Sorry, your browser does not support JavaScript!
UpasanaYoga.org
ऋग्-वेद
Main Menu
with Hymns of Madhu-cchandas (1.1–11);
Hymns of Medhatithi (1.12–35);
Hymns of Kanva (1.36–43);
and Hymns of Praskanva (1.44–50)

1st Maṇḍala only

Format by A.K. Aruna, 2020 ver.2.0: UpasanaYoga. If downloaded, this Veda, with its special accent markers, requires installed Devanāgarī Siddhanta.ttf (=siddhanta-vyakarana.ttf, a version special for this Veda text) font, downloadable from UpasanaYoga.

I am giving these Rig Veda mantras here to bring contextual background understanding for the following Vedanta texts on this website.

From pre-historic times, the mantras were maintained by many different individual families and communities, where they may have had various regional meanings and applications. They were collected and edited into the Vedas, traditionally under the auspices of Veda Vyasa over 3,000 years ago.

This Rig Veda, as well as the other three Vedas, were followed by an ancient etymology commentary called Nirukta by Yaska. To each Veda mantra section (Samhita) was appended Brahmanas (ritualist texts) that commented on these mantras as they pertain to employment in rituals and assemblies, along with pertinent stories and concepts. To those were also appended the Aranyakas (“forest texts” including the Upanishads “up close teachings”) as they pertain to ascetic life, learning, teaching, contemplation, and liberation from this captivating universe.

In this way, these Veda mantras took on a more holistic (throughout Bharata, India) and an interconnected set of meanings and applications as inspiring poetry, spiritual and mundane, and in ritual and societal application.

Recently, Rishi Dayananda (1824-83) composed a Hindi commentary for the populous. It was to explain the meaning of these mantras to the people who have heard them chanted throughout their lives, but had not tried to grasp their implicit contextual meaning.

Rishi Dayananda’s commentary and Pandit Makaranda‘s English translation employ this later holistic understanding to render these Mantras, and are thus matching with thousands of years of tradition.

He faithfully took at their word that these Vedas were eternal, timeless. Therefore their meanings needed to be applicable from the very beginnings of time to the very ends of time. Because of this, Rishi Dayananda took what other commentators thought of as historical names and titles to instead be adjectives to address spiritual, communal, and personal topics relevant to the lives of peoples in every age and location in this universe.

Rishi Dayananda took these mantras to be essentially applicable to the goals of all living beings, namely, survival (Artha), enjoyment (Kama), justice (Dharma) in the universe, and (for the mature-minded) liberation (Moksha) from this captivating universe. These mantras came from God and were given to His/Her/Its creation to help address these natural goals.

Inspired by Rishi Dayananda, in 1974 the pandit scholar Markanda offered his translations of these mantras. He adhered to Rishi Dayananda’s understandings for his translations. In this way Markanda’s translations are very practically composed for us who likewise know and give faith to those elaborations of the Vedas within the contexts of our current lives and our goal of liberation as has been unfolded since these Vedas were collected together.

Added below each mantra and translation is the classical medieval commentary in Sanskrit by Sayana-acharya (-1387); and a more limited, literal rendering of the words of each mantra into English with their grammar by late 19th and early 20th century Western scholars, again with updated English expressions.

Both Rishi Dayananda and Markanda composed their renderings of these mantras in response to those Western scholars whom they saw as being in non-conformance with thousands of years of native Indian tradition.

In these mantras, the elements of nature are viewed as manifestation of God to be adopted to the prosperity of the people.

The element Air is any gaseous element, is that which manifests as free movement in any direction, and which predominates in the atmosphere.

The element Fire is any heat and light anywhere in the universe that allows life to survive and flourish.

The element Water is any liquid, manifesting fluidity, and the waters of which surround our lands as well as rain down from the atmosphere.

The element Earth is any solid which supports and nourishes our lives, and includes the plants and creatures thereupon.

The people, wherever they are in the universe at any time, who can honor and harness these elements properly will best survive and prosper, happily and righteously. This is the prayer of these Veda mantras, universal to all creatures including ourselves.

The most honored virtues are the power to survive and the knowledge to prosper. This is why the people honored this teaching as universal and timeless, and cannot be improved upon – only further studied, elaborated, explained, and taught to future generations.

The over-riding theme of the first Mandala of this Rig Veda is the praise of knowledge. First there is the praise of the intelligence inherent in the universe as a manifestation of God, then encouragement of the leaders, scholars and the people to imbibe, study and propagate the knowledge available in this world for the protection and prosperity of the people. One of the most philosophical of the Hymns in the first Mandala of the Rig Veda is Hymn 164.

This is why the Vedas are well named as the books of ‘knowledge’. They present the most universal view of the universe and promote the efforts of the leaders and the people to learn about them for the benefit of all. This noble intension is remarkable considering their difficult and dangerous prehistoric period in which they were composed, and remains the reason for Veda’s maintenance even to this day.

In Pundit Martanda’s translation below I have endeavored to make it a little more readable by converting the King’s English, such as ‘Thou’ to ‘You’ and ‘makest’ to ‘make’, so it doesn’t have to sound like the King James Bible. Additionally, I have changed the word ‘liberal’ to ‘generous’ to match its intended meaning with current usage.

I have also chosen to use ‘air-craft’ in place of ‘airplane’. Martanda might have been thinking of our current airplanes in the 1970’s being discussed in a ‘time-less Veda’, but they wouldn’t have existed in pre-historic times, unless one chooses to accept possible past alien visitors, like the Sumerians seemed to. UFOs even back then anyone?

Whatever can maneuver in the sky can be considered to be or to have an air-craft, and that could have been either an aspirational hope or an eventual expectation in pre-historic times. The gods in Purana literature were said to have their ‘vehicle’, like an eagle etc., to move about. Man can move on land and on water, and for very short times in the air and under water. Why not for extended times to our advantage? This imagery can be found world-wide in pre-historic and historic times in art, myth and sci-fi, and is now factual and common-place.

Other unusual terms used by Pundit