of) this body consisting of food (anna), एतं प्राणमयम् आत्मानम् उपसंक्रामति – pervades this body consisting of energy (prāṇa), एतं मनोमयम् आत्मानम् उपसंक्रामति – pervades this individual consisting of mind,
एतं विज्ञानमयम् आत्मानम् उप॑संक्रा॒मति। एतम् आनन्दमयम् आत्मानम् उप॑संक्रा॒मति।
एतं विज्ञानमयम् आत्मानम् उपसंक्रामति – pervades this body consisting of intellect (vijñāna), एतम् आनन्दमयम् आत्मानम् उपसंक्रामति – and pervades this body consisting of joy (ānanda) (or, upasaṃkrāmati could be taken as transcends at every level of subtility).
तद् अप्य् एष श्लो॑को भ॒वति॥
तद् अपि एषः श्लोकः भवति – About that is this verse:
TaitU.2.9
❚❚

TaitU.2.9.1
यतो॒ वाचो॒ निव॑र्तन्ते। अप्रा᳚प्य॒ मन॑सा स॒ह। आनन्दं ब्रह्म॑णो वि॒द्वान्। न बिभेति कुत॑श्चने॒ति।
“From which, words along with thought return having not grasped (a-prāpya), आनन्दं ब्रह्मणः विद्वान् – that fullness (ānanda) of brahman the wise person (knows as one’s self). न बिभेति कुतश्चन इति – This person has no fear from anything (as no second thing to fear)”.
एतग्ँ ह वाव॑ न त॒पति। किम् अहग्ँ साधु॑ नाक॒रवम्। किम् अहं पापम् अकर॑वम् इ॒ति।
एतं ह वाव न तपति – This one is not afflicted towards any of this (the virtue or fault of these bodies, śarīras) — किम् अहं साधु न अकरवम् – “Whatever good I have not done, किम् अहं पापम् अकरवम् इति – or whatever bad I have done”.
स य एवं विद्वान् एते आत्मा॑नग्ँ स्पृ॒णुते। उ॒भे ह्य् ए॑वैष॒ एते आत्मा॑नग्ँ स्पृ॒णुते। य ए॒वं वेद॑।
इत्य् उ॑प॒निष॑त्॥
सः यः एवं विद्वान् – The one who knows in this way एते आत्मानं स्पृणुते – loves both these as oneself, यः एवं वेद – because one who knows in this way उभे हि एव एषः एते आत्मानं स्पृणुते – (cannot but) love both these as oneself (since it is a fact of this knowledge).
इति उपनिषद् – This is the Upaniṣad (the sacred teaching).
भृगुवल्ली (३.)

anu.3.01 anu.3.02 anu.3.03 anu.3.04 anu.3.05 anu.3.06 anu.3.07 anu.3.08 anu.3.09 anu.3.10

TaitU.3.1
❚❚

TaitU.3.1.1
भृ॒गु॒र् वै वा॑रु॒णिः। वरु॑णं॒ पित॑र॒म् उप॑ससार। अधी॑हि भगवो॒ ब्रह्मेति॑।तस्मा॑ ए॒तत् प्रो॑वाच।
भृगुः वै वारुणिः – Bhṛgu, the well-known son of Varuṇa, वरुणं पितरम् उपससार – properly approached his father Varuṇa अधीहि भगवः ब्रह्म इति तस्मै एतद् प्रोवाच – and requested, “O Venerable Sir, please teach me brahman.
अन्नं॑ प्रा॒णं चक्षुः॒ श्रोत्रं॒ मनो॒ वाच॒म् इति॑। तग्ँ हो॑वाच।
तं ह उवाच – To him Varuṇa said this, अन्नं प्राणम् – “Food and life-energy (the eaten and the eater), चक्षुः श्रोत्रं मनः वाचम् इति – also sight, hearing, mind, and speech”.
यतो॒ वा इ॒मानि॒ भूता॑नि॒ जाय॑न्ते। येन॒ जाता॑नि॒ जीव॑न्ति। यत् प्रय॑न्त्य् अ॒भिसंवि॑शन्ति। तद् विजि॑ज्ञासस्व। तद् ब्रह्मेति॑।
यतः वै इमानि भूतानि जायन्ते – (Then he said to him,) “From which all these beings arise, येन जातानि जीवन्ति – by which the arisen survive, यद् प्रयन्ति अभिसंविशन्ति – and into which they go and merge. तद् विजिज्ञासस्व – That is what you want to know. तद् ब्रह्म इति – That (indirectly) is brahman”.
स तपो॑ऽतप्यत। स तप॑स् त॒प्त्वा॥
सः तपस् अतप्यत – Bhṛgu contemplated this. सः तपस् तप्त्वा – Having contemplated…
TaitU.3.2
❚❚

TaitU.3.2.1
अन्नं॒ ब्रह्मेति॒ व्य॑जानात्। अ॒न्नाद् ध्य् ए॑व खल्व् इ॒मानि॒ भूता॑नि॒ जाय॑न्ते। अन्ने॑न॒ जाता॑नि॒ जीव॑न्ति। अन्नं॒ प्रय॑न्त्य् अ॒भिसंवि॑श॒न्तीति॑।
अन्नं ब्रह्म इति व्यजानात् – He (Bhṛgu) came to know anna (food, as Virāṭ) is brahman, अन्नात् हि एव खलु इमानि भूतानि जायन्ते – since from food all these beings arise, अन्नेन जातानि जीवन्ति – by food the arisen survive, अन्नं प्रयन्ति अभिसंविशन्ति इति – and into food they go and merge.
तद् वि॒ज्ञाय॑। पुन॑र् ए॒व वरु॑णं॒ पित॑र॒म् उप॑ससार। अधी॑हि भगवो॒ ब्रह्मेति॑।
तद् विज्ञाय – Knowing thus (yet knowing food itself has a cause), पुनर् एव वरुणं पितरम् उपससार – he again approached his father Varuṇa अधीहि भगवः ब्रह्म इति – and requested, “O Venerable Sir, please teach me brahman”.
तग्ँ हो॑वाच। तप॑सा॒ ब्रह्म॒ विजि॑ज्ञासस्व। तपो॒ ब्रह्मेति॑।
स तपो॑ऽतप्यत। स तप॑स् त॒प्त्वा॥
तं ह उवाच – To him Varuṇa said this, तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व – “By tapas (religious discipline including inquiry and contemplation) you should know brahman. तपस् ब्रह्म इति – Tapas indeed is brahman”.
सः तपस् अतप्यत – Bhṛgu contemplated this. सः तपस् तप्त्वा – Having contemplated…
TaitU.3.3–6
❚❚

TaitU.3.3.1
प्रा॒णो ब्र॒ह्मेति॒ व्य॑जानात्। प्रा॒णाद् ध्य् ए॑व खल्व् इ॒मानि॒ भूता॑नि॒ जाय॑न्ते। प्रा॒णेन॒ जाता॑नि॒ जीव॑न्ति। प्रा॒णं प्रय॑न्त्य् अ॒भिसंवि॑श॒न्तीति॑।
प्राणः ब्रह्म इति व्यजानात् – He (Bhṛgu) came to know prāṇa (life-energy, as Hiraṇya-garbha) is brahman, प्राणात् हि एव खलु इमानि भूतानि जायन्ते – since from life-energy all these beings arise, प्राणेन जातानि जीवन्ति – by life-energy the arisen survive, प्राणं प्रयन्ति अभिसंविशन्ति इति – and into life-energy they go and merge.
तद् वि॒ज्ञाय॑। पुन॑र् ए॒व वरु॑णं॒ पित॑र॒म् उप॑ससार। अधी॑ही भगवो॒ ब्रह्मेति॑।
तद् विज्ञाय – Knowing thus (yet knowing life-energy itself has a cause), पुनर् एव वरुणं पितरम् उपससार – he again approached his father Varuṇa अधीहि भगवः ब्रह्म इति – and requested, “O Venerable Sir, please teach me brahman”.
तग्ँ हो॑वाच। तप॑सा॒ ब्रह्म॒ विजि॑ज्ञासस्व। तपो॒ ब्रह्मेति॑। स तपो॑ऽतप्यत। स तप॑स् त॒प्त्वा॥
तं ह उवाच – To him Varuṇa said this, तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व – “By tapas (religious discipline including inquiry and contemplation) you should know brahman. तपस् ब्रह्म इति – Tapas indeed is brahman”. सः तपस् अतप्यत – Bhṛgu contemplated this. सः तपस् तप्त्वा – Having contemplated…
TaitU.3.4.1
मनो॒ ब्रह्मेति॒ व्य॑जानात्। मन॑सो॒ ध्य् ए॑व खल्व् इ॒मानि॒ भूता॑नि॒ जाय॑न्ते। मन॑सा॒ जाता॑नि॒ जीव॑न्ति। मनः॒ प्रय॑न्त्य् अ॒भिसंवि॑श॒न्तीति॑।
मनस् ब्रह्म इति व्यजानात् – He (Bhṛgu) came to know manas (mind) is brahman, मनसः हि एव खलु इमानि भूतानि जायन्ते – since from mind all these beings arise, मनसा जातानि जीवन्ति – by mind the arisen survive, मनस् प्रयन्ति अभिसंविशन्ति इति – and into mind they go and merge.
तद् वि॒ज्ञाय॑। पुन॑र् ए॒व वरु॑णं॒ पित॑र॒म् उप॑ससार। अधी॑ही भगवो॒ ब्रह्मेति॑।
तद् विज्ञाय – Knowing thus (yet knowing mind itself has a cause), पुनर् एव वरुणं पितरम् उपससार – he again approached his father Varuṇa अधीहि भगवः ब्रह्म इति – and requested, “O Venerable Sir, please teach me brahman”.…
तग्ँ हो॑वाच। तप॑सा॒ ब्रह्म॒ विजि॑ज्ञासस्व। तपो॒ ब्रह्मेति॑। स तपो॑ऽतप्यत। स तप॑स् त॒प्त्वा॥
तं ह उवाच – To him Varuṇa said this, तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व – “By tapas (religious discipline including inquiry and contemplation) you should know brahman. तपस् ब्रह्म इति – Tapas indeed is brahman”. सः तपस् अतप्यत – Bhṛgu contemplated this. Having contemplated…
TaitU.3.5.1
वि॒ज्ञानं॒ ब्रह्मेति॒ व्य॑जानात्। वि॒ज्ञाना॒द् ध्य् ए॑व खल्व् इ॒मानि॒ भूता॑नि॒ जाय॑न्ते। वि॒ज्ञाने॑न॒ जाता॑नि॒ जीव॑न्ति। वि॒ज्ञानं॒ प्रय॑न्त्य् अ॒भिसंवि॑श॒न्तीति॑।
विज्ञानं ब्रह्म इति व्यजानात् – He (Bhṛgu) came to know vijñāna (intellect) is brahman, विज्ञानात् हि एव खलु इमानि भूतानि जायन्ते – since from intellect all these beings arise, विज्ञानेन जातानि जीवन्ति – by intellect the arisen survive, विज्ञानं प्रयन्ति अभिसंविशन्ति इति – and into intellect they go and merge.
तद् वि॒ज्ञाय॑। पुन॑र् ए॒व वरु॑णं॒ पित॑र॒म् उप॑ससार। अधी॑ही भगवो॒ ब्रह्मेति॑।
तद् विज्ञाय – Knowing thus (yet knowing intellect itself has a cause), पुनर् एव वरुणं पितरम् उपससार – he again approached his father Varuṇa अधीहि भगवः ब्रह्म इति – and requested, “O Venerable Sir, please teach me brahman”.
तग्ँ हो॑वाच। तप॑सा॒ ब्रह्म॒ विजि॑ज्ञासस्व। तपो॒ ब्रह्मेति॑। स तपो॑ऽतप्यत। स तप॑स् त॒प्त्वा॥
तं ह उवाच – To him Varuṇa said this, तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व – “By tapas (religious discipline including inquiry and contemplation) you should know brahman. तपस् ब्रह्म इति – Tapas indeed is brahman”. सः तपस् अतप्यत – Bhṛgu contemplated this. सः तपस् तप्त्वा – Having contemplated…
TaitU.3.6.1
आ॒न॒न्दो ब्र॒ह्मेति॒ व्य॑जानात्। आ॒नन्दा॒द् ध्य् ए॑व खल्व् इ॒मानि॒ भूता॑नि॒ जाय॑न्ते। आ॒न॒न्देन॒ जाता॑नि॒ जीव॑न्ति। आ॒न॒न्दं प्रय॑न्त्य् अ॒भिसंवि॑श॒न्तीति॑।
आनन्दः ब्रह्म इति व्यजानात् – He (Bhṛgu) came to know ānanda (fullness, ānanda-maya-pratiṣṭhā) is brahman, आनन्दात् हि एव खलु इमानि भूतानि जायन्ते – since from fullness all these beings arise, आनन्देन जातानि जीवन्ति – by fullness the arisen survive, आनन्दं प्रयन्ति अभिसंविशन्ति इति – and into fullness they merge (finally).
सैषा भा᳚र्ग॒वी वा॑रु॒णी वि॒द्या।
सा एषा भार्गवी वारुणी विद्या – This indeed is the knowledge in the form of a dialogue between Śrī Varuṇa and his son Śrī Bhṛgu.
प॒र॒मे व्यो॑म॒न् प्रति॑ष्ठिता। स य ए॒वं वेद॒ प्रति॑तिष्ठति।
परमे व्योमन् प्रतिष्ठिता – It is firmly established (by religious discipline including inquiry and contemplation) in the vast space of the intellect. सः यः एवं वेद प्रतितिष्ठति – The one who knows thus gets firmly established (as ānanda brahman).
अन्न॑वान् अन्ना॒दो भ॑वति। म॒हान् भ॑वति। प्र॒जया॑ प॒शुभि॑र् ब्रह्म-वर्च॒सेन॑। म॒हान् की॒र्त्या॥
अन्नवान् अन्न-अदः भवति महान् भवति – (Like for Bhṛgu) one becomes great, gains and enjoys plenty of food, प्रजया पशुभिः – has good progeny and wealth, ब्रह्म-वर्चसेन – is brilliant in self-confidence, महान् कीर्त्या – with the far-reaching respect (of being a wise person).
TaitU.3.7
❚❚

TaitU.3.7.1
अन्नं॒ न नि॑न्द्यात्। तद् व्र॒तम्। प्रा॒णो वा अन्न᳚म्।
अन्नं न निन्द्यात् तद् व्रतम्। प्राणः वै अन्नम् – This one would not deprecate (i.e. would revere and respect) food as a vow. प्राणः वै अन्नम् – Food is indeed prāṇa (life-energy).
शरी॑रम् अन्ना॒दम्। प्रा॒णे शरी॑रं॒ प्रति॑ष्ठितम्। शरी॑रे प्रा॒णः प्रति॑ष्ठितः। तद् ए॒तद् अन्न॒म् अन्ने॒ प्रति॑ष्ठितम्।
शरीरम् अन्न-अदम् – This body is the eater of food. प्राणे शरीरं प्रतिष्ठितम् – This body is fixed in prāṇa. शरीरे प्राणः प्रतिष्ठितः – Prāṇa is fixed in this body. तद् एतद् अन्नम् अन्ने प्रतिष्ठितम् – Thus this food (as the body and as life-energy, as mutually the eater and the eaten) here is fixed in food.
स य ए॒तद् अन्न॒म् अन्ने प्रति॑ष्ठितं॒ वेद॒ प्रति॑तिष्ठति।
सः यः एतद् अन्नम् अन्ने प्रतिष्ठितं वेद – The one who knows that this food here is fixed in food, प्रतितिष्ठति – is oneself well-fixed.
अन्न॑वान् अन्ना॒दो भ॑वति। म॒हान् भ॑वति। प्र॒जया॑ प॒शुभि॑र् ब्रह्म-वर्च॒सेन॑। म॒हान् की॒र्त्या॥
अन्नवान् अन्न-अदः भवति महान् भवति – (Again) one becomes great, gains and enjoys plenty of food, प्रजया पशुभिः – has good progeny and wealth, ब्रह्म-वर्चसेन – is brilliant in self-confidence, महान् कीर्त्या – with the far-reaching respect (of being a wise person).
TaitU.3.8
❚❚

TaitU.3.8.1
अन्नं॒ न परि॑चक्षीत। तद् व्र॒तम्। आपो॒ वा अन्न᳚म्।
अन्नं न परिचक्षीत तद् व्रतम् – This one would not discard food as a vow. आपः वै अन्नम् – Food is indeed āp (water, a component of food).
ज्योति॑र् अन्ना॒दम्। अ॒प्सु ज्योतिः॒ प्रति॑ष्ठितम्। ज्योति॒ष्य् आपः॒ प्रति॑ष्ठिताः। तद् ए॒तद् अन्न॒म् अन्ने॒ प्रति॑ष्ठितम्।
ज्योतिः अन्न-अदम् – Fire (in the belly) is the eater of food. अप्सु ज्योतिः प्रतिष्ठितम् – Fire is fixed in water. ज्योतिषु आपः प्रतिष्ठिताः – Water is fixed in fire. तद् एतद् अन्नम् अन्ने प्रतिष्ठितम् – Thus this food (as water and as fire, as mutually the eater and the eaten) here is fixed in food.
स य ए॒तद् अन्न॒म् अन्ने प्रति॑ष्ठितं॒ वेद॒ प्रति॑तिष्ठति।
सः यः एतद् अन्नम् अन्ने प्रतिष्ठितं वेद – The one who knows that this food here is fixed in food, प्रतितिष्ठति – is oneself well-fixed.
अन्न॑वान् अन्ना॒दो भ॑वति। म॒हान् भ॑वति। प्र॒जया॑ प॒शुभि॑र् ब्रह्म-वर्च॒सेन॑। म॒हान् की॒र्त्या॥
अन्नवान् अन्न-अदः भवति महान् भवति – (Again) one becomes great, gains and enjoys plenty of food, प्रजया पशुभिः – has good progeny and wealth, ब्रह्म-वर्चसेन – is brilliant in self-confidence, महान् कीर्त्या – with the far-reaching respect (of being a wise person).
TaitU.3.9
❚❚

TaitU.3.9.1
अन्नं॑ ब॒हु कु॑र्वीत। तद् व्र॒तम्। पृ॒थि॒वी वा अन्न᳚म्।
अन्नं बहु कुर्वीत तद् व्रतम् – This one would produce sufficient food as a vow. पृथिवी वै अन्नम् – Food is indeed pṛthivī (earth, a component of food).
आ॒का॒शो᳚ऽन्ना॒दः। पृ॒थि॒व्याम् आ॑का॒शः प्रति॑ष्ठितः। आ॒का॒शे पृ॑थि॒वी प्रति॑ष्ठिता। तद् ए॒तद् अन्न॒म् अन्ने॒ प्रति॑ष्ठितम्।
आकाशः अन्न-अदः – Space is the eater of food. पृथिव्याम् आकाशः प्रतिष्ठितः – Space is fixed in earth. आकाशे पृथिवी प्रतिष्ठिता – Earth is fixed in space. तद् एतद् अन्नम् अन्ने प्रतिष्ठितम् – Thus this food (as earth and as space, as mutually the eater and the eaten) here is fixed in food.
स य ए॒तद् अन्न॒म् अन्ने प्रति॑ष्ठितं॒ वेद॒ प्रति॑तिष्ठति।
सः यः एतद् अन्नम् अन्ने प्रतिष्ठितं वेद – The one who knows that this food here is fixed in food, प्रतितिष्ठति – is oneself well-fixed.
अन्न॑वान् अन्ना॒दो भ॑वति। म॒हान् भ॑वति। प्र॒जया॑ प॒शुभि॑र् ब्रह्म-वर्च॒सेन॑। म॒हान् की॒र्त्या॥
अन्नवान् अन्न-अदः भवति महान् भवति – (Again) one becomes great, gains and enjoys plenty of food, प्रजया पशुभिः – has good progeny and wealth, ब्रह्म-वर्चसेन – is brilliant in self-confidence, महान् कीर्त्या – with the far-reaching respect (of being a wise person).
TaitU.3.10
❚❚

TaitU.3.10.1
न कंचन वसतौ प्रत्या॑चक्षी॒त। तद् व्र॒तम्। तस्माद् यया कया च विधया बह्व् अ॑न्नं प्रा॒प्नुयात्। अराध्य् अस्मा अन्नम् इ॑त्य् आच॒क्षते।
न कंचन वसतौ प्रत्याचक्षीत तद् व्रतम् – In regard to shelter, as a vow, one should not turn away anyone. तस्मात् यया कया च विधया – Therefore, in any way बहु अन्नं प्राप्नुयात् – one can acquire sufficient amount of food (for guests). अराधि अस्मै अन्नम् इति आचक्षते – They say, “Food has succeeded (is to be prepared) for such a person”.
एतद् वै मुखतो᳚ऽन्नग्ँ रा॒द्धम्। मुखतोऽस्मा अ॑न्नग्ँ रा॒ध्यते। एतद् वै मध्यतो᳚ऽन्नग्ँ रा॒द्धम्। मध्यतोऽस्मा अ॑न्नग्ँ रा॒ध्यते। एतद् वा अन्ततो᳚ऽन्नग्ँ रा॒द्धम्। अन्ततोऽस्मा अ॑न्नग्ँ रा॒ध्यते॥
एतद् वै मुखतः अन्नं राद्धम् – In the beginning (of life, or in the foremost manner), the food offered मुखतः अस्मै अन्नं राध्यते – is received in return. एतद् वै मध्यतः अन्नं राद्धम् – In the middle (of life, or in the middling manner), the food offered मध्यतः अस्मै अन्नं राध्यते – is received in return. एतद् वै अन्ततः अन्नं राद्धम् – In the end (of life, or in the least manner), the food offered अन्ततः अस्मै अन्नं राध्यते – is received in return.
TaitU.3.10.2
य ए॑वं वे॒द। क्षेम इ॑ति वा॒चि। योग-क्षेम इति प्रा॑णापा॒नयोः। कर्मे॑ति ह॒स्तयोः। गतिर् इ॑ति पा॒दयोः। विमुक्तिर् इ॑ति पा॒यौ। इति मानुषीः᳚ समा॒ज्ञाः।
क्षेमः इति वाचि – The one who knows in this way (यः एवं वेद), there is preservation in respect to speech. योग-क्षेमः इति प्राण-अपानयोः – There is acquiring and preservation in respect to breathing out and in. कर्म इति हस्तयोः – Karma is in one’s hands. गतिः इति पादयोः – Movement is there in one’s feet. विमुक्तिः इति पायौ – Evacuation is there in one’s anus. इति मानुषीः समाज्ञाः – These are the recognitions (the meditations, of brahman) in regard to the person.
अथ दै॒वीः। तृप्तिर् इ॑ति वृ॒ष्टौ। बलम् इ॑ति वि॒द्युति॥
अथ दैवीः – Now in regard to the deities (are the following meditations). तृप्तिः इति वृष्टौ – Satisfaction is there in the rains. बलम् इति विद्युति – Strength is there in the lightning.
TaitU.3.10.3
यश इ॑ति प॒शुषु। ज्योतिर् इति न॑क्षत्रे॒षु। प्रजातिर् अमृतम् आनन्द इ॑त्य् उप॒स्थे। सर्वम् इ॑त्य् आका॒शे।
यशस् इति पशुषु – (Brahman is to be recognized) as fame in livestock, ज्योतिः इति नक्षत्रेषु – as the light in the stars and planets, प्रजातिः अ-मृतम् – procreation and its continuity, आनन्दः इति उपस्थे – and the joy in the sexual organ, सर्वम् इति आकाशे – and all this in space.
तत् प्रतिष्ठेत्य् उ॑पासी॒त। प्रतिष्ठा॑वान् भ॒वति।
तन् मह इत्य् उ॑पासी॒त। म॑हान् भ॒वति।
तन् मन इत्य् उ॑पासी॒त। मान॑वान् भ॒वति॥
तद् प्रतिष्ठा इति उपासीत – One should meditate (upon brahman) as the support, प्रतिष्ठावान् भवति – then one has this support.
तद् मह इति उपासीत – On should meditate (upon brahman) as great, महान् भवति – then one becomes great.
तद् मनस् इति उपासीत – One should meditate (upon brahman) as one’s mind, मानवान् भवति – then one becomes mindful.
TaitU.3.10.4
तन् नम इत्य् उ॑पासी॒त। नम्यन्ते᳚ऽस्मै का॒माः।
तद् नमस् इति उपासीत – One should meditate (upon brahman) as prostration (namas), नम्यन्ते अस्मै कामाः – then desirables prostrate to this one.
तद् ब्रह्मेत्य् उ॑पासी॒त। ब्रह्म॑वान् भ॒वति। तद् ब्रह्मणः परिमर इत्य् उ॑पासी॒त। पर्येणं म्रियन्ते द्विषन्तः॑ सप॒त्नाः। परि ये᳚ऽप्रिया᳚ भ्रातृ॒व्याः।
तद् ब्रह्म इति उपासीत – One should meditate (upon the Lord) as the vast (brahman), ब्रह्मवान् भवति – then one becomes vast. तद् ब्रह्मणः परिमरः इति उपासीत – One should meditate (upon brahman) as brahman’s (power of) blowing away (removal), परि एणं म्रियन्ते द्विषन्तः स-पत्नाः – then whatever competing (distracting) thing one does not want gets blown away. परि ये अ-प्रियाः भ्रातृव्याः – Any unpleasant adversarial is blown away.
स यश् चा॑यं पु॒रुषे। यश् चासा॑व् आदि॒त्ये। स एकः॑॥
सः यः च अयं पुरुषे – The very one (the brahma-ātman) in a person (in this body), यः च असौ आदित्ये – and which is in the sun, सः एकः – is one only (not many ātmans).
TaitU.3.10.5
स य॑ एवं॒वित्। अस्माल् लो॑कात् प्रे॒त्य। एतम् अन्नमयम् आत्मानम् उप॑संक्र॒म्य।
सः यः एवं-विद् – The one who knows in this way, अस्मात् लोकात् प्रेत्य – having departed from this world, एतम् अन्नमयम् आत्मानम् उपसंक्रम्य – pervades (and transcends) (as the one reality of) this body consisting of food (anna),
एतं प्राणमयम् आत्मानम् उप॑संक्र॒म्य। एतं मनोमयम् आत्मानम् उप॑संक्र॒म्य। एतं विज्ञानमयम् आत्मानम् उप॑संक्र॒म्य। एतम् आनन्दमयम् आत्मानम् उप॑संक्र॒म्य।
एतं प्राणमयम् आत्मानम् उपसंक्रम्य – pervades this body consisting of energy (prāṇa), एतं मनोमयम् आत्मानम् उपसंक्रम्य – pervades this individual consisting of mind (manas), एतं विज्ञानमयम् आत्मानम् उपसंक्रम्य – pervades this body consisting of intellect (vijñāna), एतम् आनन्दमयम् आत्मानम् उपसंक्रम्य – and pervades this body consisting of joy (ānanda).
इमांल् लोकान् कामान्नी काम-रूप्य् अ॑नुसं॒चरन्।
एतत् साम गा॑यन्न् आ॒स्ते। हा३वु॒ हा३वु॒ हा३वु॑॥
इमान् लोकान् कामान्नी काम-रूपी अनुसंचरन् – This one moves around (in knowledge without travel) getting food at will, taking any form at will (in this world, as all forms of the Lord are ātman’s form).
एतद् साम गायन् आस्ते – Sitting, this one sings the song (sāman, i.e., happily declares), हा३वु हा३वु हा३वु – “Hā u, Hā u, Hā u,…”
TaitU.3.10.6
अ॒हम् अन्नम् अ॒हम् अन्नम् अ॒हम् अन्नम्।
अ॒हम् अन्ना॒दो२ऽ॒हम् अन्ना॒दो२ऽ॒हम् अन्ना॒दः।
अ॒हग्ँ श्लोक॒कृद् अ॒हग्ँ श्लोक॒कृद् अ॒हग्ँ श्लोक॒कृत्।
अहम् अन्नम् अहम् अन्नम् अहम् अन्नम् – “(As a wonder) I am food. I am food, I am food.
अहम् अन्न-अदः अहम् अन्न-अदः अहम् अन्न-अदः – I am the eater of food, I am the eater of food. I am the eater of food.
अहं श्लोक-कृत् अहं श्लोक-कृत् अहं श्लोक-कृत् – I am the composer. I am the composer. I am the composer.
अ॒हम् अस्मि प्रथमजा ऋता३स्य॒।
पूर्वं देवेभ्योऽमृतस्य ना३भा॒यि॒।
अहम् अस्मि प्रथम-जाः ऋता३स्य – I am the first born of this cosmic order (ṛta).
पूर्वं देवेभ्यः अ-मृतस्य ना३भायि – Before the gods, I am the navel (nābhi, source) of immortality.
यो मा ददाति स इद् एवमा३वाः॒।
अ॒हम् अन्न॒म् अन्न॑म् अ॒दन्त॒म् आ३द्मि॒।
यः मा ददाति – The one who gives me (as food), सः इद् एवम् आ३वाः – protects (āvāḥ) me as this (food).
अहम् अन्नम् – I am food. अन्नम् अदन्तम् आ३द्मि – (As food) I eat (admi) the one eating food.
अ॒हं विश्वं॒ भु॒व॑न॒म् अभ्य॑भ॒वा३म्।
सुव॒र्ण ज्योतीः᳚। य ए॒वं वेद॑।
अहं विश्वं भुवनम् अभ्यभवा३म् – I overcome the entire universe.
सुवर् न ज्योतीः यः एवं वेद – The one who know in this way, shines (as consciousness, an-antam jñānam), like (na) the sun”.
इत्य् उ॑प॒निष॑त्॥
इति उपनिषद् – This is the teaching (Upaniṣad).

Go to Top ('Home' key on many Windows browsers)


Khaṇḍa 1.1 (1) Khaṇḍa 1.2 (2) Khaṇḍa 1.3 (3) Khaṇḍa 2.1 (4) Khaṇḍa 3.1 (5)

ऐतरेय-उपनिषद् प्रथमोऽध्यायः प्रथम: खण्डः (१.१, १)

The cosmology

mn.01 mn.02 mn.03 mn.04

❚❚

AitU.1.1.1 (1.1) आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत्। नान्यत्किञ्चन मिषत्। स ईक्षत लोकान्नु सृजा इति॥
आत्मा वै इदम् एकः एव अग्रे आसीत् – Ātman (the self) indeed, one only (eka), was all this in the beginning. न अन्यद् किञ्चन मिषत् – There was nothing else blinking. सः ईक्षत लोकान् नु सृजै इति – That one envisioned, “I now create (sṛjai = sṛje) the worlds”.
❚❚

AitU.1.1.2 (1.2) स इमांल्लोकानसृजत। अम्भो मरीचीर्मरमापो
सः इमान् लोकान् असृजत – That (ātman) manifested (itself) as these worlds (lokas): अम्भस् मरीचीः मरम् आपः – ambhas, marīcis, mara, and āpaḥ.
…अदोऽम्भः परेण दिवं द्यौः प्रतिष्ठान्तरिक्षं मरीचयः। पृथिवी मरो या अधस्तात्ता आपः॥
अदः अम्भः परेण दिवं – What is above (pareṇa) the heavens is called that ambhas (the Milky Way cloud). द्यौः प्रतिष्ठा – Heaven is its support (base). अन्तर्-इक्षं मरीचयः – (Below) that is the intermediate space called marīcis (the area of the solar luminaries’ rays). पृथिवी मरः – This (surface of the) earth is called mara (where death presides). याः अधस्तात् ताः आपः – Below (adhastāt) is that which is called āpas (the deep waters).

[Creation: PancD.1.28 Comment; BrSEng.1.3.1 L.20–30]
❚❚

AitU.1.1.3 (1.3) स ईक्षतेमे नु लोका लोकपालान्नु सृजा इति। सोऽद्भ्य एव पुरुषं समुद्धृत्यामूर्छयत्॥
सः ईक्षत – The ātman thought, इमे नु लोकाः – “Now, there are these worlds. लोक-पालान् नु सृजै इति – Now, I manifest the protectors of these worlds”. सः अद्भ्यः एव पुरुषं समुद्धृत्य अमूर्छयत् – (The ātman) gathered up from the water world and shaped a human form (puruṣa, Virāṭ the manifest cosmic Person).
❚❚

AitU.1.1.4 (1.4) तमभ्यतपत्तस्याभितप्तस्य मुखं निरभिद्यत यथाण्डं मुखाद्वाग्वाचोऽग्निर्…
तम् अभ्यतपत् – That (ātman) did tapas on (envisioned) that (cosmic human form).
तस्य अभितप्तस्य मुखं निरभिद्यत यथा अण्डम् – The mouth of that envisioned form opened, like an egg. मुखात् वाच् – From that mouth emerged speech (vāc). वाचः अग्निः – From speech (language, from names) emerged the deity Fire (Agni, the earliest deity of the perceptible elements).
नासिके निरभिद्येतां नासिकाभ्यां प्राणः प्राणाद्वायुरक्षिणी निरभिद्येतामक्षिभ्यां चक्षुश्चक्षुष आदित्यः…
नासिके निरभिद्येताम् – The nostrils opened. नासिकाभ्यां प्राणः – From the nostrils emerged breath (prāṇa, along with the sense of smell). प्राणात् वायुः – From prāṇa emerged the deity Air (Vāyu).
अक्षिणी निरभिद्येताम् – The eyes opened. अक्षिभ्यां चक्षुः – From these eyes emerged sight. चक्षुषः आदित्यः – From sight emerged the deity Sun (Āditya).
कर्णौ निरभिद्येतां कर्णाभ्यां श्रोत्रं श्रोत्राद्दिशस्त्वङ् निरभिद्यत त्वचो लोमानि लोमभ्य ओषधिवनस्पतयो हृदयं निरभिद्यत हृदयान्मनो मनसश्चन्द्रमा
कर्णौ निरभिद्येताम् – The ears opened. कर्णाभ्यां श्रोत्रम् – From the ears emerged hearing. श्रोत्रात् दिशः – From hearing emerged the Directions (Diś, Space).
त्वच् निरभिद्यत – The skin (tvac) opened. त्वचः लोमानि – From skin emerged hairs (lomans). लोमभ्यः ओषधि-वनस्-पतयः – From the hairs emerged the deity Plants (Oṣadhis) and the deity Trees (Vanas-patis).
नाभिर्निरभिद्यत नाभ्या अपानोऽपानान्मृत्युः शिश्नं निरभिद्यत शिश्नाद्रेतो रेतस आपः॥
हृदयं निरभिद्यत – The heart (hṛdaya) opened. हृदयात् मनस् – From the heart emerged mind (manas). मनसः चन्द्रमा – From the mind emerged the deity Moon Candramas.
नाभिः निरभिद्यत – The navel opened. नाभ्याः अपानः – From the navel emerged apāna (the downward life energy). अपानात् मृत्युः – From apāna emerged Death (Mṛtyu).
शिश्नं निरभिद्यत – The penis opened. शिश्नात् रेतस् – From the penis emerged the semen (retas, the means for future procreation). रेतसः आपः – From the semen emerged the deity Waters (Āpaḥ).
ऐतरेय-उपनिषद् प्रथमोऽध्यायः द्वितीय: खण्डः (१.२, २)

mn.01 mn.02 mn.03 mn.04 mn.05

❚❚

AitU.1.2.1 (2.1)
ता एता देवताः सृष्टा अस्मिन्महत्यर्णवे प्रापतंस्तमशनायापिपासाभ्यामन्ववार्जत्ता एनमब्रुवन्नायतनं नः प्रजानीहि यस्मिन्प्रतिष्ठिता अन्नमदामेति॥
ताः एताः देवताः सृष्टाः – These deities (Agni, Vāyu, etcetera) that have been manifested अस्मिन् महति अर्णवे प्रापतन् – (then) fell back into this vast ocean (arṇava, the water world).
तम् अशनाया-पिपासाभ्याम् अन्ववार्जत् – (The ātman, manifester, as though) afflicted Him (Virāṭ and thus the deities) to hunger (aśanāyā) and thirst (pipāsā). ताः एनम् अब्रुवन् – They (the devatās) pleaded to this one (the ātman), आयतनं नः प्रजानीहि – “Give us an abode (āyatana) यस्मिन् प्रतिष्ठिताः अन्नम् अदाम इति – in which we may (be able to) eat food”.
❚❚

AitU.1.2.2 (2.2)
ताभ्यो गामानयत्ता अब्रुवन्न वै नोऽयमलमिति। ताभ्योऽश्वमानयत्ता अब्रुवन्न वै नोऽयमलमिति॥
ताभ्यः गाम् आनयत् – For them, (the ātman) brought a cow (to inhabit as their abode). ताः अब्रुवन् – They said, न वै नः अयम् अलम् इति – “This is indeed not enough (alam, to fulfill all the natural desires) for us”.
ताभ्यः अश्वम् आनयत् – For them, (the ātman) brought a horse. ताः अब्रुवन् – They said, न वै नः अयम् अलम् इति – “This is indeed not enough (alam) for us”.
❚❚

AitU.1.2.3 (2.3)
ताभ्यः पुरुषमानयत्ता अब्रुवन्सु कृतं बतेति पुरुषो वाव सुकृतम्। ता अब्रवीद्यथायतनं प्रविशतेति॥
ताभ्यः पुरुषम् आनयत् – For them, (the ātman) brought a human form (to inhabit as their abode). ताः अब्रुवन् – They said, सु कृतं बत इति – “This is indeed well made (su kṛta). पुरुषः वाव सु-कृतम् – The human form (in the same form as Virāṭ) indeed is well made”. ताः अब्रवीत् – (The ātman) said to them, यथा आयतनं प्रविशत इति – “May you each enter into your respective abode (in this human form)”.
❚❚

AitU.1.2.4 (2.4)
अग्निर्वाग्भूत्वा मुखं प्राविशद्वायुः प्राणो भूत्वा नासिके प्राविशदादित्यश्चक्षुर्भूत्वाक्षिणी प्राविशद्दिशः श्रोत्रं भूत्वा कर्णौ प्राविशन्…
अग्निः वाच् भूत्वा मुखं प्राविशत् – The deity Agni (Fire) entered into the mouth, becoming speech. वायुः प्राणः भूत्वा नासिके प्राविशत् – Vāyu (Wind deity) entered into the nostrils, becoming the sense of smell. आदित्यः चक्षुः भूत्वा अक्षिणी प्राविशत् – Āditya (Sun deity) entered into the eyes, becoming the sight. दिशः श्रोत्रं भूत्वा कर्णौ प्राविशन् – Diś (Space deity) entered into the ears, becoming hearing.
ओषधिवनस्पतयो लोमानि भूत्वा त्वचं प्राविशंश्चन्द्रमा मनो भूत्वा हृदयं प्राविशन्मृत्युरपानो भूत्वा नाभिं प्राविशदापो रेतो भूत्वा शिश्नं प्राविशन्॥
ओषधि-वनस्-पतयः लोमानि भूत्वा त्वचं प्राविशन् – The deities Plants and Trees entered the skin, becoming the hairs (i.e., the sense of touch). चन्द्रमा मनस् भूत्वा हृदयं प्राविशत् – Candramas (Moon deity) entered into the heart, becoming the mind (the changeable one, reflecting the light of consciousness). मृत्युः अपानः भूत्वा नाभिं प्राविशत् – Death (Mṛtyu) entered into the navel, becoming apāna (the downward life-energy). आपः रेतस् भूत्वा शिश्नं प्राविशन् – And the deity Āpaḥ (Waters) entered into the penis, becoming the semen (the organ for procreation of future generations).
❚❚

AitU.1.2.5 (2.5)
तमशनायापिपासे अब्रूतामावाभ्यामभिप्रजानीहीति। ते अब्रवीदेतास्वेव वां देवतास्वाभजाम्येतासु भागिन्यौ करोमीति।
तम् अशनाया-पिपासे अब्रूताम् – To that one (the ātman), Hunger and Thirst said, आवाभ्याम् अभिप्रजानीहि इति – “Please envision for us both (an abode)”. ते अब्रवीत् – That (ātman) said, एतासु एव वां देवतासु आभजामि – “I apportion that among these deities alone I will have you two एततासु भागिन्यौ करोमि इति – be sharers along with them (when they eat)”.
तस्माद्यस्यै कस्यै च देवतायै हविर्गृह्यते भागिन्यावेवास्यामशनायापिपासे भवतः॥
तस्मात् यस्यै कस्यै च देवतायै हविस् गृह्यते – Therefore, for whichever deity one offers oblation (food), भागिन्यौ एव अस्याम् अशनाया-पिपासे भवतः – both Hunger and Thirst are indeed sharers through this (in this deity as your abode).
ऐतरेय-उपनिषद् प्रथमोऽध्यायः तृतीयः खण्डः (१.३, ३)

mn.01 mn.02 mn.03 mn.04 mn.05 mn.06 mn.07 mn.08 mn.09 mn.10 mn.11 mn.12 mn.13 mn.14

❚❚

AitU.1.3.1 (3.1)
स ईक्षतेमे नु लोकाश्च लोकपालाश्चान्नमेभ्यः सृजा इति॥
सः ईक्षत – That (ātman) envisioned, इमे नु लोकाः च लोक-पालाः च – “(Having created) these worlds (lokas) and the protectors of these worlds, now अन्नम् एभ्यः सृजै इति – I shall create food (anna) for them”.
❚❚

AitU.1.3.2 (3.2)
सोऽपोऽभ्यतपत्ताभ्योऽभितप्ताभ्यो मूर्तिरजायत। या वै सा मूर्तिरजायतान्नं वै तत्॥
सः अपः अभ्यतपत् – That (ātman) envisioned (abhyatapat) the waters. ताभ्यः अभितप्ताभ्यः मूर्तिः अजायत – From the waters envisioned was manifested a form (mūrti). या वै सा मूर्तिः अजायत – The form which manifested अन्नं वै तद् – indeed became the food.
❚❚

तदेनदभिसृष्टं पराङत्यजिघांसत्
तद्वाचाजिघृक्षत्तन्नाशक्नोद्वाचा ग्रहीतुम्।
स यद्धैनद्वाचाग्रहैष्यदभिव्याहृत्य हैवान्नमत्रप्स्यत्॥AitU.1.3.3 (3.3)
तद् एनद् अभिसृष्टं पराच् – That very manifested food turned (parāñc) अति-अजिघांसत् – and attempted to get way
● तद् वाचा अजिघृक्षत् – That (first born, the puruṣa) tried to catch it with vāc (speech),
○ तद् न अशक्नोत् वाचा ग्रहीतुम् – but was not able to catch it with speech.
● सः यद् ह एनद् वाचा अग्रहैष्यत् – If anyone would be indeed able to catch it with speech,
○ अभिव्याहृत्य ह एव अन्नम् अत्रप्स्यत् – then one would be satisfied simply by speaking (abhivyāhṛtya) to food.
❚❚

तत्प्राणेनाजिघृक्षत्तन्नाशक्नोत्प्राणेन ग्रहीतुम्।
स यद्धैनत्प्राणेनाग्रहैष्यदभिप्राण्य हैवान्नमत्रप्स्यत्॥AitU.1.3.4 (3.4)
● तद् प्राणेन अजिघृक्षत् – That (first born, the puruṣa) tried to catch it with prāṇa (with the sense of smell),
○ तद् न अशक्नोत् प्राणेन ग्रहीतुम् – but was not able to catch it with smelling.
● सः यद् ह एनद् प्राणेन अग्रहैष्यत् – If anyone would be indeed able to catch it with smelling,
○ अभिप्राण्य ह एव अन्नम् अत्रप्स्यत् – then one would be satisfied simply by smelling (adhiprāṇya) food.
❚❚

तच्चक्षुषाजिघृक्षत्तन्नाशक्नोच्चक्षुषा ग्रहीतुम्।
स यद्धैनच्चक्षुषाग्रहैष्यद्दृष्ट्वा हैवान्नमत्रप्स्यत्॥AitU.1.3.5 (3.5)
● तद् चक्षुषा अजिघृक्षत् – That (first born, the puruṣa) tried to catch it with cakṣus (with sight),
○ तद् न अशक्नोत् चक्षुषा ग्रहीतुम् – but was not able to catch it with sight.
● सः यद् ह एनद् चक्षुषा अग्रहैष्यत् – If anyone would be indeed able to catch it with sight,
○ दृष्ट्वा ह एव अन्नम् अत्रप्स्यत् – then one would be satisfied simply by seeing food.
❚❚

तच्छ्रोत्रेणाजिघृक्षत्तन्नाशक्नोच्छ्रोत्रेण ग्रहीतुम्।
स यद्धैनच्छ्रोत्रेणाग्रहैष्यच्छ्रुत्वा हैवान्नमत्रप्स्यत्॥AitU.1.3.6 (3.6)
● तद् श्रोत्रेण अजिघृक्षत् – That (first born, the puruṣa) tried to catch it with śrotra (with hearing),
○ तद् न अशक्नोत् श्रोत्रेण ग्रहीतुम् – but was not able to catch it with hearing.
● सः यद् ह एनद् श्रोत्रेण अग्रहैष्यत् – If anyone would be indeed able to catch it with hearing,
○ श्रुत्वा ह एव अन्नम् अत्रप्स्यत् – then one would be satisfied simply by hearing food.
❚❚

तत्त्वचाजिघृक्षत्तन्नाशक्नोत्त्वचा ग्रहीतुम्।
स यद्धैनत्त्वचाग्रहैष्यत्स्पृष्ट्वा हैवान्नमत्रप्स्यत्॥AitU.1.3.7 (3.7)
● तद् त्वचा अजिघृक्षत् – That (first born, the puruṣa) tried to catch it with tvac (with touch),
○ तद् न अशक्नोत् त्वचा ग्रहीतुम् – but was not able to catch it with touch.
● सः यद् ह एनद् त्वचा अग्रहैष्यत् – If anyone would be indeed able to catch it with touching,
○ स्पृष्ट्वा ह एव अन्नम् अत्रप्स्यत् – then one would be satisfied simply by touching food.
❚❚

तन्मनसाजिघृक्षत्तन्नाशक्नोन्मनसा ग्रहीतुम्।
स यद्धैनन्मनसाग्रहैष्यद्ध्यात्वा हैवान्नमत्रप्स्यत्॥AitU.1.3.8 (3.8)
● तद् मनसा अजिघृक्षत् – That (first born, the puruṣa) tried to catch it with manas (with thinking),
○ तद् न अशक्नोत् मनसा ग्रहीतुम् – but was not able to catch it with thinking.
● सः यद् ह एनद् मनसा अग्रहैष्यत् – If anyone would be indeed able to catch it with thinking,
○ ध्यात्वा ह एव अन्नम् अत्रप्स्यत् – then one would be satisfied simply by thinking about food.
❚❚

तच्छिश्नेनाजिघृक्षत्तन्नाशक्नोच्छिश्नेन ग्रहीतुम्।
स यद्धैनच्छिश्नेनाग्रहैष्यद्विसृज्य हैवान्नमत्रप्स्यत्॥AitU.1.3.9 (3.9)
● तद् शिश्नेन अजिघृक्षत् – That (first born, the puruṣa) tried to catch it with śiśna (with the penis, by procreating),
○ तद् न अशक्नोत् शिश्नेन ग्रहीतुम् – but was not able to catch it by procreating.
● सः यद् ह एनद् शिश्नेन अग्रहैष्यत् – If anyone would be indeed able to catch it by procreating,
○ विसृज्य ह एव अन्नम् अत्रप्स्यत् – then one would be satisfied simply by procreating food.
❚❚

AitU.1.3.10 (3.10)
तदपानेनाजिघृक्षत्तदावयत्। सैषोऽन्नस्य ग्रहो यद्वायुरन्नायुर्वा एष यद्वायुः॥
तद् अपानेन अजिघृक्षत् – That (first born, the puruṣa) tried to catch it with apāna (the downward-energy, including ingestion and evacuation) तद् आवयत् – and consumed it. सः एषः अन्नस्य ग्रहः यद् वायुः – This grasper of food is what vāyu (i.e., prāṇa) is. अन्न-आयुः वै एषः यद् वायुः – This one whose life-span is by food (anna-āyus) indeed is what vāyu (prāṇa) is.
❚❚

AitU.1.3.11 (3.11)
स ईक्षत कथं न्विदं मदृते स्यादिति स ईक्षत कतरेण प्रपद्या इति
सः ईक्षत – (The ātman) envisioned, कथं नु इदं मद्-ऋते स्यात् इति – “Now, how could all this be without me (mad ṛte)”? सः ईक्षत – (The ātman) envisioned, कतरेण प्रपद्यै इति – “With which of these should I enter (prapadyai)”?
स ईक्षत यदि वाचाभिव्याहृतं यदि प्राणेनाभिप्राणितं यदि चक्षुषा दृष्टं यदि श्रोत्रेण श्रुतं यदि त्वचा स्पृष्टं यदि मनसा ध्यातं यद्यपानेनाभ्यपानितं यदि शिश्नेन विसृष्टमथ कोऽहमिति॥
सः ईक्षत – (The ātman) envisioned, यदि वाचा अभिव्याहृतम् – “If by speech there is speaking, यदि प्राणेन अभिप्राणितम् – if by prāṇa there is breathing, यदि चक्षुषा दृष्टम् – if by sight there is seeing, यदि श्रोत्रेण श्रुतम् – if by hearing there is hearing, यदि त्वचा स्पृष्टम् – if by touch there is touching, यदि मनसा ध्यातम् – if by mind there is thinking, यदि अपानेन अभ्यपानितम् – if by ingestion there is ingesting, यदि शिश्नेन विसृष्टम् – and if by the penis there is procreating, अथ कः अहम् इति – then what (purpose) am I”?
❚❚

AitU.1.3.12 (3.12)
स एतमेव सीमानं विदार्यैतया द्वारा प्रापद्यत। सैषा विदृतिर्नाम द्वास्तदेतन्नान्दनम्।
सः एतम् एव सीमानं विदार्य – (The ātman) broke through this hairy part (of the skull, the crown) एतया द्वारा प्रापद्यत – and entered through this doorway (dvār, and down into the heart). सा एषा विदृतिः नाम द्वार् – That doorway is called vidṛti (the cleft, on the crown of the head). तद् एतद् नान्दनम् – This entrance is a place of joy (nāndana = nandana).
तस्य त्रय आवसथास्त्रयः स्वप्ना अयमावसथोऽयमावसथोऽयमावसथ इति॥
तस्य त्रयः आवसथाः – For this (individual) there are three abodes (right-eye/mind/heart or the father/mother/current body) त्रयः स्वप्नाः – and three dreams (svapnas, the unreal “dream-like” experiences in each of the abodes). अयम् आवसथः – This (right-eye or father’s body) is one abode. अयम् आवसथः – This (mind or mother’s body) is another abode. अयम् आवसथः – This (heart or one’s current body) is another abode. इति – This is said (iti, in other Upaniṣads and in the next section).
❚❚

AitU.1.3.13 (3.13)
स जातो भूतान्यभिव्यैख्यत्किमिहान्यं वावदिषदिति। स एतमेव पुरुषं ब्रह्म ततमम् (तततमम्) अपश्यदिदमदर्शमिती३॥
सः जातः – The (individual) having been born, भूतानि अभिव्यैख्यत् – carefully enquired into all these beings किम् इह अन्यं वावदिषत् इति – and wanted to speak of what here could be other (anya). सः एतम् एव पुरुषं ब्रह्म त-तमम् अपश्यत् – This one indeed saw this very puruṣa (oneself) as the brahman, as the ultimate (ta-tama), इदम् अदर्शम् इती३ – (exclaiming) “I have seen (come to know) this”.
❚❚

AitU.1.3.14 (3.14)
तस्मादिदन्द्रो नामेदन्द्रो ह वै नाम तमिदन्द्रं सन्तमिन्द्र इत्याचक्षते परोक्षेण। परोक्षप्रिया इव हि देवाः परोक्षप्रिया इव हि देवाः॥
तस्मात् इदन्द्रः नाम – Therefore, its name is “Idan-dra” (the one who sees all this). इदन्-द्रः ह वै नाम – Idan-dra indeed is its name, तम् इदन्द्रं सन्तम् इन्द्र इति आचक्षते परोक्षेण – and they call the one who is Idan-dra indirectly as “(Lord) Indra”. परोक्ष-प्रियाः इव हि देवाः – Indeed, the gods seem to love indirect (names). परोक्ष-प्रियाः इव हि देवाः – Indeed, the gods seem to love indirect (names).
ऐतरेय-उपनिषद् द्वितीयोऽध्यायः प्रथमः खण्डः (२.१, ४)

mn.01 mn.02 mn.03 mn.04 mn.05 mn.06

❚❚

AitU.2.1.1 (4.1)
पुरुषे ह वा अयमादितो गर्भो भवति। यदेतद्रेतस्तदेतत्सर्वेभ्योऽङ्गेभ्यस्तेजः सम्भूतम्
पुरुषे ह वै – In a male person’s body (puruṣa) indeed अयम् आदितः गर्भः भवति – this individual (the jīva-ātman) is initially conceived as a (pre-)embryo (garbha). यद् एतद् रेतस् – That which is this seed (retas, about half of the DNA for the individual’s body) तद् एतद् सर्वेभ्यः अङ्गेभ्यः तेजः सम्भूतम् – is the vigor (tejas) produced from all the limbs (of the male).
आत्मन्येवात्मानं बिभर्ति तद्यथा स्त्रियां सिञ्चत्यथैनज्जनयति तदस्य प्रथमं जन्म॥
आत्मनि एव आत्मानं बिभर्ति – The (male) carries this (jīva-)ātman in his ātman (the male body, not as different from himself). तद् यथा स्त्रियां सिञ्चति – When he sprinkles that into the female, अथ एनद् जनयति – then he procreates this (individual). तद् अस्य प्रथमं जन्म – That is its first birth (janman).
❚❚

AitU.2.1.2 (4.2)
तत्स्त्रिया आत्मभूयं गच्छति यथा स्वमङ्गं तथा। तस्मादेनां न हिनस्ति सास्यैतमात्मानमत्र गतं भावयति॥
तद् स्त्रियाः आत्म-भूयं गच्छति – That (retas, the seed) transforms into the ātman (the body) of the female (as not different from her). यथा स्वम् अङ्गं तथा – It becomes as though her own limb. तस्मात् एनां न हिनस्ति – Therefore, it does not harm her (her body does not reject it as foreign). सा अस्य एतम् आत्मानम् अत्र गतं भावयति – She nourishes (bhāvayati) this ātman, which (first) was his (the father’s) and has entered into her.
❚❚

AitU.2.1.3 (4.3)
सा भावयित्री भावयितव्या भवति तं स्त्री गर्भं बिभर्ति सोऽग्र एव कुमारं जन्मनोऽग्रेऽधि भावयति।
सा भावयित्री भावयितव्या भवति – As the nourisher (of this ātman) she becomes one to be nourished (by the male). तं स्त्री गर्भं बिभर्ति – The female bears (bibharti) that embryo. सः अग्रे एव कुमारं भावयति – The male nourishes (bhāvayati, protects) the child indeed at the start, जन्मनः अग्रे अधि – before and after the birth.
स यत्कुमारं जन्मनोऽग्रेऽधि भावयत्यात्मानमेव तद्भावयत्येषां लोकानां सन्तत्या एवं सन्तता हीमे लोकास्तदस्य द्वितीयं जन्म॥
सः यद् कुमारं जन्मनः अग्रे अधि भावयति – The fact that (yad) he protects the child indeed at the start, before and after the birth, आत्मानम् एव तद् भावयति – is that he protects himself alone (ātmānam eva) एषां लोकानां सन्तत्यै – for the continuance (santa) of these worlds (of progeny). एवं सन्तताः हि इमे लोकाः – For thus are these worlds continued. तद् अस्य द्वितीयं जन्म – That is its second birth (janman, from the mother).
❚❚

AitU.2.1.4 (4.4)
सोऽस्यायमात्मा पुण्येभ्यः कर्मभ्यः प्रतिधीयते।
सः अस्य अयम् आत्मा पुण्येभ्यः कर्मभ्यः प्रतिधीयते – That one (who is born, as a son) is appointed (pratidhīyate) as his (the father’s) self (as successor) for (continuance of) beneficial deeds and rituals.
अथास्यायमितर आत्मा कृतकृत्यो वयोगतः प्रैति स इतः प्रयन्नेव पुनर्जायते तदस्य तृतीयं जन्म॥
अथ अस्य अयम् इतरः आत्मा कृत-कृत्यः वयो-गतः प्रैति – Then this (father) the other self (of the child), having done all the duties, attains old age and dies, सः इतः प्रयन् एव – (then) indeed he departs from this (world) पुनर् जायते– and is reborn (in another world). तद् अस्य तृतीयं जन्म – That is its (the jīva-ātman’s) third birth (into the next world).
❚❚

AitU.2.1.5 (4.5)
तदुक्तमृषिणा।
गर्भे नु सन्नन्वेषामवेदमहं देवानां जनिमानि विश्वा।
शतं मा पुर आयसीररक्षन्नधः
तद् उक्तम् ऋषिणा – As to this it has been said by sage (Vāma-deva):
गर्भे नु सन् – “Even while in the womb (garbha), अनु एषाम् अवेदम् अहं देवानां जनिमानि विश्वा – I knew (anu avedam) the births of all the deities. शतं मा पुरः आयसीः – A hundred iron fortified cities (purs, prior city-like bodies) अरक्षन् अधः – had bound (protected yet bound) me down.
श्येनो जवसा निरदीयम् इति। गर्भ एवैतच्छयानो वामदेव एवमुवाच॥
श्येनः जवसा निरदीयम् इति – (Knowing what I know:) Like a hawk (śyena) forcefully I am freed (nir-adīyam, am delivered out by this knowledge)”.
गर्भे एव एतद् शयानः वाम-देवः – Indeed, Vāma-deva even while lying in the womb एवम् उवाच – spoke (knew) in this way.
❚❚

AitU.2.1.6 (4.6)
स एवं विद्वानस्माच्छरीरभेदादूर्ध्व उत्क्रम्यामुष्मिन्स्वर्गे लोके सर्वान्कामानाप्त्वामृतः समभवत्समभवत्॥
सः एवं विद्वान् – In this way, (Vāma-deva and anyone else who) has this knowledge (vidvat) अस्मात् शरीर-भेदात् ऊर्ध्वः – already being beyond (ūrdhva) this distinct (distinctly identified) body (by nature, even before knowledge) उत्क्रम्य – having transcended (this body) (utkramya, सर्वान् कामान् आप्त्वा – after encountering (āptvā, i.e. witnessing) all the desirable things (in the other world, in prior heavens) — अमुष्मिन् स्वर्गे लोके अ-मृतः समभवत् समभवत् – became immortal in one’s sacred world (amuṣmin svarge loke, in that limitless brahman).
ऐतरेय-उपनिषद् तृतीयोऽध्यायः प्रथमः खण्डः (३.१, ५)

mn.01 mn.02 mn.03 mn.04

❚❚

AitU.3.1.1 (5.1)
कोऽयमात्मेति वयमुपास्महे कतरः स आत्मा येन वा पश्यति येन वा शृणोति येन वा गन्धानाजिघ्रति येन वा वाचं व्याकरोति येन वा स्वादु चास्वादु च विजानाति॥
कः अयम् आत्मा इति वयम् उपास्महे – Who is the one we worship as this ātman (our self)? कतरः सः आत्मा – (The ātman who is reborn or this brahman:) Which of the two is that ātman)? येन वा पश्यति – Is it (the first one, the individual jīva-ātman identified with each one of the organs of sensing and acting) by which one sees, येन वा शृणोति येन वा गन्धान् आजिघ्रति येन वा वाचं व्याकरोति येन वा स्वादु च अ-स्वादु च विजानाति – hears, smells, speaks, or tastes sweet and sour?
❚❚

AitU.3.1.2 (5.2)
यदेतद्धृदयं मनश्चैतत्। संज्ञानमाज्ञानं विज्ञानं प्रज्ञानं मेधा दृष्टिर्धृतिर्मतिर्मनीषा जूतिः स्मृतिः सङ्कल्पः क्रतुरसुः कामो वश इति।
यद् एतद् हृदयम् – (Who is the one we worship as this ātman:) Is it this heart, मनस् च एतद् – the mind? संज्ञानम् आज्ञानम् – Or (any of its thoughts, such as) sentience, command, विज्ञानं प्रज्ञानम् – erudition, intellection, मेधा दृष्टिः धृतिः – retentiveness, perception, fortitude, जूतिः स्मृतिः सङ्कल्पः – depression, memory, impression, क्रतुः असुः – determination, vitality, कामः वशः इति – desire or passion?
सर्वाण्येवैतानि प्रज्ञानस्य नामधेयानि भवन्ति॥
सर्वाणि एव एतानि प्रज्ञानस्य नाम-धेयानि भवन्ति – (No) All these are only names (nāma-dheyas, indirect names of brahman) belonging to intellection (prajñāna, whose authority is only one’s opinion).
❚❚

AitU.3.1.3 (5.3)
एष ब्रह्मैष इन्द्र एष प्रजापतिरेते सर्वे देवा इमानि च पञ्च महाभूतानि पृथिवी वायुराकाश आपो ज्योतींषीत्येतानीमानि च क्षुद्रमिश्राणीव।
एषः ब्रह्म – This (ātman) is (essentially) brahman (but as described above is a-para brahman, the cosmic envisioner of this universe, named Hiraṇya-garbha); एषः इन्द्रः एषः प्रजा-पतिः – and named Indra and Prajā-pati; and is all these deities; इमानि च पञ्च महा-भूतानि पृथिवी वायुः आकाशः आपः ज्योतींषि इति – the five great elements: earth, wind, space, water and light; इमानि च क्षुद्र-मिश्राणि इव – all these small assorted things;
बीजानीतराणि चेतराणि चाण्डजानि च जारुजानि च स्वेदजानि चोद्भिज्जानि चाश्वा गावः पुरुषा हस्तिनो यत्किंचेदं प्राणि जङ्गमं च पतत्रि च यच्च स्थावरम्।
बीजानि इतराणि च इतराणि च – various seeds (and those born from them); अण्ड-जानि च जारु-जानि च स्वेद-जानि च उद्भिद्-जानि च – as well as those born from egg, born from womb, born from moisture, born from earth; अश्वाः गावः पुरुषाः हस्तिनः – horses, cows, people and elephants; यद् किंच इदं प्राणि जङ्गमं च पतत्रि च यद् च स्थावरम् – any creature that runs, flies or stays put.
सर्वं तत्प्रज्ञानेत्रं प्रज्ञाने प्रतिष्ठितं प्रज्ञानेत्रो लोकः प्रज्ञा प्रतिष्ठा प्रज्ञानं ब्रह्म॥
सर्वं तद् प्रज्ञा-नेत्रम् – All this that is guided by consciousness (prajñā-netra), प्रज्ञाने प्रतिष्ठितं – (whose reality) is fixed (pratiṣṭhita, is based – is born, survives and resolves) in consciousness (prajñāna). प्रज्ञा-नेत्रः लोकः – This universe and person (loka, what is seen and what sees) is guided by Consciousness (or has Consciousness as its eye). प्रज्ञा प्रतिष्ठा – Consciousness (prajñā) is its basis (pratiṣṭhā). प्रज्ञानं ब्रह्म – (Therefore) Consciousness (prajñāna) is brahman (the entire reality, the very nature of everything).
❚❚

AitU.3.1.4 (5.4)
स एतेन प्रज्ञेनात्मनास्माल्लोकादुत्क्रम्यामुष्मिन्स्वर्गे लोके सर्वान्कामानाप्त्वामृतः समभवत्समभवत्॥
सः एतेन प्रज्ञेन आत्मना – The one who takes oneself (ātman) as this conscious being (prajña) अस्मात् लोकात् उत्क्रम्य – thus transcends this world (loka, the seen and the seer), अमुष्मिन् स्वर्गे लोके सर्वान् कामान् आप्त्व – after having encountered (āptvā, i.e. witnessed) all desirable things in the other world (in prior heavens), अ-मृतः समभवत् समभवत् – this one now attains the (timeless) immortality (that is brahman).

Go to Top ('Home' key on many Windows browsers)


Madhu Kāṇḍa
Ch. 1 Ch. 2
Muni (or Yājñavalkya) Kāṇḍa
Ch. 3 Ch.4
Khila Kāṇḍa
Ch. 5 Ch. 6

Bṛhad-Āraṇyaka प्रथमोऽध्यायः (१.)

br.1.01 br.1.02 br.1.03 br.1.04 br.1.05 br.1.06

BrhU.1.1 .1 .2

❚❚

BrhU.1.1.1
ओम् उषा वा अश्वस्य मेध्यस्य शिरः। सूर्यश्चक्षुर्वातः प्राणो व्यात्तमग्निर्वैश्वानरः संवत्सर आत्माश्वस्य मेध्यस्य।
ओम् उषाः वै अश्वस्य मेध्यस्य शिरः – Om. The head of the sacrificial horse is the dawn, सूर्यः चक्षुर् वातः प्राणः – its eye the sun, its vital force (Represented by the breath) the air, व्यात्तम् अग्निः वैश्वानरः – its open mouth the fire called Vaiśvā-nara, संवत्सरः आत्मा अश्वस्य मेध्यस्य – and the body (Ātman) of the sacrificial horse is the year.
द्यौः पृष्ठमन्तरिक्षमुदरं पृथिवी पाजस्यं दिशः पार्श्वे अवान्तरदिशः पर्शव ऋतवोऽङ्गानि मासाश्चार्धमासाश्च पर्वाण्यहोरात्राणि प्रतिष्ठा नक्षत्राण्यस्थीनि नभो मांसानि।
द्यौः पृष्ठम् अन्तर्-इक्षम् उदरं पृथिवी पाजस्यं – Its back is heaven, its belly the sky, its hoof the earth, दिशः पार्श्वे अवान्तर-दिशः पर्शवः – its sides the four quarters, its ribs the intermediate quarters, ऋतवः अङ्गानि – its members the seasons, मासाः च अर्ध-मासाः च पर्वाणि – its joints the months and fortnights, अहो-रात्राणि प्रतिष्ठाः – its feet the days and nights, नक्षत्राणि अस्थीनि नभस् मांसानि – its bones the stars and its flesh the clouds.
ऊवध्यं सिकताः सिन्धवो गुदा यकृच्च क्लोमानश्च पर्वता ओषधयश्च वनस्पतयश्च लोमान्युद्यन्पूर्वार्धो निम्लोचञ्जघनार्धो यद्विजृम्भते तद्विद्योतते यद्विधूनुते तत्स्तनयति यन्मेहति तद्वर्षति वागेवास्य वाक्॥
ऊवध्यं सिकताः – Its half-digested food is the sand, सिन्धवः गुदाः – its blood-vessels the rivers, यकृत् च क्लोमानः च पर्वताः – its liver and spleen the mountains, ओषधयः च वनस्-पतयः च लोमानि – its hairs the herbs and trees. उद्यन् पूर्व-अर्धः निम्लोचन् जघन-अर्धः – Its forepart is the ascending sun, its hind part the descending sun, यद् विजृम्भते तद् विद्योतते – its yawning is lightning, यद् विधूनुते तद् स्तनयति – its shaking the body is thundering, यद् मेहति तद् वर्षति – its making water is raining, वाच् एव अस्य वाच् – and its neighing is voice.
❚❚

BrhU.1.1.2
अहर्वा अश्वं पुरस्तान्महिमान्वजायत तस्य पूर्वे समुद्रे योनी रात्रिरेनं पश्चान्महिमान्वजायत तस्यापरे समुद्रे योनिरेतौ वा अश्वं महिमानावभितः सम्बभूवतुः।
अहर् वै अश्वं पुरस्तात् महिमा अन्वजायत – The (gold) vessel called Mahiman in front of the horse, which appeared (Anvajāyata) about it (i.e. pointing it out), is the day. तस्य पूर्वे समुद्रे योनी – Its source is the eastern sea. रात्रिः एनं पश्चात् महिमा अन्वजायत – The (silver) vessel called Mahiman behind the horse, which appeared about it, is the night. तस्य अपरे समुद्रे योनिः – Its source is the western sea. एतौ वै अश्वं महिमानौ अभितः सम्बभूवतुः – These two vessels called Mahiman appeared on either side of the horse.
हयो भूत्वा देवानवहद्वाजी गन्धर्वानर्वासुरानश्वो मनुष्यान्समुद्र एवास्य बन्धुः समुद्रो योनिः॥
हयः भूत्वा देवान् अवहत् – As a Haya (horse) it carried the gods, वाजी गन्धर्वान् – as a Vājin (horse) the celestial minstrels, अर्वा असुरान् – as an Arvan (horse) the Asuras, अश्वः मनुष्यान् – and as an Aśva (horse) men. समुद्रः एव अस्य बन्धुः – The Supreme Self (or the sea) is its stable समुद्रः योनिः – and the Supreme Self its source.
BrhU.1.2 .1 .2 .3 .4 .5 .6 .7

❚❚

BrhU.1.2.1
नैवेह किञ्चनाग्र आसीन्मृत्युनैवेदमावृतमासीदशनाययाशनाया हि मृत्युस्तन्मनोऽकुरुतात्मन्वी स्यामिति।
न एव इह किञ्चन अग्रे आसीत् – There was nothing whatsoever here in the beginning. मृत्युना एव इदम् आवृतम् आसीत् अशनायया – It was covered only by Death (Hiraṇya-garbha), or Hunger, अशनाया हि मृत्युः – for hunger is death. तद् मनस् अकुरुत आत्मन्वी स्याम् इति – He created the mind, thinking, ‘Let me have a mind (Ātmanvin)’.

[Creation: PancD.1.28 Comment; BrSEng.1.3.1 L.20–30]
सोऽर्चन्नचरत्तस्यार्चत आपोऽजायन्तार्चते वै मे कमभूदिति तदेवार्कस्यार्कत्वं कं ह वा अस्मै भवति य एवमेतदर्कस्यार्कत्वं वेद॥
सः अर्चन् अचरत् – He moved about worshiping (himself). तस्य अर्चतः आपः अजायन्त – As he was worshiping, water was produced. अर्चते वै मे कम् अभूत् इति – (Since he thought), ‘As I was worshiping, water (Kam) sprang up’, तद् एव अर्कस्य अर्कत्वम् – therefore Arka (fire) is so called. कं ह वै अस्मै भवति यः एवम् एतद् अर्कस्य अर्कत्वं वेद – Water (or happiness) surely comes to one who knows how Arka (fire) came to have this name of Arka.
❚❚

BrhU.1.2.2
आपो वा अर्कस्तद्यदपां शर आसीत्तत्समहन्यत। सा पृथिव्यभवत्तस्यामश्राम्यत्तस्य श्रान्तस्य तप्तस्य तेजोरसो निरवर्तताग्निः॥
आपः वै अर्कः – Water is Arka. तद् यद् अपां शरः आसीत् – What was there (like) froth on the water तद् समहन्यत – was solidified सा पृथिवी अभवत् – and became this earth. तस्याम् अश्राम्यत् – When that (was produced), he was tired. तस्य श्रान्तस्य तप्तस्य – While he was (thus) tired and distressed, तेजो-रसः निरवर्तत – his essence, or luster, came forth. अग्निः – This was Fire.
❚❚

BrhU.1.2.3
स त्रेधात्मानं व्यकुरुतादित्यं तृतीयं वायुं तृतीयं स एष प्राणस्त्रेधा विहितः।
सः त्रेधा आत्मानं व्यकुरुत – He (Virāj) differentiated himself in three ways, आदित्यं तृतीयं वायुं तृतीयम् – making the sun the third form, (fire the third form) and air the third form. सः एषः प्राणः त्रेधा विहितः – So this Prāṇa (Virāj) is divided in three ways.
तस्य प्राची दिक्शिरोऽसौ चासौ चेर्मौ। अथास्य प्रतीची दिक्पुच्छमसौ चासौ च सक्थ्यौ दक्षिणा चोदीची च पार्श्वे द्यौः पृष्ठमन्तरिक्षमुदरमियमुरः स एषोऽप्सु प्रतिष्ठितो यत्र क्वचैति तदेव प्रतितिष्ठत्येवं विद्वान्॥
तस्य प्राची दिक् शिरः – His head is the east, असौ च असौ च इर्मौ – and his arms (Irmas) that (north-east) and that (south-east). अथ अस्य प्रतीची दिक् पुच्छम् – And his hind part is the west, असौ च असौ च सक्थ्यौ – his hip-bones that (north-west) and that (south-west), दक्षिणा च उदीची च पार्श्वे – his sides the south and north, द्यौः पृष्ठम् – his back heaven, अन्तर्-इक्षम् उदरम् – his belly the sky, इयम् उरस् – and his breast this (earth). सः एषः अप्सु प्रतिष्ठितः – He rests on water. एवं विद्वान् – He who knows (it) thus यत्र क्व च एति तद् एव प्रतितिष्ठति – gets a resting place wherever he goes.
❚❚

BrhU.1.2.4
सोऽकामयत द्वितीयो म आत्मा जायेतेति स मनसा वाचं मिथुनं समभवदशनाया मृत्युस्तद्यद्रेत आसीत्स संवत्सरोऽभवत्।
सः अकामयत द्वितीयः मे आत्मा जायेत इति – He desired, ‘Let me have a second form (Ātman)’. सः मनसा वाचं मिथुनं समभवत् अशनाया मृत्युः – He, Death or Hunger, brought about the union of speech (Vedas) with the mind. तद् यद् एद् रेतस् आसीत् सः संवत्सरः अभवत् – What was the seed there became the Year (Virāj).
न ह पुरा ततः संवत्सर आस तमेतावन्तं कालमबिभः। यावान्संवत्सरस्तमेतावतः कालस्य परस्तादसृजत। तं जातमभिव्याददात्स भाणकरोत्सैव वागभवत॥
न ह पुरा ततः संवत्सरः आस – Before him there had been no year. तम् एतावन्तं कालम् अबिभः यावान् संवत्सरः – He (Death) reared him for as long as that (year), तम् एतावतः कालस्य परस्तात् असृजत – and after this period projected him. तं जातम् अभिव्याददात् – When he was born, (Death) opened his mouth (to swallow him). सः भाण् अकरोत् – He (the babe) cried ‘Bhāṇ’! सा एव वाक् अभवत – That became speech.
❚❚

BrhU.1.2.5
स ऐक्षत यदि वा इममभिमंस्ये कनीयोऽन्नं करिष्य इति स तया वाचा तेनात्मनेदं सर्वमसृजत यदिदं किञ्चर्चो यजूंषि सामानि च्छन्दांसि यज्ञान्प्रजाः पशून्।
सः ऐक्षत – He, thought, यदि वै इमम् अभिमंस्ये – ‘If I kill him. कनीयः अन्नं करिष्ये इति – I shall be making very little food’. तया वाचा तेन आत्मना इदं सर्वम् असृजत – Through that speech and the mind he projected all this, यद् इदं किञ्च ऋ्चः यजूंषि सामानि – whatever there is – the Vedas Ṛc, Yajus and Sāman, छन्दांसि यज्ञान् प्रजाः पशून् – the metres, the sacrifices, men and animals.
स यद्यदेवासृजत तत्तदत्तुमध्रियत सर्वं वा अत्तीति तददितेरदितित्वं सर्वस्यैतस्यात्ता भवति सर्वमस्यान्नं भवति य एवमेतददितेरदितित्वं वेद॥
सः यद् यद् एव असृजत – Whatever he projected, तद् तद् अत्तुम् अध्रियत – he resolved to eat. सर्वं वै अत्ति इति – Because he eats everything, तद् अ-दितेः अ-दितित्वं – therefore A-diti (Death) is so called. यः एवम् एतद् अ-दितेः अ-दितित्वं वेद – He who knows how A-diti came to have this name of A-diti, सर्वस्य एतस्य अत्ता भवति सर्वम् अस्य अन्नं भवति – becomes the eater of all this, and everything becomes his food.
❚❚

BrhU.1.2.6
सोऽकामयत भूयसा यज्ञेन भूयो यजेयेति। सोऽश्राम्यत्स तपोऽतप्यत तस्य श्रान्तस्य तप्तस्य यशो वीर्यमुदक्रामत्। प्राणा वै यशो वीर्यं तत्प्राणेषूत्क्रान्तेषु शरीरं श्वयितुमध्रियत तस्य शरीर एव मन आसीत्॥
सः अकामयत – He desired, भूयसा यज्ञेन भूयः यजेय इति – ‘Let me sacrifice again with the great sacrifice’. सः अश्राम्यत् – He was tired सः तपस् अतप्यत – and distressed, तस्य श्रान्तस्य तप्तस्य यशस् वीर्यम् उदक्रामत् – his reputation and strength departed. प्राणाः वै यशस् वीर्यंम् – The organs are reputation and strength. तद् प्राणेषु उत्क्रान्तेषु शरीरं श्वयितुम् अध्रियत – When the organs departed, the body began to swell, तस्य शरीरे एव मनस् आसीत् – (but) his mind was set on the body.
❚❚

BrhU.1.2.7
सोऽकामयत मेध्यं म इदं स्यादात्मन्व्यनेन स्यामिति। ततोऽश्वः समभवद्यदश्वत्तन्मेध्यमभूदिति तदेवाश्वमेधस्याश्वमेधत्वम्।
सः अकामयत – He desired, मेध्यं मे इदं स्यात् – ‘Let this body of mine be fit for a sacrifice, आत्मन्वी अनेन स्याम् इति – and let me be embodied through this,’ (and entered it). ततः अश्वः समभवत् यद् अश्वत् – Because that body swelled (Aśvat) therefore it came to be called Aśva (horse) (Aśvat), तद् मेध्यम् अभूत् – And because it became fit for a sacrifice, इति तद् एव अश्व-मेधस्य अश्व-मेधत्वम् – therefore the horse sacrifice came to be known as Aśva-medha.
एष ह वा अश्वमेधं वेद य एनमेवं वेद। तमनवरुध्यैवामन्यत। तं संवत्सरस्य परस्तादात्मन आलभत। पशून्देवताभ्यः प्रत्यौहत्।
एषः ह वै अश्व-मेधं वेद यः एनम् एवं वेद – He who knows it thus indeed knows the horse sacrifice. तम् अन्-अवरुध्य एव अमन्यत – Letting it remain free, he reflected (on it). तं संवत्सरस्य परस्तात् आत्मने आलभत – After a year he sacrificed it to himself, पशून् देवताभ्यः प्रत्यौहत् – and dispatched the (other) animals to the gods.
तस्मात्सर्वदेवत्यं प्रोक्षितं प्राजापत्यमालभन्ते। एष ह वा अश्वमेधो य एष तपति तस्य संवत्सर आत्मायमग्निरर्कस्तस्येमे लोका आत्मानस्तावेतावर्काश्वमेधौ।
तस्मात् सर्व-देवत्यं प्रोक्षितं प्राजा-पत्यम् आलभन्ते – Therefore (priests to this day) sacrifice to Prajā-pati the sanctified (horse) that is dedicated to all the gods. एषः ह वै अश्व-मेधः यः एषः तपति – He who shines yonder is the horse sacrifice; तस्य संवत्सरः आत्मा – his body is the year. अयम् अग्निः अर्कः – This fire is Arka; तस्य इमे लोकाः आत्मानः – its limbs are these worlds. तौ एतौ अर्क-अश्व-मेधौ – So these two (fire and the sun) are Arka and the horse sacrifice.
सो पुनरेकैव देवता भवति मृत्युरेवाप पुनर्मृत्युं जयति नैनं मृत्युराप्नोति मृत्युरस्यात्मा भवत्येतासां देवतानामेको भवति॥
सा उ पुनः एका एव देवता भवति मृत्युः एव – These two again become the same god, Death. अप पुनर्-मृत्युं जयति – He (who knows thus) conquers further death, न एनं मृत्युः आप्नोति – death cannot overtake him, मृत्युः अस्य आत्मा भवति – it becomes his self, एतासां देवतानाम् एकः भवति – and he becomes one with these deities.
BrhU.1.3 .1 .2 .3 .4 .5 .6 .7 .8 .9 .10 .11 .12 .13 .14 .15 .16 .17 .18 .19 .20 .21 .22 .23 .24 .25 .26 .27 .28

❚❚

BrhU.1.3.1
द्वया ह प्राजापत्या देवाश्चासुराश्च ततः कानीयसा एव देवा ज्यायसा असुरास्त एषु लोकेष्वस्पर्धन्त ते ह देवा ऊचुर्हन्तासुरान्यज्ञ उद्गीथेनात्ययामेति॥
द्वयाः ह प्राजा-पत्याः – There were two classes of Prajā-patis’ sons, देवाः च असुराः च – the gods and the asuras (demons). ततः कानीयसाः एव देवाः – Naturally (Lit. ‘therefore’), the gods were fewer, ज्यायसाः असुराः – and the asuras more in number. ते एषु लोकेषु अस्पर्धन्त – They vied with each other for (the mastery of) these worlds. ते ह देवाः ऊचुः – The gods said, हन्त असुरान् यज्ञे उद्गीथेन अत्ययाम इति – ‘Now let us surpass the asuras in (this) sacrifice through the Udgītha.’.
❚❚

BrhU.1.3.2
ते ह वाचमूचुस्त्वं न उद्गायेति तथेति तेभ्यो वागुदगायत्। यो वाचि भोगस्तं देवेभ्य आगायद्यत्कल्याणं वदति तदात्मने।
ते ह वाचम् ऊचुः – They said to the organ (the deity) of speech, त्वं नः उद्गाय इति – ‘Chant (the Udgītha) for us’.
तथा इति तेभ्यः वाक् उदगायत् – ‘All right,’ said the organ of speech and chanted for them. यः वाचि भोगः तं देवेभ्यः आगायत् – The common good that comes of the organ of speech, it secured for the gods by chanting, यद् कल्याणं वदति तद् आत्मने – while the fine speaking it utilized for itself.
ते विदुरनेन वै न उद्गात्रात्येष्यन्तीति तमभिद्रुत्य पाप्मनाविध्यन्स यः स पाप्मा यदेवेदमप्रतिरूपं वदति स एव स पाप्मा॥
ते विदुः अनेन वै नः उद्गात्रा अत्येष्यन्ति इति – The asuras knew that through this chanter (the gods) would surpass them. तम् अभिद्रुत्य पाप्मना अविध्यन् – They charged it and struck it with evil. सः यः सः पाप्मा यद् एव इदम् अ-प्रतिरूपं वदति – That evil (back then) is what we come across (now) when one speaks improper things. सः एव सः पाप्मा – This alone is that very evil.
❚❚

BrhU.1.3.3
अथ ह प्राणमूचुस्त्वं न उद्गायेति तथेति तेभ्यः प्राण उदगायद्यः प्राणे भोगस्तं देवेभ्य आगायद्यत्कल्याणं जिघ्रति तदात्मने।
ते ह प्राणम् ऊचुः – They said to the nose, त्वं नः उद्गाय इति – ‘Chant (the Udgītha) for us’.
तथा इति तेभ्यः प्राणम् उदगायत् – All right,’ said the nose and chanted for them. यः प्राणे भोगः तं देवेभ्यः आगायत् – The common good that comes of the nose, it secured for the gods by chanting, यद् कल्याणं जिघ्रति तद् आत्मने – while the fine smelling it utilized for itself.
ते विदुरनेन वै न उद्गात्रात्येष्यन्तीति तमभिद्रुत्य पाप्मनाविध्यन्स यः स पाप्मा यदेवेदमप्रतिरूपं जिघ्रति स एव स पाप्मा॥
ते विदुः अनेन वै नः उद्गात्रा अत्येष्यन्ति इति – The asuras knew that through this chanter (the gods) would surpass them. तम् अभिद्रुत्य पाप्मना अविध्यन् – They charged it and struck it with evil. सः यः सः पाप्मा यद् एव इदम् अ-प्रतिरूपं जिघ्रति – That evil (back then) is what we come across (now) when one smells improper things. सः एव सः पाप्मा – This alone is that very evil.
BrhU.1.3.4
अथ ह चक्षुरूचुस्त्वं न उद्गायेति तथेति तेभ्यश्चक्षुरुदगायत्। यश्चक्षुषि भोगस्तं वेदेभ्य आगायद्यत्कल्याणं पश्यति तदात्मने।
अथ ह चक्षुस् ऊचुः – Then they said to the eye, त्वं न उद्गाय इति – ‘Chant (the Udgītha) for us’.
तथा इति तेभ्यः चक्षुस् उदगायत् – ‘All right,’ said the eye and chanted for them. यः चक्षुषि भोगः तं देवेभ्यः आगायत् – The common good that comes of the eye, it secured for the gods by chanting, यद् कल्याणं पश्यति तद् आत्मने – while the fine seeing it utilized for itself.
ते विदुरनेन वै न उद्गात्रात्येष्यन्तीति तमभिद्रुत्य पाप्मनाविध्यन्स यः स पाप्मा यदेवेदमप्रतिरूपं पश्यति स एव स पाप्मा॥
ते विदुः अनेन वै न उद्गात्रा अत्येष्यन्ति इति – The asuras knew that through this chanter the gods would surpass them. तम् अभिद्रुत्य पाप्मना अविध्यन् – They charged it and struck it with evil. सः यः सः पाप्मा यद् एव इदम् अ-प्रतिरूपं पश्यति – That evil (back then) is what we come across (now) when one sees improper things. सः एव सः पाप्मा – This alone is that very evil.
BrhU.1.3.5
अथ ह श्रोत्रमूचुस्त्वं न उद्गायेति तथेति तेभ्यः श्रोत्रमुदगायद्यः श्रोत्रे भोगस्तं देवेभ्य आगायद्यत्कल्याणं शृणोति तदात्मने।
अथ ह श्रोत्रम् ऊचुः – Then they said to the ear, त्वं न उद्गाय इति – ‘Chant (the Udgītha) for us’.
तथा इति तेभ्यः श्रोत्रम् उदगायत् – ‘All right,’ said the ear and chanted for them. यः श्रोत्रे भोगः तं देवेभ्यः आगायत् – The common good that comes of the ear, it secured for the gods by chanting, यद् कल्याणं शृणोति तद् आत्मने – while the fine hearing it utilized for itself.
ते विदुरनेन वै न उद्गात्रात्येष्यन्तीति तमभिद्रुत्य पाप्मनाविध्यन्स यः स पाप्मा यदेवेदमप्रतिरूपं शृणोति स एव स पाप्मा॥
ते विदुः अनेन वै न उद्गात्रा अत्येष्यन्ति इति – The asuras knew that through this chanter the gods would surpass them. तम् अभिद्रुत्य पाप्मना अविध्यन् – They charged it and struck it with evil. सः यः सः पाप्मा यद् एव इदम् अ-प्रतिरूपं शृणोति – That evil (back then) is what we come across (now) when one hears improper things. सः एव सः पाप्मा – This alone is that very evil.
BrhU.1.3.6
अथ ह मन ऊचुस्त्वं न उद्गायेति तथेति तेभ्यो मन उदगायद्यो मनसि भोगस्तं देवेभ्य आगायद्यत्कल्याणं सङ्कल्पयति तदात्मने।
अथ ह मनस् ऊचुः – Then they said to the mind, त्वं न उद्गाय इति – ‘Chant (the Udgītha) for us’.
तथा इति तेभ्यः मनस् उदगायत् – ‘All right,’ said the mind and chanted for them. यः मनसि भोगः तं देवेभ्यः आगायत् – The common good that comes of the mind, it secured for the gods by chanting, यद् कल्याणं सङ्कल्पयति तद् आत्मने – while the fine thinking it utilized for itself.
ते विदुरनेन वै न उद्गात्रात्येष्यन्तीति तमभिद्रुत्य पाप्मनाविध्यन्स यः स पाप्मा यदेवेदमप्रतिरूपं सङ्कल्पयति स एव स पाप्मैवमु खल्वेता देवताः पाप्मभिरुपासृजन्नेवमेनाः पाप्मनाविध्यन्॥
ते विदुः अनेन वै न उद्गात्रा अत्येष्यन्ति इति – The asuras knew that through this chanter the gods would surpass them. तम् अभिद्रुत्य पाप्मना अविध्यन् – They charged it and struck it with evil. सः यः सः पाप्मा यद् एव इदम् अ-प्रतिरूपं सङ्कल्पयति – That evil (back then) is what we come across (now) when one thinks improper things. सः एव सः पाप्मा – This alone is that very evil. एवम् उ खलु एताः देवताः पाप्मभिः उपासृजन् – Likewise they also touched these (other) deities with evil — एवम् एनाः पाप्मना अविध्यन् – struck them with evil.
❚❚

BrhU.1.3.7
अथ हेममासन्यं प्राणमूचुस्त्वं न उद्गायेति तथेति तेभ्य एष प्राण उदगायत्ते विदुरनेन वै न उद्गात्रात्येष्यन्तीति तमभिद्रुत्य पाप्मनाविव्यत्सन्
अथ ह इमम् आसन्यं प्राणम् ऊचुः – Then they said to the vital force in the mouth, त्वं नः उद्गाय इति – ‘Chant (the Udgītha) for us’.
तथा इति तेभ्यः एषः प्राणः उदगायत् – ‘All right,’ said the vital force and chanted for them. ते विदुः अनेन वै नः उद्गात्रा अत्येष्यन्ति इति – The asuras knew that through this chanter the gods would surpass them. तम् अभिद्रुत्य पाप्मना अविव्यत्सन् – They charged it and wanted to strike it with evil.
स यथाश्मानमृत्वा लोष्टो विध्वंसेतैवं हैव विध्वंसमाना विष्वञ्चो विनेशुस्ततो देवा अभवन्परासुरा भवत्यात्मना परास्य द्विषन्भ्रातृव्यो भवति य एवं वेद॥
सः यथा अश्मानम् ऋत्वा लोष्टः विध्वंसेत – But as a clod of earth, striking against a rock, is shattered, एवं ह एव विध्वंसमानाः – so were they shattered, विष्वञ्चः विनेशुः – flung in all directions, and perished. ततः देवाः अभवन् – Therefore the gods became (fire etc.), परा आसुराः भवति – and the asuras were crushed (Parā-bhavati). यः एवं वेद He who knows thus आत्मना – becomes his true self, परा अस्य द्विषन् भ्रातृव्यः भवति – and his envious kinsman is crushed.
❚❚

BrhU.1.3.8
ते होचुः क्व नु सोऽभूद्यो न इत्थमसक्तेत्ययमास्येऽन्तरिति सोऽयास्य आङ्गिरसोऽङ्गानां हि रसः॥
ते ह ऊचुः – They said, क्व नु सः अभूत् यः नः इत्थम् असक्त इति – ‘Where was he who has thus restored us (to our divinity)’? अयम् आस्ये अन्तर् इति – (and discovered): ‘Here he is within the mouth’. सः अ-यास्यः आङ्गि-रसः – The vital force is called A-yāsya Āṅgi-rasa, अङ्गानां हि रसः – for it is the essence of the members (of the body).
❚❚

BrhU.1.3.9
सा वा एषा देवता दूर्नाम दूरं ह्यस्या मृत्युर्दूरं ह वा अस्मान्मृत्युर्भवति य एवं वेद॥
सा वा एषा देवता दूर्-नाम – This deity is called Dūr, दूरं हि अस्याः मृत्युः – because death is far from it. दूरं ह वै अस्मात् मृत्युः भवति यः एवं वेद – Death is far from one who knows thus.
❚❚

BrhU.1.3.10
सा वा एषा देवतैतासां देवतानां पाप्मानं मृत्युमपहत्य यत्रासां दिशामन्तस्तद्गमयाञ्चकार तदासां पाप्मनो विन्यदधात्तस्मान्न जनमियान्नान्तमियान्नेत्पाप्मानं मृत्युमन्ववायानीति॥
सा वा एषा देवता एतासां देवतानां पाप्मानं मृत्युम् अपहत्य – This deity took away death, the evil of these gods, यत्र आसां दिशाम् अन्तः तद् गमयाञ्-चकार – and carried it to where these quarters end. तद् आसां पाप्मनः विन्यदधात् – There it left their evils. तस्मात् न जनम् इयात् न अन्तम् इयात् – Therefore one should not approach a person (of that region), nor go to that region beyond the border, नेद् पाप्मानं मृत्युम् अन्ववायानि इति – lest (Na-id) one imbibe that evil, death.
❚❚

BrhU.1.3.11
सा वा एषा देवतैतासां देवतानां पाप्मानं मृत्युमपहत्याथैना मृत्युमत्यवहत्॥
सा वा एषा देवता एतासां देवतानां पाप्मानं मृत्युम् अपहत्य – This deity after taking away death, the evil of these gods, अथ एनाः मृत्युम् अत्यवहत् – next carried them beyond death.
❚❚

BrhU.1.3.12
स वै वाचमेव प्रथमामत्यवहत्; सा यदा मृत्युमत्यमुच्यत सोऽग्निरभवत्; सोऽयमग्निः परेण मृत्युमतिक्रान्तो दीप्यते॥
सः वै वाचम् एव प्रथमाम् अत्यवहत् – It carried the organ of speech, the foremost one, first; सा यदा मृत्युम् अत्यमुच्यत – When the organ of speech got rid of death, सः अग्निः अभवत् – it became fire. सः अयम् अग्निः परेण मृत्युम् – That fire, having transcended death, अतिक्रान्तः दीप्यते – shines beyond its reach.
❚❚

BrhU.1.3.13
अथ प्राणमत्यवहत्; स यदा मृत्युमत्यमुच्यत स वायुरभवत्; सोऽयं वायुः परेण मृत्युमतिक्रान्तः पवते॥
अथ प्राणम् अत्यवहत् – Then it carried the nose. सः यदा मृत्युम् अत्यमुच्यत – When it got rid of death, सः वायुः अभवत् – it became air. सः अयं वायुः परेण मृत्युम् – That air, having transcended death, अतिक्रान्तः पवते – blows beyond its reach.
❚❚

BrhU.1.3.14
अथ चक्षुरत्यवहत्, तद्यदा मृत्युमत्यमुच्यत स आदित्योऽभवत्; सोऽसावादित्यः परेण मृत्युमतिक्रान्तस्तपति॥
अथ चक्षुः अत्यवहत् – Then it carried the eye. तद् यदा मृत्युम् अत्यमुच्यत – When the eye got rid of death, सः आदित्यः अभवत् – it became the sun. सः असौ आदित्यः परेण मृत्युम् – That sun, having transcended death, अतिक्रान्तः तपति – shines beyond its reach.
❚❚

BrhU.1.3.15
अथ श्रोत्रमत्यवहत्, तद्यदा मृत्युमत्यमुच्यत ता दिशोऽभवंस्ता इमा दिशः परेण मृत्युमतिक्रान्ताः॥
अथ श्रोत्रम् अत्यवहत् – Then it carried the ear. तद् यदा मृत्युम् अत्यमुच्यत – When the ear got rid of death, ताः दिशः अभवन् – it became the quarters. ताः इमाः दिशः परेण मृत्युम् – Those quarters, having transcended death, अतिक्रान्ताः – remain beyond its reach.
❚❚

BrhU.1.3.16
अथ मनोऽत्यवहत्, तद्यदा मृत्युमत्यमुच्यत स चन्द्रमा अभवत्; सोऽसौ चन्द्रः परेण मृत्युमतिक्रान्तो भात्येवं ह वा एनमेषा देवता मृत्युमतिवहति य एवं वेद॥
अथ मनस् अत्यवहत् – Then it carried the mind. तद् यदा मृत्युम् अत्यमुच्यत – When the mind got rid of death, सः चन्द्रमा अभवत् – it became the moon. सः असौ चन्द्रः परेण मृत्युम् – That moon, having transcended death, अतिक्रान्तः भाति – shines beyond its reach. एवं ह वै एनम् एषा देवता मृत्युम् अतिवहति यः एवं वेद – So does this deity carry one who knows thus beyond death.
❚❚

BrhU.1.3.17
अथात्मनेऽन्नाद्यमागायद्यद्धि किञ्चान्नमद्यतेऽनेनैव तदद्यत इह प्रतितिष्ठति॥
अथ आत्मने अन्न-अद्यम् आगायत् – Next it secured eatable food for itself by chanting, यद् हि किञ्च अन्नम् अद्यते – for whatever food is eaten, अनेन एव तद् अद्यते – is eaten by the vital force (Prāṇa) alone, इह प्रतितिष्ठति – and it rests on that.
❚❚

BrhU.1.3.18
ते देवा अब्रुवन्नेतावद्वा इदं सर्वं यदन्नं तदात्मन आगासीरनु नोऽस्मिन्नन्न आभजस्वेति ते वै माभिसंविशतेति तथेति तं समन्तं परिण्यविशन्त।
ते देवाः अब्रुवन् – The gods said, एतावद् वै इदम् – ‘Whatever (food) there is, is just this much, सर्वं यद् अन्नं तद् आत्मने आगासीः – and you have secured it all for yourself by chanting. अनु नः अस्मिन् अन्ने आभजस्व इति – Now let us have a share in this food’.
ते वै मा अभिसंविशत इति – ‘Then sit around facing me,’ (said the vital force).
तथा इति तं समन्तं परि-ण्यविशन्त – ‘All right,’ (said the gods and) sat down around it.
तस्माद्यदनेनान्नमत्ति तेनैतास्तृप्यन्त्येवं ह वा एनं स्वा अभिसंविशन्ति भर्ता स्वानां श्रेष्ठः पुर एता भवत्यन्नादोऽधिपतिर्य एवं वेद
तस्मात् यद् अनेन अन्नम् अत्ति तेन एताः तृप्यन्ति – Hence whatever food one eats through the vital force satisfies these (deities). एवं ह वै एनं स्वाः अभिसंविशन्ति यः एवं वेद – So do his relatives sit around facing him who knows thus, भर्ता स्वानाम् – and he becomes their support, श्रेष्ठः पुरः एताः भवति – the greatest among them and their leader, अन्न-अदः अधिपतिः – a good eater of food and the ruler of them.
य उ हैवंविदं स्वेषु प्रति प्रतिर्बुभूषति न हैवालं भार्येभ्यो भवत्यथ य एवैतमनु भवति यो वैतमनु भार्यान्बुभूर्षति स हैवालं भार्येभ्यो भवति॥
यः उ ह एवं-विदं स्वेषु प्रति प्रतिः बुभूषति – That one among his relatives who desires to rival a man of such knowledge न ह एव अलं भार्येभ्यः भवति – is powerless to support his dependents. अथ यः एव एतम् अनु भवति – But one who follows him, यः वा एतम् अनु भार्यान् बुभूर्षति – or desires to maintain one’s dependents being under him, सः ह एव अलं भार्येभ्यः भवति – is alone capable of supporting them.
❚❚

सोऽयास्य आङ्गिरसोऽङ्गानां हि रसः प्राणो वा अङ्गानां रसः प्राणो हि वा अङ्गानां रसस्तस्माद्यस्मात्कस्माच्चाङ्गात्प्राण उत्क्रामति तदेव तच्छुष्यत्येष हि वा अङ्गानां रसः॥
सः अयास्यः आङ्गि-रसः अङ्गानां हि रसः – It is called Ayāsya Āṅgirasa, for it is the essence of the members (of the body). प्राणः वै अङ्गानां रसः – The vital force is indeed the essence of the members. प्राणः हि वै अङ्गानां रसः तस्मात् – Of course it is their essence. यस्मात् कस्मात् च अङ्गात् प्राणः उत्क्रामति – (For instance), from whichever member the vital force departs, तद् एव तद् शुष्यति – right there it withers. एषः हि वै अङ्गानां रसः – Therefore this is of course the essence of the members.
❚❚

BrhU.1.3.20
एष उ एव बृहस्पतिर्वाग्वै बृहती तस्या एष पतिस्तस्मादु बृहस्पतिः॥
एषः उ एव बृहस्-पतिः – This alone is also Bṛhas-pati (lord of the Ṛc). वाक् वै बृहती – Speech is indeed Bṛhatī (Ṛc) तस्या एषः पतिः – and this is its lord. तस्मात् उ बृहस्-पतिः – Therefore this is also Bṛhas-pati.
❚❚

BrhU.1.3.21
एष उ एव ब्रह्मणस्पतिर्वाग्वै ब्रह्म तस्या एष पतिस्तस्मादु ब्रह्मणस्पतिः॥
एषः उ एव ब्रह्मणस्-पतिः – This alone is also Brahmaṇas-pati (lord of the Yajus). वाक् वै ब्रह्म – Speech is indeed Brahman (Yajus), तस्या एषः पतिः – and this is its lord. तस्मात् उ ब्रह्मणस्-पतिः – Therefore this is also Brahmaṇas-pati.
❚❚

BrhU.1.3.22
एष उ एव साम वाग्वै सामैष सा चामश्चेति तत्साम्नः सामत्वम्। यद्वेव समः प्लुषिणा समो मशकेन समो नागेन सम एभिस्त्रिभिर्लोकैः समोऽनेन सर्वेण तस्माद्वेव सामाश्नुते साम्नः सायुज्यं सलोकतां य एवमेतत्साम वेद॥
एषः उ एव साम – This alone is also Sāman. वाक् वै सा – Speech is indeed (everything feminine), अमः एषः – and this is Ama (everything masculine). सा च अमः च इति – Because it is (speech) and Ama (vital force), तद् साम्नः सामत्वम् – therefore Sāman is so called. यद् उ एव समः प्लुषिणा – Or because it is equal to a white ant, समः मशकेन – equal to a mosquito, समः नागेन – equal to an elephant, समः एभिः त्रिभिः लोकैः – equal to these three worlds, समः अनेन सर्वेण – equal to this universe, तस्मात् उ एव साम – therefore this is also Sāman. यः एवम् एतद् साम वेद – He who knows this Sāman (vital force) to be such अश्नुते साम्नः सा-युज्यम् – attains union with it, स-लोकताम् – or lives in the same world as it.
❚❚

BrhU.1.3.23
एष उ वा उद्गीथः प्राणो वा उत्प्राणेन हीदं सर्वमुत्तब्धं वागेव गीथोच्च गीथा चेति स उद्गीथः॥
एषः उ वै उद्-गीथः – This indeed is also Ud-gītha. प्राणः वै उद् – The vital force is indeed Ud, प्राणेन हि इदं सर्वम् उत्-तब्धम् – for all this is held aloft by the vital force, वाक् एव गीथा – and speech alone is Gīthā. उत् च गीथा च इति सः उद्गीथः – This is Udgītha, because it is Ud and Gīthā.
❚❚

BrhU.1.3.24
तद्धापि ब्रह्मदत्तश्चैकितानेयो राजानं भक्षयन्नुवाचायं त्यस्य राजा मूर्धानं विपातयताद्यदितोऽयास्य आङ्गिरसोऽन्येनोदगायदिति वाचा च ह्येव स प्राणेन चोदगायदिति॥
तद् ह अपि – Regarding this (there is) also (a story): ब्रह्म-दत्तः चैकितानेयः राजानं भक्षयन् उवाच – Brahma-datta, the great-grandson of Cikitāna, while drinking Rājan (Soma), said, अयं त्यस्य राजा मूर्धानं विपातयतात् – ‘Let this Soma strike off my head यद् इतः अ-यास्य आङ्गि-रसः अन्येन उदगायत् इति – if I say that A-yāsya Āṅgi-rasa chanted the Udgītha through any other than this (vital force and speech)’. वाचा च हि एव सः प्राणेन च उदगायत् इति – Indeed he chanted through speech and the vital force.
❚❚

BrhU.1.3.25
तस्य हैतस्य साम्नो यः स्वं वेद भवति हास्य स्वं तस्य वै स्वर एव स्वं तस्मादार्त्विज्यं करिष्यन्वाचि स्वरमिच्छेत तया वाचा स्वरसम्पन्नयार्त्विज्यं कुर्यात्
तस्य ह एतस्य साम्नः यः स्वं वेद – He who knows the wealth of this Sāman (vital force) भवति ह अस्य स्वं – attains wealth. तस्य वै स्वरः एव स्वं – Tone is indeed its wealth. तस्मात् आर्त्विज्यं करिष्यन् – Therefore one who is going to officiate as a priest वाचि स्वरम् इच्छेत – should desire to have a rich tone in his voice, तया वाचा स्वर-सम्पन्नया आर्त्विज्यं कुर्यात् – and he should do his priestly duties through that voice with a fine tone.
तस्माद्यज्ञे स्वरवन्तं दिदृक्षन्त एव। अथो यस्य स्वं भवति भवति हास्य स्वं य एवमेतत्साम्नः स्वं वेद॥
तस्मात् यज्ञे स्वरवन्तं दिदृक्षन्ते एव – Therefore in a sacrifice people long to see a priest with a good voice, अथ उ यस्य स्वं भवति – like one who has wealth. यः एवम् एतद् साम्नः स्वं वेद – He who knows the wealth of Sāman to be such भवति ह अस्य स्वम् – attains wealth.
❚❚

BrhU.1.3.26
तस्य हैतस्य साम्नो यः सुवर्णं वेद भवति हास्य सुवर्णं तस्य वै स्वर एव सुवर्णं भवति हास्य सुवर्णं य एवमेतत्साम्नः सुवर्णं वेद॥
तस्य ह एतस्य साम्नः यः सुवर्णं वेद – He who knows the gold of this Sāman (vital force) भवति ह अस्य सुवर्णम् – obtains gold. तस्य वै स्वरः एव सु-वर्णम् – Tone is indeed its gold. यः एवम् एतद् साम्नः सुवर्णं वेद – He who knows the gold of Sāman to be such भवति ह अस्य सुवर्णम् – obtains gold.
❚❚

BrhU.1.3.27
तस्य हैतस्य साम्नो यः प्रतिष्ठां वेद प्रति ह तिष्ठति तस्य वै वागेव प्रतिष्ठा वाचि हि खल्वेष एतत्प्राणः प्रतिष्ठितो गीयतेऽन्न इत्यु हैक आहुः॥
तस्य ह एतस्य साम्नः यः प्रतिष्ठां वेद – He who knows the support of this Sāman (vital force) प्रति ह तिष्ठति – gets a resting place (Prati-tiṣṭhati). तस्य वै वाक् एव प्रतिष्ठा – Speech (certain parts of the body) is indeed its support. वाचि हि खलु एषः एतद् प्राणः प्रतिष्ठितः गीयते – For resting on speech is the vital force thus chanted. अन्ने इति उ ह एके आहुः – Some say, resting on food (body).
❚❚

BrhU.1.3.28
अथातः पवमानानामेवाभ्यारोहः स वै खलु प्रस्तोता साम प्रस्तौति स यत्र प्रस्तुयात्तदेतानि जपेत्।
अथ अतः पवमानानाम् एव अभ्यारोहः – Now therefore the edifying repetition (Abhyāroha) only of the hymns called Pavamānas. सः वै खलु प्रस्तोता साम प्रस्तौति – The priest called Prastotṛ indeed recites the Sāman. सः यत्र प्रस्तुयात् तद् – While he recites it, एतानि जपेत् – these Mantras are to be repeated:
असतो मा सद्गमय
तमसो मा ज्योतिर्गमय
मृत्योर्मामृतं गमयेति।
● अ-सतः मा सद् गमय – ‘From evil lead me to good.
● तमसः मा ज्योतिर् गमय – From darkness lead me to light.
● मृत्योः मा अ-मृतं गमय इति – From death lead me to immortality’.
स यदाहासतो मा सद्गमयेति मृत्युर्वा असत्सदमृतं मृत्योर्मामृतं गमयामृतं मा कुर्वित्येवैतदाह
सः यद् आह – When the Mantra says, अ-सतः मा सद् गमय इति – ‘From evil lead me to good’, मृत्युः वै अ-सद् – ‘evil’ means death, सद् अ-मृतम् – and ‘good’ immortality; इति एव एतद् आह – so it says, मृत्योः मा अ-मृतं गमय – ‘From death lead me to immortality, अ-मृतं मा कुरु – i.e. make me immortal’.
तमसो मा ज्योतिर्गमयेति मृत्युर्वै तमो ज्योतिरमृतं मृत्योर्मामृतं गमयामृतं मा कुर्वित्येवैतदाह मृत्योर्मामृतं गमयेति नात्र तिरोहितमिवास्ति।
तमसः मा ज्योतिर् गमय इति – When it says, ‘From darkness lead me to light’, मृत्युः वै तमस् – ‘darkness’ means death, ज्योतिः अ-मृतम् – and ‘light,’ immortality; इति एव एतद् आह – so it says, मृत्योः मा अ-मृतं गमय – From death lead me to immortality, अ-मृतं मा कुरु – or make me immortal’. मृत्योः म अ-मृतं गमय इति – In the dictum, ‘From death lead me to immortality’, न अत्र तिरोहितम् इव अस्ति – the meaning does not seem to be hidden.
अथ यानीतराणि स्तोत्राणि तेष्वात्मनेऽन्नाद्यमागायेत्तस्मादु तेषु वरं वृणीत यं कामं कामयेत तं स एष एवंविदुद्गातात्मने वा यजमानाय वा यं कामं कामयते तमागायति
अथ यानि इतराणि स्तोत्राणि तेषु – Then through the remaining hymns आत्मने अन्न-अद्यम् आगायेत् – (the chanter) should secure eatable food for himself by chanting. तस्मात् उ तेषु – Therefore, while they are being chanted, वरं वृणीत – the sacrificer should ask for a boon — यं कामं कामयेत तं – anything that he desires. सः एषः एवं-विद् उद्गाता – Whatever (objects) this chanter possessed of such knowledge आत्मने वा यजमानाय वा यं कामं कामयते – desires, either for himself or for the sacrificer, तम् आगायति – he secures them (by chanting).
तद्धैतल्लोकजिदेव न हैवालोक्यताया आशास्ति य एवमेतत्साम वेद॥
तद् हि एतद् लोक-जित् एव – This (meditation) certainly wins the world (Hiraṇya-garbha). यः एवम् एतद् साम वेद – He who knows the Sāman (vital force) as such न ह एव अ-लोक्यतायै आश अस्ति – has not to pray lest he be unfit for this world.
BrhU.1.4 .1 .2 .3 .4 .5 .6 .7 .8 .9 .10 .11 .12 .13 .14 .15 .16 .17

❚❚

BrhU.1.4.1
आत्मैवेदमग्र आसीत्पुरुषविधः सोऽनुवीक्ष्य नान्यदात्मनोऽपश्यत्सोऽहमस्मीत्यग्रे व्याहरत्ततोऽहन्नामाभवत्
आत्मा एव इदम् अग्रे आसीत् – In the beginning, this (universe) was but the self (Virāj) पुरुष-विधः – of a human form. सः अनुवीक्ष्य न अन्यद् आत्मनः अपश्यत् – He reflected and found nothing else but himself. सः अहम् अस्मि इति अग्रे व्याहरत् – He first uttered, ‘I (Aham) am he’. ततः अहम् नाम अभवत् – Therefore he was called Aham (I).
तस्मादप्येतर्ह्यामन्त्रितोऽहमयमित्येवाग्र उक्त्वाथान्यन्नाम प्रब्रूते यदस्य भवति स यत्पूर्वोऽस्मात्सर्वस्मात्सर्वान्पाप्मन औषत्तस्मात्पुरुष ओषति ह वै स तं योऽस्मात्पूर्वो बुभूषति य एवं वेद॥
तस्मात् अपि एतर्हि आमन्त्रितः – Hence, to this day, when a person is addressed, अहम् अयम् इति एव अग्रे उक्त्वा – he first says, ‘It is I’, अथ अन्यद् नाम प्रब्रूते यद् अस्य भवति – and then says the other name that he may have. सः यद् पूर्वः – Because he was first (Pūr-va) अस्मात् सर्वस्मात् सर्वान् पाप्मनः औषत् – and before this whole (band of aspirants) burnt (Auṣat) all evils, तस्मात् पुरुषः – therefore he is called Pur-uṣa. यः एवं वेद – He who knows thus ओषति ह वै सः तं यः अस्मात् पूर्वः बुभूषति – indeed burns (Oṣati) one who wants to be (Virāj) before him.
❚❚

BrhU.1.4.2
सोऽबिभेत्तस्मादेकाकी बिभेति स हायमीक्षां चक्रे यन्मदन्यन्नास्ति कस्मान्नु बिभेमीति तत एवास्य भयं वीयाय कस्माद्ध्यभेष्यद्द्वितीयाद्वै भयं भवति॥
सः अबिभेत् – He was afraid. तस्मात् एकाकी बिभेति – Therefore people (still) are afraid to be alone. सः ह अयम् ईक्षां-चक्रे – He thought, यद् मद् अन्यद् न अस्ति – ‘If there is nothing else but me, कस्मात् नु बिभेमि इति – what am I afraid of’? ततः एव अस्य भयं वीयाय – From that alone his fear was gone, कस्मात् हि अभेष्यत् – for what was there to fear? द्वितीयात् वै भयं भवति – It is from a second that fear comes.
❚❚

BrhU.1.4.3
स वै नैव रेमे तस्मादेकाकी न रमते स द्वितीयमैच्छत्। स हैतावानास यथा स्त्रीपुमांसौ सम्परिष्वक्तौ स इममेवात्मानं द्वेधापातयत्ततः पतिश्च पत्नी चाभवतां
सः वै न एव रेमे – He was not at all happy. तस्मात् एकाकी न रमते – Therefore people (still) are not happy when alone. सः द्वितीयम् ऐच्छत् – He desired a mate. सः ह एतावान् आस यथा स्त्री-पुमांसौ – He became as big as man and wife सम्परिष्वक्तौ – embracing each other. सः इमम् एव आत्मानं द्वेधा अपातयत् – He parted this very body into two. ततः पतिः च पत्नी च अभवताम् – From that came husband and wife.
तस्मादिदमर्धबृगलमिव स्व इति ह स्माह याज्ञवल्क्यस्तस्मादयमाकाशः स्त्रिया पूर्यत एव तां समभवत्ततो मनुष्या अजायन्त॥
तस्मात् इदम् अर्ध-बृगलम् इव स्वः इति ह स्म आह याज्ञ-वल्क्यः – Therefore, said Yājña-valkya, this (body) is one-half of oneself like (one of the two halves of a split pea). तस्मात् अयम् आकाशः स्त्रिया पूर्यते एव – Therefore this space is indeed filled by the wife. तां समभवत् – He was united with her. ततः मनुष्याः अजायन्त – From that men were born.
❚❚

BrhU.1.4.4
सो हेयमीक्षाञ्चक्रे कथं नु मात्मन एव जनयित्वा सम्भवति हन्त तिरोऽसानीति सा गौरभवदृषभ इतरस्तां समेवाभवत्ततो गावोऽजायन्त बडबेतराभवदश्ववृष इतरो…
सा उ ह इयम् ईक्षाञ्-चक्रे – She thought, कथं नु मा आत्मनः एव जनयित्वा सम्भवति – ‘How can he be united with me after producing me from himself? हन्त तिरस् असानि इति – Well, let me hide myself’. सा गौः अभवत् ऋषभः इतरः तां सम् एव अभवत् – She became a cow, the other became a bull and was united with her; ततः गावः अजायन्त – from that cows were born. बडबा इतरा अभवत् अश्व-वृष इतरः – The one became a mare (Baḍabā or vaḍavā), the other a stallion;
गर्दभीतरा गर्दभ इतरस्तां समेवाभवत्तत एकशफमजायताजेतराभवद्बस्त इतरोऽविरितरा मेष इतरस्तां समेवाभवत्ततोऽजावयोऽजायन्तैवमेव यदिदं किञ्च मिथुनमा पिपीलिकाभ्यस्तत्सर्वमसृजत॥
गर्दभी इतरा गर्दभः इतरः तां सम् एव अभवत् – the one became a she-ass, the other became a he-ass and was united with her; ततः एक-शफम् अजायत – from that one-hoofed animals were born. अजा इतरा अभवत् बस्तः इतरः – The one became a she-goat, the other a he-goat; अविः इतरा मेषः इतरः तां सम् एव अभवत् – the one became a ewe, the other became a ram and was united with her; ततः अज-अवयः अजायन्त – from that goats and sheep were born. एवम् एव यद् इदं किञ्च मिथुनम् आ पिपीलिकाभ्यः तद् सर्वम् असृजत – Thus did he project everything that exists in pairs (Mithunas), down to the ants.
❚❚

BrhU.1.4.5
सोऽवेदहं वाव सृष्टिरस्म्यहं हीदं सर्वमसृक्षीति ततः सृष्टिरभवत्सृष्ट्यां हास्यैतस्यां भवति य एवं वेद॥
सः अवेत् – He knew, अहं वाव सृष्टिः अस्मि – ‘I indeed am the creation, अहं हि इदं सर्वम् असृक्षि इति – for I projected all this’. ततः सृष्टिः अभवत् – Therefore he was called Creation. यः एवं वेद – He who knows this as such सृष्ट्यां ह अस्य एतस्यां भवति – becomes (a creator) in this creation (of Virāj).
❚❚

BrhU.1.4.6
अथेत्यभ्यमन्थत्स मुखाच्च योनेर्हस्ताभ्यां चाग्निमसृजत तस्मादेतदुभयमलोमकमन्तरतोऽलोमका हि योनिरन्तरतः।
अथ इति अभ्यमन्थत् – Then he rubbed back and forth thus, सः मुखात् च योनेः हस्ताभ्यां च अग्निम् असृजत – and produced fire from its source, the mouth and the hands. तस्मात् एतद् उभयम् अ-लोमकम् अन्तरतः अ-लोमका हि योनिः अन्तरतः – Therefore both (mouth and hands) these are without hair at the inside, अ-लोमका हि योनिः अन्तरतः – because the (Yoni, the vagina) has no hair inside.
तद्यदिदमाहुरमुं यजामुं यजेत्येकैकं देवमेतस्यैव सा विसृष्टिरेष उ ह्येव सर्वे देवाः।
तद् यद् इदम् आहुः – When they talk (of particular gods), saying, अमुं यज अमुं यज इति – ‘Sacrifice to him,’ ‘Sacrifice to the other one’, एक-एकं देवम् एतस्य एव सा विसृष्टिः – (they are wrong, since) these particular gods are all his projection, एषः उ हि एव सर्वे देवाः – for he is all the gods.
अथ यत्किञ्चेदमार्द्रं तद्रेतसोऽसृजत तदु सोमः
अथ यद् किञ्च इदम् आर्द्रं – Now all this that is liquid, तद् रेतसः असृजत – he produced from the seed. तद् उ सोमः – That is Soma.
एतावद्वा इदं सर्वमन्नं चैवान्नादश्च सोम एवान्नमग्निरन्नादः
एतावत् वै इदं सर्वम् – This universe is indeed this much अन्नं च एव अन्न-अदः च – food and the eater of food. सोमः एव अन्नम् अग्निः अन्न-अदः – Soma is food, and fire the eater of food.
सैषा ब्रह्मणोऽतिसृष्टिः। यच्छ्रेयसो देवानसृजताथ यन्मर्त्यः सन्नमृतानसृजत तस्मादतिसृष्टिरतिसृष्ट्यां हास्यैतस्यां भवति य एवं वेद॥
सा एषा ब्रह्मणः अति-सृष्टिः – This is the super-creation of Virāj (Brahman) यद् श्रेयसः देवान् असृजत – that he projected the gods, who are even superior to him. अथ यद् मर्त्यः सन् अ-मृतान् असृजत – Because he, although mortal himself, projected the immortals, तस्मात् अति-सृष्टिः – therefore this is a super-creation. अति-सृष्ट्यां ह अस्य एतस्यां भवति यः एवं वेद – He who knows this as such becomes (a creator) in this super-creation of Virāj.
❚❚

BrhU.1.4.7
तद्धेदं तर्ह्यव्याकृतमासीत्तन्नामरूपाभ्यामेव व्याक्रियतासौनामायमिदंरूप इति तदिदमप्येतर्हि नामरूपाभ्यामेव व्याक्रियतेऽसौनामायमिदंरूप इति स एष इह प्रविष्टः।
तद् ह इदं तर्हि अ-व्याकृतम् आसीत् – This (universe) was then undifferentiated. तद् नाम-रूपाभ्याम् एव व्याक्रियत – It differentiated only into name and form — असौ-नामा अयम् इदं-रूपः इति – it was called such and such, and was of such and such form. तद् इदम् अपि एतर्हि – So to this day नाम-रूपाभ्याम् एव व्याक्रियते – it is differentiated only into name and form — असौ-नामा अयम् इदं-रूप इति – it is called such and such, and is of such and such form. सः एषः इह प्रविष्टः – This Self has entered into these bodies…
आ नखाग्रेभ्यो यथा क्षुरः क्षुरधानेऽवहितः स्याद्विश्वम्भरो वा विश्वम्भरकुलाये तं न पश्यन्ति। अकृत्स्नो हि स प्राणन्नेव प्राणो नाम भवति।
आ नख-अग्रेभ्यः – up to the tip of the (growing finger and toe) nails — यथा क्षुरः क्षुर-धाने अवहितः स्याद् – as a razor may (noticeably) be enclosed in (part of) its bag, विश्वम्-भरः वा विश्वम्-भर-कुलाये – or as fire (energy) which sustains the entire world is (unnoticeable) in any one of its dwellings (e.g. within wood). तं न पश्यन्ति – People do not see It. अ-कृत्स्नः हि – for (viewed in Its aspects) It is incomplete. सः प्राणन् एव – When It does the function of living, प्राणः नाम भवति – It is called the vital force;
वदन्वाक्पश्यंश्चक्षुः शृण्वञ्श्रोत्रं मन्वानो मनस्तान्यस्यैतानि कर्मनामान्येव।
वदन् वाक् – when It speaks, the organ of speech; पश्यन् चक्षुस् – when It sees, the eye; शृण्वन् श्रोत्रम् – when It hears, the ear; मन्वानः मनस् – and when It thinks, the mind. तानि अस्य एतानि कर्म-नामानि एव – These are merely Its names according to functions.
स योऽत एकैकमुपास्ते न स वेदाकृत्स्नो ह्येषोऽत एकैकेन भवत्यात्मेत्येवोपासीतात्र ह्येते सर्व एकं भवन्ति।
सः यः अतः एक-एकम् उपास्ते – He who meditates upon each one apart from this (totality of aspects) न सः वेद – does not know, अ-कृत्स्नः हि एषः – for It is incomplete, अतः एक-एकेन भवति – (being divided) from this totality by possessing a single characteristic. आत्मा इति एव उपासीत – The Self alone is to be meditated upon, अत्र हि एते सर्वे एकं भवन्ति – for all these are unified in It.
तदेतत्पदनीयमस्य सर्वस्य यदयमात्मानेन ह्येतत्सर्वं वेद। यथा ह वै पदेनानुविन्देदेवं कीर्तिं श्लोकं विन्दते य एवं वेद॥
तद् एतद् पदनीयम् अस्य सर्वस्य यद् अयम् आत्मा – Of all these, this Self alone should be realized (Padanīya, found), अनेन हि एतद् सर्वं वेद – for one knows all these through It, यथा ह वै पदेन अनुविन्देत् एवम् – just as one may get (an animal) through its foot-prints. कीर्तिं श्लोकं विन्दते यः एवं वेद – He who knows It as such obtains fame and association (Śloka, with his relatives).
❚❚

BrhU.1.4.8
तदेतत्प्रेयः पुत्रात्प्रेयो वित्तात्प्रेयोऽन्यस्मात्सर्वस्मादन्तरतरं यदयमात्मा। स योऽन्यमात्मानः प्रियं ब्रुवाणं ब्रूयात्प्रियं रोत्स्यतीतीश्वरो ह तथैव स्यादात्मानमेव प्रियमुपासीत
तद् एतद् प्रेयः पुत्रात् – This Self is dearer than a son, वित्तात् प्रेयः अन्यस्मात् सर्वस्मात् – dearer than wealth, dearer than everything else, अन्तरतरं यद् अयम् आत्मा – and is innermost. सः यः अन्यम् आत्मानः प्रियं ब्रुवाणं ब्रूयात् – Should a person (holding the Self as dear) say to one calling anything else dearer than the Self, प्रियं रोत्स्यति इति – ‘(What you hold) dear will die’ — ईश्वरः ह तथा एव स्यात् – he is certainly competent (Īśvara, to say so) – it will indeed come true. आत्मानम् एव प्रियम् उपासीत – One should meditate upon the Self alone as dear.
स य आत्मानमेव प्रियमुपास्ते न हास्य प्रियं प्रमायुकं भवति॥
सः यः आत्मानम् एव प्रियम् उपास्ते – Of him who meditates upon the Self alone as dear, न ह अस्य प्रियं प्रमायुकं भवति – the dear ones are not mortal (Pra-māy-uka, √mī to disappear).
❚❚

BrhU.1.4.9
तदाहुर्यद्ब्रह्मविद्यया सर्वं भविष्यन्तो मनुष्या मन्यन्ते। किमु तद्ब्रह्मावेद्यस्मात्तत्सर्वमभवदिति॥
तद् आहुः यद् ब्रह्म-विद्यया सर्वं भविष्यन्तः मनुष्याः मन्यन्ते – They say: Men think, ‘Through the knowledge of Brahman we shall become all (infinite)’. यस्मात् तद् सर्वम् अभवत् इति – Well, what did that Brahman know (किम् उ तद् ब्रह्म अवेत्) by which It became all?
❚❚

BrhU.1.4.10
ब्रह्म वा इदमग्र आसीत्तदात्मानमेवावेत्। अहं ब्रह्मास्मीति।
ब्रह्म वै इदम् अग्रे आसीत् – This (self) was indeed Brahman in the beginning. तद् आत्मानम् एव अवेत् – It knew only Itself अहं ब्रह्म अस्मि इति – as, ‘I am Brahman’.
तस्मात्तत्सर्वमभवत्तद्यो यो देवानां प्रत्यबुध्यत स एव तदभवत्तथर्षीणां तथा मनुष्याणां तद्धैतत्पश्यनृषिर्वामदेवः प्रतिपेदेऽहं मनुरभवं सूर्यश्चेति।
तस्मात् तद् सर्वम् अभवत् – Therefore It became all. तद् यः यः देवानां प्रत्यबुध्यत सः एव तद् अभवत् – And whoever among the gods knew It also became That; तथा ऋर्षीणां तथा मनुष्याणाम् – and the same with sages and men. तद् ह एतद् पश्यन् ऋषिः वाम-देवः प्रतिपेदे – The sage Vāma-deva, while realizing this (self) as That, knew, अहं मनुः अभवं सूर्यः च इति – ‘I was Manu, and the sun’.
तदिदमप्येतर्हि य एवं वेदाहं ब्रह्मास्मीति स इदं सर्वं भवति तस्य ह न देवाश्चनाभूत्या ईशते। आत्मा ह्येषां स भवति
तद् इदम् अपि एतर्हि यः एवं वेद – And to this day whoever in like manner knows It अहं ब्रह्म अस्मि इति – as, ‘I am Brahman’, सः इदं सर्वं भवति – becomes all this (universe). तस्य ह न देवाः चना अभूत्यै ईशते – Even the gods cannot prevail against him, आत्मा हि एषां सः भवति – for he becomes their self.
अथ योऽन्यां देवतामुपास्तेऽन्योऽसावन्योऽहमस्मीति न स वेद यथा पशुरेवं स देवानाम्।
अथ यः अन्यां देवताम् उपास्ते – While he who worships another god thinking, अन्यः असौ अन्यः अहम् अस्मि इति – ‘He is one, and I am another’, न सः वेद – does not know. यथा पशुः एवं सः देवानाम् – He is like an animal to the gods.
यथा ह वै बहवः पशवो मनुष्यं भुञ्ज्युरेवमेकैकः पुरुषो देवान्भुनक्त्येकस्मिन्नेव पशावादीयमानेऽप्रियं भवति किमु बहुषु तस्मादेषां तन्न प्रियं यदेतन्मनुष्या विद्युः॥
यथा ह वै बहवः पशवः मनुष्यं भुञ्ज्युः – As many animals serve a man, एवम् एक-एकः पुरुषः देवान् भुनक्ति – so does each man serve the gods. एकस्मिन् एव पशौ आदीयमाने – Even if one animal is taken away, अ-प्रियं भवति – it causes anguish. किम् उ बहुषु – What should one say of many animals? तस्मात् एषां तद् न प्रियम् – Therefore it is not liked by them यद् एतद् मनुष्याः विद्युः – that men should know this.
❚❚

BrhU.1.4.11
ब्रह्म वा इदमग्र आसीदेकमेव तदेकं सन्न व्यभवत्।
ब्रह्म वै इदम् अग्रे आसीत् – In the beginning this (the Kṣatriya and other castes) was indeed Brahman (Virāj in the form Fire, who was a Brāhmaṇa), एकम् एव – one only, तद् एकं सन् – Being one, न व्यभवत् – he did not flourish.
तच्छ्रेयोरूपमत्यसृजत क्षत्रं यान्येतानि देवत्रा क्षत्राणीन्द्रो वरुणः सोमो रुद्रः पर्जन्यो यमो मृत्युरीशान इति।
तद् श्रेयो-रूपम् अति असृजत क्षत्रम् – He specially (Ati) projected an excellent form, the Kṣatriya — यानि एतानि देवत्रा क्षत्राणि – those who are Kṣatriyas among the gods: इन्द्रः वरुणः सोमः रुद्रः – Indra, Varuṇa, the moon, Rudra, पर्जन्यः यमः मृत्युः ईशानः इति – Parjanya, Yama, Death, and Īśāna.
तस्मात्क्षत्रात्परं नास्ति तस्माद्ब्रह्मणः क्षत्रियमधस्तादुपास्ते राजसूये क्षत्र एव तद्यशो दधाति सैषा क्षत्रस्य योनिर्यद्ब्रह्म।
तस्मात् क्षत्रात् परं न अस्ति – Therefore there is none higher than the Kṣatriya. तस्मात् ब्रह्मणः क्षत्रियम् अधस्तात् उपास्ते राज-सूये – Hence the Brāhmaṇa worships the Kṣatriya from a lower position in the Rāja-sūya sacrifice. क्षत्रे एव तद् यशस् दधाति – He imparts that glory (the title of Brahman) to the Kṣatriya. सा एषा क्षत्रस्य योनिः यद् ब्रह्म – Brahman (the Brāhmaṇa under discussion) is the source of the Kṣatriya.
तस्माद्यद्यपि राजा परमतां गच्छति ब्रह्मैवान्तत उपनिश्रयति स्वां योनिं य उ एनं हिनस्ति स्वां स योनिमृच्छति स पापीयान्भवति यथा श्रेयांसं हिंसित्वा॥
तस्मात् यदि अपि राजा परमतां गच्छति – Therefore, although the king attains supremacy (in the sacrifice), ब्रह्म एव अन्ततः उपनिश्रयति स्वां योनिम् – at the end of it he resorts to the Brāhmaṇa, his source. यः उ एनं हिनस्ति – He who slights the Brāhmaṇa, स्वां सः योनिम् ऋच्छति – strikes at his own source. सः पापीयान् भवति – He becomes more wicked, यथा श्रेयांसं हिंसित्वा – as one is by slighting one’s superior.
❚❚

BrhU.1.4.12
स नैव व्यभवत्स विशमसृजत यान्येतानि देवजातानि गणश आख्यायन्ते वसवो रुद्रा आदित्या विश्वेदेवा मरुत इति॥
सः न एव व्यभवत् – Yet he did not flourish. सः विशम् असृजत – He projected the Vaiśya (entrepreneurs) — यानि एतानि देव-जातानि गणशः आख्यायन्ते – those species of gods who are designated in groups: वसवः रुद्राः आदित्याः विश्वे-देवाः मरुतः इति – The (8) Vasus, (11) Rudras, (12) Ādityas, (13) Viśva-devas and (49) Maruts.
❚❚

BrhU.1.4.13
स नैव व्यभवत्स शौद्रं वर्णममृजत पूषणमियं वै पूषेयं हीदं सर्वं पुष्यति यदिदं किञ्च॥
सः न एव व्यभवत् – He did not still flourish. सः शौद्रं वर्णम् अमृजत – He projected the Śūdra (worker) class — पूषणम् – Pūṣan (the one who nourishes). इयं वै पूषा – This (earth) is Pūṣan. इयं हि इदं सर्वं पुष्यति यद् इदं किञ्च – For it nourishes all this that exists.
❚❚

BrhU.1.4.14
स नैव व्यभवत्तच्छ्रेयोरूपमत्यसृजत धर्मं तदेतत्क्षत्रस्य क्षत्त्रं यद्धर्मस्तस्माद्धर्मात्परं नास्त्यथो अबलीयान्बलीयांसमाशंसते धर्मेण यथा राज्ञैवं
सः न एव व्यभवत् – Yet he did not flourish. तद् श्रेयो-रूपम् अति असृजत धर्मम् – He specially projected that excellent form, righteousness (Dharma). तद् एतद् क्षत्रस्य क्षत्त्रं यद् धर्मः – This righteousness is the controller of the Kṣatriya. तस्मात् धर्मात् परं न अस्ति – Therefore there is nothing higher than that. अथ उ अ-बलीयान् बलीयांसम् आशंसते धर्मेण – (So) even a weak man hopes (to defeat) a stronger man through righteousness, यथा राज्ञा एवम् – as (one contending) with the king (or ‘As (one does) through the king’).
यो वै स धर्मः सत्यं वै तत्तस्मात्सत्यं वदन्तमाहुर्धर्मं वदतीति धर्मं वा वदन्तं सत्यं वदतीत्येतद्ध्येवैतदुभयं भवति॥
यः वै सः धर्मः सत्यं वै तद् – That righteousness is verily truth (Satya). तस्मात् सत्यं वदन्तम् आहुः – Therefore they say about a person speaking of truth, धर्मं वदति इति – ‘He speaks of righteousness’, धर्मं वा वदन्तं – or about a person speaking of righteousness, सत्यं वदति इति – ‘He speaks of truth’, एतद् हि एव एतद् उभयं भवति – for both these are but this righteousness.
❚❚

BrhU.1.4.15
तदेतद्ब्रह्म क्षत्रं विट्शूद्रस्तदग्निनैव देवेषु ब्रह्माभवद्ब्राह्मणो मनुष्येषु क्षत्रियेण क्षत्रियो वैश्येन वैश्यः शूद्रेण शूद्रस्…
तद् एतद् ब्रह्म क्षत्रं विट् शूद्रः – (So) these (four classes projected) – the Brāhmaṇa, Kṣatriya, Vaiśya and Śūdra तद् अग्निना एव देवेषु ब्रह्म अभवत् ब्राह्मणः – He became a Brāhmaṇa among the gods as Fire. मनुष्येषु क्षत्रियेण क्षत्रियः – (He became) a Kṣatriya through the (divine) Kṣatriyas, वैश्येन वैश्यः – a Vaiśya through the (divine) Vaiśyas शूद्रेण शूद्रः – and a Śūdra through the (divine) Śūdra.
तस्मादग्नावेव देवेषु लोकमिच्छन्ते ब्राह्मणे मनुष्येष्वेताभ्यां हि रूपाभ्यां ब्रह्माभवत्।
तस्मात् अग्नौ एव देवेषु लोकम् इच्छन्ते – Therefore people desire to attain the results of their rites among the gods through fire, ब्राह्मणे मनुष्येषु – and among men as the Brāhmaṇa. एताभ्यां हि रूपाभ्यां ब्रह्म अभवत् – For Brahman was in these two forms.
अथ यो ह वा अस्माल्लोकात्स्वं लोकमदृष्ट्वा प्रैति स एनमविदितो न भुनक्ति यथा वेदो वाननूक्तोऽन्यद्वा कर्माकृतं
अथ यः ह वै अस्मात् लोकात् स्वं लोकम् अ-दृष्ट्वा प्रैति – If, however, anybody departs from this world without realizing his own world (the Self), सः एनम् अ-विदितः न भुनक्ति – It, being unknown, does not protect him — यथा वेदः वा अन्-अनूक्तः अन्यद् वा कर्म अ-कृतम् – as the Vedas not studied, or any other work not undertaken (do not).
यदिह वा अप्यनेवंविन्महत्पुण्यं कर्म करोति तद्धास्यान्ततः क्षीयत एव…
यद् इह वै अपि अन्-एवंविद् महत् पुण्यं कर्म करोति – Even if a man who does not know It as such performs a great many meritorious acts in the world, तद् ह अस्य अन्ततः क्षीयत एव – those acts of his are surely exhausted in the end.
आत्मानमेव लोकमुपासीत स य आत्मानमेव लोकमुपास्ते न हास्य कर्म क्षीयते। अस्माद्ध्येवात्मनो यद्यत्कामयते तत्तत्सृजते॥
आत्मानम् एव लोकम् उपासीत – One should meditate only upon the world of the Self. सः यः आत्मानम् एव लोकम् उपास्ते – He who meditates only upon the world called the Self न ह अस्य कर्म क्षीयते – never has his work exhausted. अस्मात् हि एव आत्मनः यद् यद् कामयते तद् तद् सृजते – From this very Self he projects whatever he wants.
❚❚

BrhU.1.4.16
अथो अयं वा आत्मा सर्वेषां भूतानां लोकः
अथ उ अयं वै आत्मा – Now this self (the ignorant man) सर्वेषां भूतानां लोकः – is an object of enjoyment to all beings.
स यज्जुहोति यद्यजते तेन देवानां लोकोऽथ यदनुब्रूते तेन ऋषीणामथ यत्पितृभ्यो निपृणाति यत्प्रजामिच्छते तेन पितृणाम्
सः यद् जुहोति यद् यजते – That he makes oblations in the fire and performs sacrifices तेन देवानां लोकः – is how he becomes such an object (Loka) to the gods. अथ यद् अनुब्रूते – That he studies (the Vedas) तेन ऋषीणाम् – is how he becomes (an object of enjoyment) to the Ṛṣis (sages). अथ यद् पितृभ्यः निपृणाति – That he makes offerings to the Manes यद् प्रजाम् इच्छते – and desires children तेन पितृणाम् – is how he becomes (such an object) to the Manes.
अथ यन्मनुष्यान्वासयते यदेभ्योऽशनं ददाति तेन मनुष्याणामथ यत्पशुभ्यस्तृणोदकं विन्दति तेन पशूनां यदस्य गृहेषु श्वापदा वयांस्या पिपीलिकाभ्युभ्य उपजीवन्ति तेन तेषां लोको…
अथ यद् मनुष्यान् वासयते – That he gives shelter to men अयद् एभ्यः अशनं ददाति – as well as food तेन मनुष्याणाम् – is how he becomes (an object of enjoyment) to men. अथ यद् पशुभ्यः तृण-उदकं विन्दति – That he gives fodder and water to the animals अथ यद् पशुभ्यः तृण-उदकं विन्दति – is how he becomes (such an object) to them. यद् अस्य गृहेषु श्वा-पदाः वयांस्या पिपीलिकाभ्यः उपजीवन्ति – And that beasts, (with) birds and even the ants, feed in his homes तेन तेषां लोकः – is how he becomes an object of enjoyment (Loka) to these.
यथा ह वै स्वाय लोकायारिष्टिमिच्छेदेवं हैवंविदे सर्वाणि भूतान्यरिष्टिमिच्छन्ति तद्वा एतद्विदितं मीमांसितम्॥
यथा ह वै स्वाय लोकाय अ-रिष्टिम् इच्छेत् – Just as one wishes safety to one’s body, एवं ह एवं-विदे सर्वाणि भूतानि अ-रिष्टिम् इच्छन्ति – so do all beings wish safety to him who knows it as such. तद् वै एतद् विदितम् – This indeed has been known, मीमांसितम् – and discussed.
❚❚

BrhU.1.4.17
आत्मैवेदमग्र आसीदेक एव
आत्मा एव इदम् अग्रे आसीत् – This (aggregate of desirable objects) was but the self in the beginning — एकः एव – the only entity.
सोऽकामयत जाया मे स्यादथ प्रजायेयाथ वित्तं मे स्यादथ कर्म कुर्वीयेत्येतावान्वै कामो नेच्छंश्चनातो भूयो विन्देत्
सः अकामयत – He desired, जाया मे स्याद् अथ प्रजायेय – ‘Let me have a wife, so that I may be born (as the child). अथ वित्तं मे स्याद् अथ कर्म कुर्वीय इति – And let me have wealth, so that I may perform rites’. एतावान् वै कामः – This much indeed is (the range of) desire. न इच्छन् चन अतः भूयः विन्देत् – Even (Cana) if one wishes, one cannot get more than this.
तस्मादप्येतर्ह्येकाकी कामयते जाया मे स्यादथ प्रजायेयाथ वित्तं मे स्यादथ कर्म कुर्वीयेति स यावदप्येतेषामेकैकं न प्राप्नोत्यकृत्स्न एव तावन्मन्यते
तस्मात् अपि एतर्हि एकाकी कामयते – Therefore to this day a man being single desires, जाया मे स्यात् – ‘Let me have a wife, अथ प्रजायेय – so that I may be born. अथ वित्तं मे स्यात् – And let me have wealth, अथ कर्म कुर्वीय इति – so that I may perform rites’. सः यावत् अपि एतेषाम् एक-एकं न प्राप्नोति – Until he obtains each one of these, अ-कृत्स्नः एव तावत् मन्यते – he considers himself incomplete.
तस्यो कृत्स्नता मन एवास्यात्मा वाग्जाया प्राणः प्रजा चक्षुर्मानुषं वित्तं चक्षुषा हि तद्विन्दते श्रोत्रं देवं श्रोत्रेण हि तच्छृणोत्यात्मैवास्य कर्मात्मना हि कर्म करोति
तस्य उ कृत्स्नता – His completeness also (comes thus): मनस् एव अस्य आत्मा – The mind is his self, वाक् जाया – speech his wife, प्राणः प्रजा – the vital force his child, चक्षुः मानुषं वित्तं – the eye his human wealth, चक्षुषा हि तद् विन्दते – for he obtains it through the eye, श्रोत्रं देवम् – the ear his divine wealth, श्रोत्रेण हि तद् शृणोति – for he hears of it through the ear, आत्मा एव अस्य कर्म – and the body is its (instrument of) rite, आत्मना हि कर्म करोति – for he performs rites through the body.
स एष पाङ्क्तो यज्ञः पाङ्क्तः पशुः पाङ्क्तः पुरुषः पाङ्क्तमिदं सर्वं यदिदं किञ्च तदिदं सर्वमाप्नोति य एवं वेद॥
सः एषः पाङ्क्तः यज्ञः – (So) this sacrifice has five factors (Pāṅkta, via mind, speech, vital force, eye and ear) पाङ्क्तः पशुः – the animals have five factors, पाङ्क्तः पुरुषः – the men have five factors, पाङ्क्तम् इदं सर्वं यद् इदं किञ्च – and all this that exists has five factors. तद् इदं सर्वम् आप्नोति यः एवं वेद – He who knows it as such attains all this.
BrhU.1.5 .1 .2 .3 .4 .5 .6 .7 .8 .9 .10 .11 .12 .13 .14 .15 .16 .17 .18 .19 .20 21 .22 .23

❚❚

BrhU.1.5.1
यत्सप्तान्नानि मेधया तपसाजनयत्पिता।
एकमस्य साधारणं द्वे देवानभाजयत्॥
● यद् सप्त अन्नानि – In regard to the seven kinds of food, मेधया – by meditation
○ तपसा – and by ritual अजनयत् पिता – the father produced.
● एकम् अस्य साधारणम् – One is common to all (eaters).
○ द्वे देवान् अभाजयत् – Two he apportioned to the gods.
त्रीण्यात्मनेऽकुरुत पशुभ्य एकं प्रायच्छत्।
तस्मिन्सर्वं प्रतिष्ठितं यच्च प्राणिति यच्च न॥
● त्रीणि आत्मने अकुरुत – Three he designed for himself.
○ पशुभ्यः एकं प्रायच्छत् – And one he gave to the animals.
● तस्मिन् सर्वं प्रतिष्ठितम् – On it (the latter) rests everything
○ — यद् च प्राणिति यद् च न – what lives and what does not.
कस्मात्तानि न क्षीयन्तेऽद्यमानानि सर्वदा।
यो वैतामक्षितिं वेद सोऽन्नमत्ति प्रतीकेन॥
● कस्मात् तानि न क्षीयन्ते – Why are they not exhausted,
○ अद्यमानानि सर्वदा – although they are always being eaten?
● यः वै एताम् अ-क्षितिं वेद – He who knows (this cause of) their permanence,
○ सः अन्नम् अत्ति प्रतीकेन – eats food with pre-eminence.
स देवानपिगच्छति स ऊर्जमुपजीवति॥
इति श्लोकाः॥
● सः देवान् अपिगच्छति – He attains (identity with) the gods.
○ सः ऊर्जम् उपजीवति – and lives on nectar.

इति श्लोकाः – These are the verses.
❚❚

BrhU.1.5.2
यत्सप्तान्नानि मेधया तपसाजनयत्पितेति मेधया हि तपसाजनयत्पिता।
यद् सप्त अन्नानि मेधया तपसा अजनयत् पिता इति – ‘That the father produced seven kinds of food through meditation and rites’ मेधया हि तपसा अजनयत् पिता – means that the father indeed produced them through meditation and rites.
एकमस्य साधारणमितीदमेवास्य तत्साधारणमन्नं यदिदमद्यते। स य एतदुपास्ते न स पाप्मनो व्यावर्तते मिश्रं ह्येतत्।
एकम् अस्य साधारणम् इति – ‘One is common to all eaters’ इदम् एव अस्य तद् साधारणम् अन्नं यद् इदम् अद्यते – means this food that is eaten is the common food of all eaters. सः य एतद् उपास्ते – He who adores (monopolises) this food न सः पाप्मनः व्यावर्तते – is never free from evil, मिश्रं हि एतद् – for this is general food.
द्वे देवानभाजयदिति हुतं च प्रहुतं च तस्माद्देवेभ्यो जुह्वति च प्र च जुह्वत्यथो आहुर्दर्शपूर्णमासाविति तस्मान्नेष्टियाजुकः स्यात्।
द्वे देवान् अभाजयत् इति – ‘Two he apportioned to the gods हुतं च प्रहुतं च – means making oblations in the fire, and offering presents (Prahuta, otherwise). तस्मात् देवेभ्यः जुह्वति च प्र च जुह्वति – Therefore people perform both these to the gods. अथ उ आहुः दर्श-पूर्ण-मासौ इति – Some, however, say, those two are the new and full moon sacrifices. तस्मात् न इष्टि-याजुकः स्यात् – Therefore one should not be engrossed with sacrifices for material ends.
पशुभ्य एकं प्रायच्छदिति तत्पयः। पयो ह्येवाग्रे मनुष्याश्च पशवश्चोपजीवन्ति तस्मात्कुमारं जातं घृतं वैवाग्रे प्रतिलेहयन्ति स्तनं वानुधापयन्त्यथ वत्सं जातमाहुरतृणाद इति।
पशुभ्यः एकं प्रायच्छत् इति – ‘One he gave to the animals’ — तद् पयस् – it is milk. पयस् हि एव अग्रे मनुष्याः च पशवः च उपजीवन्ति – For men and (‘observably kept’ √dṛś, or ‘tethered’ pāśena) animals (Paśus) first live on milk alone. तस्मात् कुमारं जातं घृतं वै एव अग्रे प्रतिलेहयन्ति – Therefore they first make a new-born babe lick clarified butter स्तनं वै अनुधापयन्ति – or suckle it. अथ वत्सं जातम् आहुः अ-तृणात् इति – And they speak of a new-born calf as not yet eating grass.
तस्मिन्सर्वं प्रतिष्ठितं यच्च प्राणिति यच्च नेति पयसि हीदं सर्वं प्रतिष्ठितं यच्च प्राणिति यच्च न।
तस्मिन् सर्वं प्रतिष्ठितं यद् च प्राणिति यद् च न इति – ‘On it rests everything – what lives and what does not’ पयसि हि इदं सर्वं प्रतिष्ठितं यद् च प्राणिति यद् च न – means that on milk indeed rests all this that lives and that does not.
तद्यदिदमाहुः संवत्सरं पयसा जुह्वदप पुनर्मृत्युं जयतीति न तथा विद्याद्यदहरेव जुहोति तदहः पुनर्मृत्युमपजयत्येवं विद्वान्सर्वं हि देवेभ्योऽन्नाद्यं प्रयच्छति।
तद् यद् इदम् आहुः संवत्सरं पयसा जुह्वत् – It is said that by making offerings of milk in the fire for a year अप पुनर्-मृत्युं जयति इति – one conquers further death. न तथा विद्यात् – One should not think like that. यद् अहर् एव जुहोति तद् अहर् पुनर्-मृत्युम् उपजयति एवं विद्वान् – He who knows as above conquers further death the very day he makes that offering, सर्वं हि देवेभ्यः अन्न-अद्यं प्रयच्छति – for he offers all eatable food to the gods.
कस्मात्तानि न क्षीयन्तेऽद्यमानानि सर्वदेति पुरुषो वा अक्षितिः स हीदमन्नं पुनः पुनर्जनयते।
कस्मात् तानि न क्षीयन्ते – ‘Why are they not exhausted अद्यमानानि सर्वदा इति – although they are always being eaten’? — पुरुषः वै अ-क्षितिः – means that the being (Puruṣa, the eater) is indeed the cause of their permanence, सः हि इदम् अन्नं पुनः पुनः जनयते – for he produces this food again and again.
यो वैतामक्षितिं वेदेति पुरुषो वा अक्षितिः स हीदमन्नं धिया धिया जनयते कर्मभिर्यद्धैतन्न कुर्यात्क्षीयेत ह
यः वै एताम् अ-क्षितिं वेद इति – ‘He who knows this cause of their permanence’ पुरुषः वै अ-क्षितिः – means that the being (eater) is indeed the cause of their permanence, सः हि इदम् अन्नं धिया धिया जनयते कर्मभिः – for he produces this (seven kinds of) food through his meditation for the time being (Dhiyā dhiyā) and rites (Karmabhiḥ). यद ह एतद् न कुर्यात् – If he does not do this, क्षीयेत ह – it will be exhausted.
सोऽन्नमत्ति प्रतीकेनेति मुखं प्रतीकं मुखेनेत्येतत्। स देवानपिगच्छति स ऊर्जमुपजीवतीति प्रशंसा॥
सः अन्नम् अत्ति प्रतीकेन इति – ‘He eats food with Pratīka’; प्रतीकेन इति मुखं प्रतीकं मुखेन इति एतद् – ‘Pratīka’ means pre-eminence; hence the meaning is, pre-eminently; सः देवान् अपिगच्छति सः ऊर्जम् उपजीवति इति – ‘He attains the gods and lives on nectar’ प्रशंसा – is a eulogy.
❚❚

BrhU.1.5.3
त्रीण्यात्मनेऽकुरुतेति मनो वाचं प्राणं तान्यात्मनेऽकुरुतान्यत्रमना अभूवं नादर्शमन्यत्रमना अभूवं नाश्रौषमिति मनसा ह्येव पश्यति मनसा शृणोति।
त्रीणि आत्मने अकुरुत इति – ‘Three he designed for himself’ मनस् वाचं प्राणम् – means: The mind, the organ of speech and the vital force; तानि आत्मने अकुरुत – these he designed for himself. अन्यत्र-मनाः अभूवं न अ-दर्शम् – (They say), ‘I was absent-minded, I did not see it’, अन्यत्र-मनाः अभूवं न अश्रौषम् इति – ‘I was absent-minded, I did not hear it’. मनसा हि एव पश्यति मनसा शृणोति – It is through the mind that one sees and hears.
कामः सङ्कल्पो विचिकित्सा श्रद्धाश्रद्धा धृतिरधृतिर्ह्रीर्धीर्भीरित्येतत्सर्वं मन एव
कामः सङ्कल्पः विचिकित्सा श्रद्धा अ-श्रद्धा – Desire, resolve, doubt, faith, want of faith, धृतिः अ-धृतिः ह्रीः धीः भीः इति – steadiness, unsteadiness, shame, intelligence and fear — एतद् सर्वं मनस् एव – all these are but the mind.
तस्मादपि पृष्ठत उपस्पृष्टो मनसा विजानाति यः कश्च शब्दो वागेव सा। एषा ह्यन्तमायत्तैषा हि न
तस्मात् अपि पृष्ठतः उपस्पृष्टः मनसा विजानाति – Even if one is touched from behind one knows it through the mind (Tasmāt manasā, and therefore the mind exists apart from the senses); यः कः च शब्दः – And any kind of sound वाक् एव सा – is but the organ of speech एषा हि अन्तम् आयत्ता – for it serves (Āyattā, or āyat tā) to determine (Anta, i.e. to reveal) a thing, एषा हि न – but it cannot itself be revealed.
प्राणोऽपानो व्यान उदानः समानोऽन इत्येतत्सर्वं प्राण एवैतन्मयो वा अयमात्मा वाङ्मयो मनोमयः प्राणमयः॥
प्राणः अपानः व्यानः उदानः समानः अनः इति – Prāṇa (outward breath, etc.), Apāna, Vyāna, Udāna, Samāna and Ana (the general activity of the body) — एतद् सर्वं प्राणः एव – all these are but the one vital force (Prāṇa). एतद्-मयः वै अयम् आत्मा – This (individual) body (Ātman, what we take ourselves to be) is identified with these — वाङ्-मयः मनो-मयः प्राण-मयः – with the organ of speech, the mind and the vital force.
❚❚

BrhU.1.5.4
त्रयो लोका एत एव वागेवायं लोको मनोऽन्तरिक्षलोकः प्राणोऽसौ लोकः॥
त्रयः लोकाः एते एव – These are the three worlds. वाक् एव अयं लोकः – The organ of speech is this world (the earth), मनस् अन्तर्-ईक्ष-लोकः – the mind is the sky, प्राणः असौ लोकः – and the vital force is that yonder world (heaven).
❚❚

BrhU.1.5.5
त्रयो वेदा एत एव वागेवर्ग्वेदो मनो यजुर्वेदः प्राणः सामवेदः॥
त्रयः वेदाः एते एव – These are the three Vedas. वाक् एव ऋग्-वेदः मनस् यजुर्-वेदः प्राणः साम-वेदः – The organ of speech is the Ṛg-Veda, the mind is the Yajur-Veda and the vital force the Sāma-Veda.
BrhU.1.5.6
देवाः पितरो मनुष्या एत एव वागेव देवा मनः पितरः प्राणो मनुष्याः॥
देवाः पितरः मनुष्याः एते एव – These are the gods, the Manes and men. वाक् एव देवाः मनस् पितरः प्राणः मनुष्याः – The organ of speech is the gods, the mind the Manes, and the vital force men.
BrhU.1.5.7
पिता माता प्रजैत एव मन एव पिता वाङ्माता प्राणः प्रजा॥
पिता माता प्रजा एते एव – These are the father, mother and child. मनस् एव पिता वाक् माता प्राणः प्रजा – The mind is the father, the organ of speech the mother, and the vital force the child.
❚❚

BrhU.1.5.8
विज्ञातं विजिज्ञास्यमविज्ञातमेत एव यत्किञ्च विज्ञातं वाचस्तद्रूपं वाग्घि विज्ञाता वागेनं तद्भूत्वावति॥
विज्ञातं विजिज्ञास्यम् अ-विज्ञातम् एते एव – These are what is known, what it is desirable to know, and what is unknown. यद् किञ्च विज्ञातं वाचः तद् रूपम् – Whatever is known is a form of the organ of speech, वाक् हि विज्ञाता – for it is the knower. वाक् एनं तद् भूत्वा अवति – The organ of speech protects him (who knows this) by becoming that (which is known).
❚❚

BrhU.1.5.9
यत्किञ्च विजिज्ञास्यं मनसस्तद्रूपं मनो हि विजिज्ञास्यं मन एनं तद्भूत्वावति॥
यद् किञ्च विजिज्ञास्यं मनसः तद् रूपम् – Whatever it is desirable to know is a form of the mind, मनस् हि विजिज्ञास्यम् – for the mind is what it is desirable to know. मनस् एनं तद् अ्भूत्वा अवति – The mind protects him (who knows this) by becoming that (which it is desirable to know).
❚❚

BrhU.1.5.10
यत्किञ्चाविज्ञातं प्राणस्य तद्रूपं प्राणो ह्यविज्ञातः प्राण एनं तद्भूत्वावति॥
यद् किञ्च अ-विज्ञातं प्राणस्य तद् रूपम् – Whatever is unknown is a form of the vital force, प्राणः हि अ-विज्ञातः – for the vital force is what is unknown. प्राणः एनं तद् भूत्वा अवति – The vital force protects him (who knows this) by becoming that (which is unknown).
❚❚

BrhU.1.5.11
तस्यै वाचः पृथिवी शरीरं ज्योतीरूपमयमग्निस्तद्यावत्येव वाक्तावती पृथिवी तावानयमग्निः॥
तस्यै वाचः पृथिवी शरीरम् – The earth is the body of that organ of speech, ज्योती-रूपम् अयम् अग्निः – and this fire is its luminous organ. तद् यावति एव वाक् – And as far as the organ of speech extends, तावती पृथिवी – so far extends the earth तावान् अयम् अग्निः – and so far does this fire.
❚❚

BrhU.1.5.12
अथैतस्य मनसो द्यौः शरीरं ज्योतीरूपमसावादित्यस्तद्यावदेव मनस्तावती द्यौस्तावानसावादित्यस्तौ मिथुनं समैतां ततः प्राणोऽजायत
अथ एतस्य मनसः द्यौः शरीरम् – Heaven is the body of this mind, शरीरं ज्योती-रूपम् असौ आदित्यः – and that sun is its luminous organ. तद् यावद् एव मनस् – And as far as the mind extends, तावती द्यौः – so far extends heaven, तावान् असौ आदित्यः – and so far does that sun. तौ मिथुनं समैताम् – The two were united, ततः प्राणः अजायत – and from that the vital force emanated.
स इन्द्रः स एषोऽसपत्नो द्वितीयो वै सपत्नो नास्य सपत्नो भवति य एवं वेद॥
सः इन्द्रः – It is the Supreme Lord. सः एषः अ-सपत्नः – It is without a rival. द्वितीयः वै सपत्नः – A second being is indeed a rival. न अस्य सपत्नः भवति यः एवं वेद – He who knows it as such has no rival.
❚❚

BrhU.1.5.13
अथैतस्य प्राणस्यापः शरीरं ज्योतीरूपमसौ चन्द्रस्तद्यावानेव प्राणस्तावत्य आपस्तावानसौ चन्द्रस्त एते सर्व एव समाः सर्वेऽनन्ताः
अथ एतस्य प्राणस्य आपः शरीरम् – Water is the body of this vital force, ज्योती-रूपम् असौ चन्द्रः – and that moon is its luminous organ. यावान् एव प्राणः – And as far as the vital force extends, तावद् यः आपः – so far extends water, तावान् असौ चन्द्रः – and so far does that moon. ते एते सर्वे एव समाः – These are all equal, सर्वे अन्-अन्ताः – and all infinite.
स यो हैतानन्तवत उपास्तेऽन्तवन्तं स लोकं जयत्यथ यो हैताननन्तानुपास्तेऽनन्तं स लोकं जयति॥
सः यः ह एतान् अन्तवतः उपास्ते – He who meditates upon these as finite अन्तवन्तं सः लोकं जयति – wins a finite world, अथ यः ह एतान् अन्-अन्तान् उपास्ते – but he who meditates upon these as infinite अन्-अन्तं सः लोकं जयति – wins an infinite world.
❚❚

BrhU.1.5.14
स एष संवत्सरः प्रजापतिः षोडशकलस्तस्य रात्रय एव पञ्चदश कला ध्रुवैवास्य षोडशी कला स रात्रिभिरेवा च पूर्यतेऽप च क्षीयते
सः एषः संवत्सरः प्रजा-पतिः षो-डश-कलः – This Prajā-pati (Hiraṇya-garbha) has sixteen digits and is represented by the year. तस्य रात्रयः एव पञ्च-दश-कलाः – The nights (and days) are his fifteen digits, ध्रुवा एव अस्य षो-डशी कला – and the constant one is his sixteenth digit. सः रात्रिभिः एव आ च पूर्यते अप च क्षीयते – He (as the moon) is filled (Ā-pūryate) as well as wasted (Apa-kṣīyate) by the nights (and days).
सोऽमावास्यां रात्रिमेतया षोडश्या कलया सर्वमिदं प्राणभृदनुप्रविश्य ततः प्रातर्जायते तस्मादेतां रात्रिं प्राणभृतः प्राणं न विच्छिन्द्यादपि कृकलासस्यैतस्या एव देवताया अपचित्यै॥
सः अमावास्यां रात्रिम् एतया षो-डश्या कलया सर्वम् इदं प्राण-भृत् अनुप्रविश्य – Through this sixteenth digit he permeates (Anupraviśya) all these living beings on the new-moon night (amāvāsī) ततः प्रातर् जायते – and rises the next morning. तस्मात् एतां रात्रिं प्राण-भृतः प्राणं न विच्छिन्द्यात् – Therefore on this night one should not take the life of living beings, अपि कृकलासस्य – not even of a chameleon, एतस्याः एव देवतायाः अपचित्यै – in adoration of this deity alone.
❚❚

BrhU.1.5.15
यो वै स संवत्सरः प्रजापतिः षोडशकलोऽयमेव स योऽयमेवंवित्पुरुषस्तस्य वित्तमेव पञ्चदश कला आत्मैवास्य षोडशी कला स वित्तेनैवा च पूर्यतेऽप च क्षीयते
यः वै सः संवत्सरः प्रजा-पतिः षो-डश-कलः – That Prajā-pati who has sixteen digits and is represented by the year अयम् एव सः यः अयम् एवं-विद् पुरुषः – is indeed this man who knows as above. तस्य वित्तम् एव पञ्च-दश कलाः – Wealth constitutes his fifteen digits, आत्मा एव अस्य षो-डशी कलाः – and the body his sixteenth digit. सः वित्तेन एव आ च पूर्यते अप च क्षीयते – He is filled as well as wasted by wealth.
तदेतन्नभ्यं यदयमात्मा प्रधिर्वित्तं तस्माद्यद्यपि सर्वज्यानिं जीयत आत्मना चेज्जीवति प्रधिनागादित्येवाहुः॥
तद् एतद् नभ्यं यद् अयम् आत्मा – This body stands for a nave (Nabhya, center), प्रधिः वित्तम् – and wealth is the rim (Pradhi). तस्मात् यदि अपि सर्व-ज्यानिं जीयते – Therefore if a man loses (Api-jīyate) everything, आत्मना चेद् जीवति – but he himself lives, प्रधिना अगात् इति एव आहुः – people say that he has only lost his out-fit (Pra-dhi).
❚❚

BrhU.1.5.16
अथ त्रयो वाव लोका मनुष्यलोकः पितृलोको देवलोक इति
अथ त्रयः वाव लोकाः – There are indeed three worlds: मनुष्य-लोकः पितृ-लोकः देव-लोकः इति – the world of men, the world of the Manes and the world of the gods.
सोऽयं मनुष्यलोकः पुत्रेणैव जय्यो नान्येन कर्मणा कर्मणा पितृलोको विद्यया देवलोको देवलोको वै लोकानां श्रेष्ठस्तस्माद्विद्यां प्रशंसन्ति॥
सः अयं मनुष्य-लोकः पुत्रेण एव जय्यः – This world of men is to be won through the son alone, न अन्येन कर्मणा – and by no other rite; कर्मणा पितृ-लोकः – the world of the Manes through rites; विद्यया देव-लोकः – and the world of the gods through meditation (Vidyā, inculcating the subtle knowledge, the larger context, behind the ritual). देव-लोकः वै लोकानां श्रेष्ठः – The world of the gods is the best of the worlds. तस्मात् विद्यां प्रशंसन्ति – Therefore they praise meditation.
❚❚

BrhU.1.5.17
अथातः सम्प्रत्तिर्यदा प्रैष्यन्मन्यतेऽथ पुत्रमाह त्वं ब्रह्म त्वं यज्ञस्त्वं लोक इति स पुत्रः प्रत्याहाहं ब्रह्माहं यज्ञोऽहं लोक इति यद्वै किञ्चानूक्तं तस्य सर्वस्य ब्रह्मेत्येकता।
अथ अतः सम्प्रत्तिः – Now therefore the entrusting: यदा प्रैष्यन् मन्यते – When a man thinks he will die, अथ पुत्रम् आह – he says to his son, त्वं ब्रह्म त्वं यज्ञः त्वं लोकः इति – ‘You are Brahman, you are the sacrifice, and you are the world’, सः पुत्रः प्रत्याह – The son replies, अहं ब्रह्म अहं यज्ञः अहं लोकः इति – ‘I am Brahman, I am the sacrifice, and I am the world’. यद् वै किञ्च अनूक्तम् – (The father thinks:) ‘Whatever is studied तस्य सर्वस्य ब्रह्म इति एकता – is all unified in the word “Brahman”.
ये वै के च यज्ञास्तेषां सर्वेषां यज्ञ इत्येकता ये वै के च लोकास्तेषां सर्वेषां लोक इत्येकतैतावद्वा इदं सर्वमेतन्मा सर्वं सन्नयमितोऽभुनजदिति
ये वै के च यज्ञाः – Whatever sacrifices there are, तेषां सर्वेषां यज्ञः इति एकता – are all unified in the word “sacrifice”. ये वै के च लोकाः – And whatever worlds there are, तेषां सर्वेषां लोकः इति एकता – are all unified in the word “world”. एतावत् वै इदं सर्वम् – All this (the duties of a householder) is indeed this much. एतद् मा सर्वं सन् अयम् इतः अभुनजत् इति – He, being all this, will protect me (Mā abhunajat) from (the ties of) this world’.
तस्मात्पुत्रमनुशिष्टं लोक्यमाहुस्तस्मादेनमनुशासति स यदैवंविदस्माल्लोकात्प्रैत्यथैभिरेव प्राणैः सह पुत्रमाविशति।
तस्मात् पुत्रम् अनुशिष्टं लोक्यम् आहुः – Therefore they speak of an educated son as being conducive to the world. तस्मात् एनम् अनुशासति – Hence (a father) teaches his son. सः यद् एवं-विद् अस्मात् लोकात् प्रैति – When a father who knows as above departs from this world, अथ एभिः एव प्राणैः सह पुत्रम् आविशति – he penetrates (enters) his son together with the organ of speech, the mind and the vital force (Prāṇaiḥ saha).
स यद्यनेन किञ्चिदक्ष्णयाकृतं भवति तस्मादेनं सर्वस्मात्पुत्रो मुञ्चति तस्मात्पुत्रो नाम स पुत्रेणैवास्मिंल्लोके प्रतितिष्ठत्यथैनमेते दैवाः प्राणा अमृता आविशन्ति॥
सः यदि अनेन किञ्चिद् अक्ष्णया अ-कृतं भवति – Should anything be left undone by him through any sideways (slip) तस्मात् एनं सर्वस्मात् पुत्रः मुञ्चति – the son exonerates him from all that. तस्मात् पुत्रः नाम सः – Therefore he is called a son. पुत्रेण एव अस्मिन् लोके प्रतितिष्ठति – The father lives in this world through the son. अथ एनम् एते दैवाः प्राणाः अ-मृताः आविशन्ति – Divine and immortal speech, mind and vital force permeate him (this father).
❚❚

BrhU.1.5.18
पृथिव्यै चैनमग्नेश्च दैवी वागाविशति सा वै दैवी वाग्यया यद्यदेव वदति तत्तद्भवति॥
पृथिव्यै च एनम् अग्नेः च दैवी वाक् आविशति – The divine organ of speech from the earth and fire permeates him. सा वै दैवी वाक् – That is the divine organ of speech, यया यद् यद् एव वदति तद् तद् भवति – through which whatever he says is fulfilled.
❚❚

BrhU.1.5.19
दिवश्चैनमादित्याच्च दैवं मन आविशति तद्वै दैवं मनो येनानन्द्येव भवत्यथो न शोचति॥
दिवः च एनम् आदित्यात् च दैवं मनस् आविशति – The divine mind from heaven and the sun permeates him. तद् वै दैवं मनस् – That is the divine mind येन आनन्दी एव भवति – through which he only becomes happy अथ उ न शोचति – and never mourns.
❚❚

BrhU.1.5.20
अद्भ्यश्चैनं चन्द्रमसश्च दैवः प्राण आविशति स वै दैवः प्राणो यः सञ्चरंश्चासञ्चरंश्च न व्यथतेऽथो न रिष्यति
अद्भ्यः च एनं चन्द्रमसः च दैवः प्राणः आविशति – The divine vital force from water and the moon permeates him. सः वै दैवः प्राणः – That is the divine vital force यः सञ्चरन् च अ-सञ्चरन् च – which, when it moves or does not move, न व्यथते – feels no pain अथ उ न रिष्यति nor is injured.
स एवंवित्सर्वेषां भूतानामात्मा भवति यथैषा देवतैवं स यथैतां देवतां सर्वाणि भूतान्यवन्त्यैवं हैवंविदं सर्वाणि भूतान्यवन्ति।
सः एवं-विद् सर्वेषां भूतानाम् आत्मा भवति – He who knows as above becomes the self of all things. यथा एषा देवता एवं सः – As is this deity (Hiraṇya-garbha), so is he. यथा एतां देवतां सर्वाणि भूतानि अवन्ति – As all beings take care of this deity, एवं ह एवं-विदं सर्वाणि भूतानि अवन्ति – so do they take care of him.
यदु किञ्चेमाः प्रजाः शोचन्त्यमैवासां तद्भवति पुण्यमेवामुं गच्छति न ह वै देवान्पापं गच्छति॥
यद् उ किञ्च इमाः प्रजाः शोचन्ति – Howsoever these beings may grieve, अमा एव आसां तद् भवति – that (grief) of theirs is connected with them (Amā eva). पुण्यम् एव अमुं गच्छति – But only merit goes to him. न ह वै देवान् पापं गच्छति – No demerit ever goes to the gods.
❚❚

BrhU.1.5.21
अथातो व्रतमीमांसा
अथ अतः व्रत-मीमांसा – Now a consideration of the vow:
प्रजापतिर्ह कर्माणि ससृजे तानि सृष्टान्यन्योन्येनास्पर्धन्त वदिष्याम्येवाहमिति वाग्दध्रे द्रक्ष्याम्यहमिति चक्षुः श्रोष्याम्यहमिति श्रोत्रमेवमन्यानि कर्माणि यथाकर्म
प्रजा-पतिः ह कर्माणि ससृजे – Prajā-pati projected the organs. तानि सृष्टानि – These, on being projected, अन्योन्येन अस्पर्धन्त – quarrelled with one another. वदिष्यामि एव अहम् इति वाक् दध्रे – The organ of speech took a vow, ‘I will go on speaking’. द्रक्ष्यामि अहम् इति चक्षुः – The eye: ‘I will see’. श्रोष्यामि अहम् इति श्रोत्रम् – The ear: ‘I will hear’. एवम् अन्यानि कर्माणि यथा-कर्म – And so did the other organs according to their functions.
तानि मृत्युः श्रमो भूत्वोपयेमे तान्याप्नोत्तान्याप्त्वा मृत्युरवारुन्ध तस्माच्छ्राम्यत्येव वाक्श्राम्यति चक्षुः श्राम्यति श्रोत्रमथेममेव नाप्नोद्योऽयं मध्यमः प्राणस्तानि ज्ञातुं दध्रिरे।
तानि मृत्युः श्रमः भूत्वा उपयेमे – Death captured them in the form of fatigue — तानि आप्नोत् – it overtook them, तानि आप्त्वा मृत्युः अवारुन्ध – and having overtaken them it controlled them. तस्मात् श्राम्यति एव वाक् – Therefore the organ of speech invariably gets tired, श्राम्यति चक्षुः श्राम्यति श्रोत्रम् – and so do the eye and the ear. अथ इमम् एव न आप्नोत् यः अयं मध्यमः प्राणः – But (death) did not overtake this vital force in the body. तानि ज्ञातुं दध्रिरे – The organs resolved to know it.
अयं वै नः श्रेष्ठो यः सञ्चरंश्चासञ्चरंश्च न व्यथतेऽथो न रिष्यति हन्तास्यैव सर्वे रूपमसामेति त एतस्यैव सर्वे रूपमभवंस्…
अयं वै नः श्रेष्ठः – ‘This is the greatest among us यः सञ्चरन् च अ-सञ्चरन् च – that, when it moves or does not move, न व्यथते अथ उ न रिष्यति – feels no pain nor is injured. हन्त अस्य एव सर्वे रूपम् असाम इति – Well, let us all be of its form’. ते एतस्य एव सर्वे रूपम् अभवन् – They all assumed its form.
तस्मादेत एतेनाख्यायन्ते प्राणा इति तेन ह वाव तत्कुलमाचक्षते यस्मिन्कुले भवति य एवं वेद य उ हैवंविदा स्पर्धतेऽनुशुष्यत्यनुशुष्य हैवान्ततो म्रियत इत्यध्यात्मम्॥
तस्मात् एते एतेन आख्यायन्ते प्राणाः इति – Therefore they are called by this name of ‘Prāṇas’. तेन ह वाव तद् कुलम् आचक्षते यस्मिन् कुले भवति यः एवं वेद – That family in which a man is born who knows as above, is indeed named after him. यः उ ह एवं-विदा स्पर्धते अनुशुष्यति – And he who competes with one who knows as above shrivels, अनुशुष्य ह एव अन्ततः म्रियते – and after shrivelling dies at the end. इति अध्यात्मम – This is with reference to the body.
❚❚

BrhU.1.5.22
अथाधिदैवतं
अथ अधि-दैवतम् – Now with reference to the gods:
ज्वलिष्याम्येवाहमित्यग्निर्दध्रे तप्स्याम्यहमित्यादित्यो भास्याम्यहमिति चन्द्रमा एवमन्या देवता यथादैवतं
ज्वलिष्यामि एव अहम् इति अग्निः दध्रे – Fire took a vow, ‘I will go on burning’. तप्स्यामि अहम् इति आदित्यः – The sun: ‘I will give heat’. भास्यामि अहम् इति चन्द्रमाः – The moon: ‘I will shine’. एवम् अन्याः देवताः यथा-दैवतम् – And so did the other gods according to their functions.
स यथैषां प्राणानां मध्यमः प्राण एवमेतासां देवतानां वायुर्म्लोचन्ति ह्यन्या देवता न वायुः सैषानस्तमिता देवता यद्वायुः॥
सः यथा एषां प्राणानां मध्यमः प्राणः – As is the vital force in the body among these organs, एवम् एतासां देवतानां वायुः – so is Vāyu (Air) among these gods. म्लोचन्ति हि अन्याः देवताः – Other gods sink, न वायुः – but not air. सा एषा अन्-अस्तम्-इता देवता यद् वायुः – Air is the deity that never sets.
❚❚

BrhU.1.5.23
अथैष श्लोको भवति
यतश्चोदेति सूर्योऽस्तं यत्र च गच्छतीति।
प्राणाद्वा एष उदेति प्राणेऽस्तमेति।
अथ एषः श्लोकः भवति – Now there is this verse:
● यतः च उदेति सूर्यः – ‘From it the sun rises.
○ अस्तं यत्र च गच्छति इति – and in it sets’,
● प्राणात् वै एषः उदेति – ‘Indeed from the (cosmic) vital force (Prāṇa) it rises
○ प्राणे अस्तम् एति – and in the vital force it sets’.
तं देवाश्चक्रिरे धर्मं स एवाद्य स उ श्व इति।
यद्वा एतेऽमुर्ह्यध्रियन्त तदेवाप्यद्य कुर्वन्ति।
● तं देवाः चक्रिरे धर्मम् – ‘The gods observed this vow (Dharma).
○ सः एव अद्य सः उ श्वः इति – It is (followed) today, and it will be (followed) tomorrow’.

● यद् वै एते अमुर्हि अध्रियन्त – What these (gods) observed at that time,
○ तद् एव अपि अद्य कुर्वन्ति – they observe to this day.
तस्मादेकमेव व्रतं चरेत्प्राण्याच्चैवापान्याच्च नेन्मा पाप्मा मृत्युराप्नुवदिति
तस्मात् एकम् एव व्रतं चरेत् – Therefore a man should observe a single vow:
यात् च एव अपान्यात् च – Do the functions of the Prāṇa and Apāna (respiration and excretion), न इद् मा पाप्मा मृत्युः आप्नुवत् इति – lest (Na id) the evil of death (fatigue) should overtake him.
यद्यु चरेत्समापिपयिषेत्तेनो एतस्यै देवतायै सायुज्यं सलोकतां जयति॥
यदि उ चरेत् – And if he observes it, समापिपयिषेत् – he should seek to finish it. तेन उ एतस्यै देवतायै सायुज्यं स-लोकतां जयति – Through it he attains identity (Sā-yujya) with this deity, or lives in the same world with it (Sa-lokatā).
BrhU.1.6 .1 .2 .3

❚❚

BrhU.1.6.1
त्रयं वा इदं नाम रूपं कर्म तेषां नाम्नां वागित्येतदेषामुक्थमतो हि सर्वाणि नामान्युत्तिष्ठन्ति।
त्रयं वै इदं नाम रूपं कर्म – This (universe) indeed consists of three things: name (Nāma), form (Rūpa), and action (Karma). तेषां नाम्नाम् – Of those names, वाक् इति एतद् एषाम् उक्थम् – speech (Vāk, sound in general) is the Uktha (i.e. source), अतः हि सर्वाणि नामानि उत्तिष्ठन्ति – for all names spring from it (speech).
एतदेषां सामैतद्धि सर्वैर्नामभिः सममेतदेषां ब्रह्मैतद्धि सर्वाणि नामानि बिभर्ति॥
एतद् एषां साम – It is their Sāman (common feature), एतद् हि सर्वैः नामभिः समम् – for it is common (Sāma) to all names. एतद् एषां ब्रह्म – It is their Brahman (self), एतद् हि सर्वाणि नामानि बिभर्ति – for it sustains all names.
❚❚

BrhU.1.6.2
अथ रूपाणां चक्षुरित्येतदेषामुक्थमतो हि सर्वाणि रूपाण्युत्तिष्ठन्त्येतदेषां सामैतद्धि सर्वै रूपैः सममेतदेषां ब्रह्मैतद्धि सर्वाणि रूपाणि बिभर्ति॥
अथ रूपाणाम् – Now of forms (Rūpas) चक्षुः इति एतद् एषाम् उक्थम् – the eye (anything visible) is the Uktha (source), अतः हि सर्वाणि रूपाणि उत्तिष्ठन्ति – for all forms spring from it (vision). एतद् एषां साम – It is their Sāman (common feature), एतद् हि सर्वैः रूपैः समम् – for it is common to all forms. एतद् एषां ब्रह्म – It is their Brahman (self), एतद् हि सर्वाणि रूपाणि बिभर्ति – for it sustains all forms.
❚❚

BrhU.1.6.3
अथ कर्मणामात्मेत्येतदेषामुक्थमतो हि सर्वाणि कर्माण्युत्तिष्ठन्त्येतदेषां सामैतद्धि सर्वैः कर्मभिः सममेतदेषां ब्रह्मैतद्धि सर्वाणि कर्माणि बिभर्ति
अथ कर्मणाम् – And of actions (Karmas) आत्मा इति एतद् एषाम् उक्थम् – the body (Ātman) is the Uktha (source), अतः हि सर्वाणि कर्माणि उत्तिष्ठन्ति – for all actions spring from it (the body). एतद् एषां साम – It is their Sāman (common feature), एतद् हि सर्वैः कर्मभिः समम् – for it is common to all actions. एतद् एषां ब्रह्म – It is their Brahman (self), एतद् हि सर्वाणि कर्माणि बिभर्ति – for it sustains all actions.
तदेतत्त्रयं सदेकमयमात्मात्मो एकः सन्नेतत्त्रयं तदेतदमृतं सत्त्येन च्छन्नं प्राणो वा अमृतं नामरूपे सत्त्यं ताभ्यामयं प्राणश्छन्नः॥
तद् एतद् त्रयं सत् एकम् – These three together are one — अयम् आत्मा आत्मा उ एकः सन् – this body, and the body, although one, एतद् त्रयम् – is these three. तद् एतद् अ-मृतं सत्त्येन छन्नम् – This immortal entity is covered by truth (Sattya, i.e. the five elements): प्राणः वै अ-मृतम् – The vital force is the immortal entity, नाम-रूपे सत्त्यं – and name and form are truth; ताभ्याम् अयं प्राणः छन्नः – (so) this vital force is covered by them.
Bṛhad-Āraṇyaka द्वितीयोऽध्यायः (२.)

br.2.01 br.2.02 br.2.03 br.2.04 br.2.05 br.2.06

BrhU.2.1 .1 .2 .3 .4 .5 .6 .7 .8 .9 .10 .11 .12 .13 .14 .15 .16 .17 .18 .19 .20

❚❚

BrhU.2.1.1
ओं दृप्तबालाकिर्हानूचानो गार्ग्य आस स होवाचाजातशत्रुं काश्यं ब्रह्म ते ब्रवाणीति स होवाचाजातशत्रुः सहस्रमेतस्यां वाचि दद्मो जनको जनक इति वै जना धावन्तीति॥
ओं दृप्त-बालाकिः ह अनूचानः गार्ग्यः आस – Om. There was a man of the Garga family called Proud Bālāki, who was a speaker. सः ह उवाच अजात-शत्रुं काश्यम् – He said to Ajāta-śatru, the King of Benares, ब्रह्म ते ब्रवाणि इति – ‘I will tell you about Brahman’.
Ajāta-śatru said, सहस्रम् एतस्यां वाचि दद्मः – ‘For this proposal I give you a thousand (cows). जनकः जनकः इति वै जनाः धावन्ति इति – People indeed rush saying, “Janaka, Janaka”’.
❚❚

BrhU.2.1.2
स होवाच गार्ग्यो य एवासावादित्ये पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति
सः ह उवाच गार्ग्यः – Gārgya said, यः एव असौ आदित्ये पुरुषः – ‘That being who is in the sun, एतम् एव अहं ब्रह्म उपासे इति – I meditate upon as Brahman’.
स होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवदिष्ठा अतिष्ठाः सर्वेषां भूतानां मूर्धा राजेति वा अहमेतमुपास इति स य एतमेवमुपास्तेऽतिष्ठाः सर्वेषां भूतानां मूर्धा राजा भवति॥
सः ह उवाच अजात-शत्रुः – Ajāta-śatru said, मा मा एतस्मिन् संवदिष्ठाः – ‘Please don’t talk about him, अतिष्ठाः सर्वेषां भूतानां मूर्धा राजा इति वै अहम् एतम् उपासे इति – I meditate upon him as all-surpassing (Ati-ṣṭhās), as the head of all beings and as resplendent (Rājan). सः यः एतम् एवम् उपास्ते – He who meditates upon him as such अतिष्ठाः सर्वेषां भूतानां मूर्धा राजा भवति – becomes all-surpassing, the head of all beings and resplendent.
❚❚

BrhU.2.1.3
स होवाच गार्ग्यो य एवासौ चन्द्रे पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति
Gārgya said (सः ह उवाच गार्ग्यः), ‘That being who is in the moon (यः एव असौ चन्द्रे पुरुषः), I meditate upon as Brahman’ (एतम् एव अहं ब्रह्म उपासे इति).
स होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवदिष्ठा बृहन्पाण्डरवासाः सोमो राजेति वा अहमेतमुपास इति स य एतमेवमुपास्तेऽहरहर्ह सुतः प्रसुतो भवति नास्यान्नं क्षीयते॥
सः ह उवाच अजात-शत्रुः – Ajāta-śatru said, मा मा एतस्मिन् संवदिष्ठाः – ‘Please don’t talk about him. बृहन् पाण्डर-वासाः सोमः राजा इति वै अहम् एतम् उपासे इति – I meditate upon him as the great, white-robed, radiant Soma’. सः यः एतम् एवम् उपास्ते – He who meditates upon him as such अहर्-अहर् ह सुतः प्रसुतः भवति – has abundant (Pra-suta) (Soma) pressed (Suta) (in his principal and auxiliary sacrifices) every day, न अस्य अन्नं क्षीयते – and his food never gets short.
❚❚

BrhU.2.1.4
स होवाच गार्ग्यो य एवासौ विद्युति पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति
सः ह उवाच गार्ग्यः – Gārgya said, यः एव असौ विद्युति पुरुषः – ‘That being who is in lightning, एतम् एव अहं ब्रह्म उपासे इति – I meditate upon as Brahman’.
स होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवदिष्ठास्तेजस्वीति वा अहमेतमुपास इति स य एतमेवमुपास्ते तेजस्वी ह भवति तेजस्विनी हास्य प्रजा भवति॥
सः ह उवाच अजात-शत्रुः – Ajāta-śatru said, मा मा एतस्मिन् संवदिष्ठाः – ‘Please don’t talk about him. तेजस्वी इति इति वै अहम् एतम् उपासे इति – I meditate upon him as the powerful’. सः यः एतम् एवम् उपास्ते – He who meditates upon him as such तेजस्वी ह भवति – becomes powerful, तेजस्विनी ह अस्य प्रजा भवति – and his progeny too becomes powerful.
❚❚

BrhU.2.1.5
स होवाच गार्ग्यो य एवायमाकाशे पुरष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति
सः ह उवाच गार्ग्यः – Gārgya said, यः एव असौ आकाशे पुरुषः – ‘That being who is the space, एतम् एव अहं ब्रह्म उपासे इति – I meditate upon as Brahman’.
स होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवदिष्ठाः पूर्णमप्रवर्तीति वा अहमेतमुपास इति स य एतमेवमुपास्ते पूर्यते प्रजया पशुभिर्नास्यास्माल्लोकात्प्रजोद्वर्तते॥
सः ह उवाच अजात-शत्रुः – Ajāta-śatru said, मा मा एतस्मिन् संवदिष्ठाः – ‘Please don’t talk about him. पूर्णम् अ-प्रवर्ति इति इति वै अहम् एतम् उपासे इति – I meditate upon him as the full and unmoving’. सः यः एतम् एवम् उपास्ते – He who meditates upon him as such तेपूर्यते प्रजया पशुभिः – is filled with progeny and cattle, न अस्य अस्मात् लोकात् प्रजा उद्वर्तते – and his progeny is never extinct from this world.
❚❚

BrhU.2.1.6
स होवाच गार्ग्यो य एवायं वायौ पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति
सः ह उवाच गार्ग्यः – Gārgya said, यः एव असौ वायौ पुरुषः – ‘That being who is in air, एतम् एव अहं ब्रह्म उपासे इति – I meditate upon as Brahman’.
स होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवदिष्ठा इन्द्रो वैकुण्ठोऽपराजिता सेनेति वा अहमेतमुपास इति स य एतमेवमुपास्ते जिष्णुर्हापराजिष्णुर्भवत्यन्यतस्त्यजायी॥
सः ह उवाच अजात-शत्रुः – Ajāta-śatru said, मा मा एतस्मिन् संवदिष्ठाः – ‘Please don’t talk about him. इन्द्रः वैकुण्ठः अ-परा-जिता सेना इति इति वै अहम् एतम् उपासे इति – I meditate upon him as the Lord, as irresistible, and as the unvanquished army’. सः यः एतम् एवम् उपास्ते – He who meditates upon him as such जिष्णुः ह अ-परा-जिष्णुः भवति – ever becomes victorious and invincible, अन्यतस्त्य-जायी – and conquers his enemies (Anya-tas-tya-jāyī).
❚❚

BrhU.2.1.7
स होवाच गार्ग्यो य एवायमग्नौ पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति
सः ह उवाच गार्ग्यः – Gārgya said, यः एव असौ अग्नौ पुरुषः – ‘That being who is in fire, एतम् एव अहं ब्रह्म उपासे इति – I meditate upon as Brahman’.
स होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवदिष्ठा विषासहिरिति वा अहमेतमुपास इति स य एतमेवमुपास्ते विषासहिर्ह भवति विषासहिर्हास्य प्रजा भवति॥
सः ह उवाच अजात-शत्रुः – Ajāta-śatru said, मा मा एतस्मिन् संवदिष्ठाः – ‘Please don’t talk about him. विषासहिः इति इति वै अहम् एतम् उपासे इति – I meditate upon him as forbearing (vi-sāsahi)’. सः यः एतम् एवम् उपास्ते – He who meditates upon him as such विषासहिः – becomes forbearing, विषासहिः ह अस्य प्रजा भवति – and his progeny too becomes forbearing.
❚❚

BrhU.2.1.8
स होवाच गार्ग्यो य एवायमप्सु पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति
सः ह उवाच गार्ग्यः – Gārgya said, यः एव असौ अप्सु पुरुषः – ‘That being who is in water, एतम् एव अहं ब्रह्म उपासे इति – I meditate upon as Brahman’.
स होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवदिष्ठाः प्रतिरूप इति वा अहमेतमुपास इति स य एतमेवमुपास्ते प्रतिरूपं हैवैनमुपगच्छति नाप्रतिरूपमथो प्रतिरूपोऽस्माज्जायते॥
सः ह उवाच अजात-शत्रुः – Ajāta-śatru said, मा मा एतस्मिन् संवदिष्ठाः – ‘Please don’t talk about him. प्रतिरूपः इति इति वै अहम् एतम् उपासे इति – I meditate upon him as agreeable’. सः यः एतम् एवम् उपास्ते – He who meditates upon him as such प्रतिरूपं ह एव एनम् उपगच्छति – has only agreeable things coming to him, न अ-प्रतिरूपम् – and not contrary ones; अथ उ प्रतिरूपः अस्मात् जायते – also from him are born children who are agreeable.
❚❚

BrhU.2.1.9
स होवाच गार्ग्यो य एवायमादर्शे पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति
सः ह उवाच गार्ग्यः – Gārgya said, यः एव असौ आदर्शे पुरुषः – ‘That being who is in a looking-glass, एतम् एव अहं ब्रह्म उपासे इति – I meditate upon as Brahman’.
स होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवदिष्ठा रोचिष्णुरिति वा अहमेतमुपास इति स य एतमेवमुपास्ते रोचिष्णुर्ह भवति रोचिष्णुर्हास्य प्रजा भवत्यथो यैः सन्निगच्छति सर्वां स्तानतिरोचते॥
सः ह उवाच अजात-शत्रुः – Ajāta-śatru said, मा मा एतस्मिन् संवदिष्ठाः – ‘Please don’t talk about him. रोचिष्णुः इति इति वै अहम् एतम् उपासे इति – I meditate upon him as shining’. सः यः एतम् एवम् उपास्ते – He who meditates upon him as such रोचिष्णुः ह भवति – becomes shining, रोचिष्णुः ह अस्य प्रजा भवति – and his progeny too becomes shining. अथ उ यैः सन्निगच्छति सर्वान् तान् अतिरोचते – He also outshines all those with whom he comes in contact.
❚❚

BrhU.2.1.10
स होवाच गार्ग्यो य एवायं यन्तं पश्चाच्छब्दोऽनूदेत्येतमेवाहं ब्रह्मोपास इति
Gārgya said (सः ह उवाच गार्ग्यः), ‘This sound that issues behind a man as he walks (यः एव अयं यन्तं पश्चात् शब्दः अनूदेति), I meditate upon as Brahman’ (एतम् एव अहं ब्रह्म उपासे इति).
स होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवदिष्ठा असुरिति वा अहमेतमुपास इति स य एतमेवमुपास्ते सर्वं हैवास्मिंल्लोक आयुरेति नैनं पुरा कालात्प्राणो जहाति॥
सः ह उवाच अजात-शत्रुः – Ajāta-śatru said, मा मा एतस्मिन् संवदिष्ठाः – ‘Please don’t talk about him. असुः इति इति वै अहम् एतम् उपासे इति – I meditate upon him as life’. सः यः एतम् एवम् उपास्ते – He who meditates upon him as such सर्वं ह एव अस्मिन् लोके आयुस् एति – attains his full term of life in this world, न एनं पुरा कालात् प्राणः जहाति – and life does not depart from him before the completion of that term.
❚❚

BrhU.2.1.11
स होवाच गार्ग्यो य एवायं दिक्षु पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति
सः ह उवाच गार्ग्यः – Gārgya said, यः एव अयं दिक्षु पुरुषः – ‘This beings who is in the quarters, एतम् एव अहं ब्रह्म उपासे इति – I meditate upon as Brahman’.
स होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवदिष्ठा द्वितीयोऽनपग इति वा अहमेतमुपास इति स य एतमेवमुपास्ते द्वितीयवान्ह भवति नास्माद्गणश्छिद्यते॥
सः ह उवाच अजात-शत्रुः – Ajāta-śatru said, मा मा एतस्मिन् संवदिष्ठाः – ‘Please don’t talk about him. द्वितीयः अन्-अपगः इति इति वै अहम् एतम् उपासे इति – I meditate upon him as second and as non-separating’. सः यः एतम् एवम् उपास्ते – He who meditates upon him as such द्वितीयवान् ह भवति – gets companions, न अस्मात् गणः छिद्यते – and his followers never depart from him.
❚❚

BrhU.2.1.12
स होवाच गार्ग्यो य एवायं छायामयः पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति
सः ह उवाच गार्ग्यः – Gārgya said, यः एव अयं छायाम् अयः पुरुषः – ‘This being who identifies himself with the shadow, एतम् एव अहं ब्रह्म उपासे इति – I meditate upon as Brahman’.
स होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवदिष्ठा मृत्युरिति वा अहमेतमुपास इति स य एतमेवमुपास्ते सर्वं हैवास्मिंल्लोक आयुरेति नैनं पुरा कालान्मृत्युरागच्छति॥
सः ह उवाच अजात-शत्रुः – Ajāta-śatru said, मा मा एतस्मिन् संवदिष्ठाः – ‘Please don’t talk about him. मृत्युः इति इति वै अहम् एतम् उपासे इति – I meditate upon him as death’. सः यः एतम् एवम् उपास्ते – He who meditates upon him as such सर्वं ह एव अस्मिन् लोके आयुस् एति – attains his full term of life in this world, न एनं पुरा कालात् मृत्युः आगच्छति – and death does not overtake him before the completion of that term.
❚❚

BrhU.2.1.13
स होवाच गार्ग्यो य एवायमात्मनि पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति
Gārgya said (सः ह उवाच गार्ग्यः), ‘This being who is in the self (in the intellect and the heart) (यः एव अयम् आत्मनि पुरुषः), I meditate upon as Brahman’ (एतम् एव अहं ब्रह्म उपासे इति).
स होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवदिष्ठा आत्मन्वीति वा अहमेतमुपास इति स य एतमेवमुपास्त आत्मन्वी ह भवत्यात्मन्विनी हास्य प्रजा भवति स ह तूष्णीमास गार्ग्यः॥
Ajāta-śatru said (सः ह उवाच अजात-शत्रुः), ‘Please don’t talk about him (मा मा एतस्मिन् संवदिष्ठाः). I meditate upon him as self-possessed’ (आत्मन्वी इति इति वै अहम् एतम् उपासे इति). He who meditates upon him as such (सः यः एतम् एवम् उपास्ते) becomes self-possessed (आत्मन्वी ह भवति), and his progeny too becomes self-possessed (आत्मन्विनी ह अस्य प्रजा भवति). Gārgya remained silent (सः ह तूष्णीम् आस गार्ग्यः).
❚❚

BrhU.2.1.14
स होवाचाजातशत्रुरेतावन्नू ३ इत्येतावद्धीति नैतावता विदितं भवतीति स होवाच गार्ग्य उप त्वा यानीति॥
सः ह उवाच अजात-शत्रु – Ajāta-śatru said, एतावत् नू ३ इति – ‘Is this all’?
एतावत् हि इति – ‘This is all’.
न एतावता विदितं भवति इति – ‘By knowing this much one cannot know (Brahman)’.
सः ह उवाच गार्ग्यः – Gārgya said, उप त्वा यानि इति – ‘I approach (Upa-yāni) you (as a student)’.
❚❚

BrhU.2.1.15
स होवाचाजातशत्रुः प्रतिलोमं चैतद्यद्ब्राह्मणः क्षत्रियमुपेयाद्ब्रह्म मे वक्ष्यतीति व्येव त्वा ज्ञपयिष्यामीति
सः ह उवाच अजात-शत्रुः – Ajāta-śatru said, प्रतिलोमं च एतद् यद् ब्राह्मणः क्षत्रियम् उपेयात् – ‘It is contrary to usage that a Brāhmaṇa should approach a Kṣatriya ब्रह्म मे वक्ष्यति इति – thinking, “He will teach me about Brahman”. वि एव त्वा ज्ञपयिष्यामि इति – However I will instruct (Vi-jñapayiṣyāmi) you’.
तं पाणावादायोत्तस्थौ तौ ह पुरुषं सुप्तमाजग्मतुस्तमेतैर्नामभिरामन्त्रयाञ्चक्रे बृहन्पाण्डरवासः सोम राजन्निति स नोत्तस्थौ तं पाणिनापेषं बोधयाञ्चकार स होत्तस्थौ॥
तं पाणौ आदाय उत्तस्थौ – Taking Gārgya by the hand he rose. तौ ह पुरुषं सुप्तम् आजग्मतुः – They came to a sleeping man. तम् एतैः नामभिः आमन्त्रयाञ्-चक्रे – (Ajāta-śatru) addressed him by these names, बृहन् पाण्डर-वासः सोम राजन् इति – Great, White-robed, Radiant, Soma’. सः न उत्तस्थौ – The man did not get up. तं पाणिना आपेषं बोधयाञ्-चकार – (The King) pushed him with the hand till he awoke. सः ह उत्तस्थौ – Then he got up.
❚❚

BrhU.2.1.16
स होवाचाजातशत्रुर्यत्रैष एतत्सुप्तोऽभूद्य एष विज्ञानमयः पुरुषः क्वैष तदाभूत्कुत एतदागादिति तदु ह न मेने गार्ग्यः॥
सः ह उवाच अजात-शत्रुः – Ajāta-śatru said, यत्र एषः एतद् सुप्तः अभूत् यः एषः विज्ञानमयः पुरुषः – ‘When this being (Puruṣa) full of consciousness (Vijñānamaya, identified with the mind) was thus asleep, कुतः एतद् आगात् इति – where was it then (क्व एषः तदा अभूत्), and whence did it thus come’? तद् उ ह न मेने गार्ग्यः – Gārgya did not know (Mene) that.
❚❚

BrhU.2.1.17
स होवाचाजातशत्रुर्यत्रैष एतत्सुप्तोऽभूद्य एष विज्ञानमयः पुरुषस्तदेषां प्राणानां विज्ञानेन विज्ञानमादाय य एषोऽन्तर्हृदय आकाशस्तस्मिञ्छेते
सः ह उवाच अजात-शत्रुः – Ajāta-śatru said, यत्र एषः एतद् सुप्तः अभूत् यः एषः विज्ञानमयः पुरुषः – ‘When this being full of consciousness is thus asleep (Supta, तद् एषां प्राणानां विज्ञानेन विज्ञानम् आदाय – it absorbs at the time the functions (Vijñāna) of the organs through its own consciousness, यः एषः अन्तर्-हृदये आकाशः तस्मिन् शेते – and lies in the Ākāśa (Supreme Self) that is in the heart.
तानि यदा गृह्णात्यथ हैतत्पुरुषः स्वपिति नाम तद्गृहीत एव प्राणो भवति गृहीता वाग्गृहीतं चक्षुर्गृहीतं श्रोत्रं गृहीतं मनः॥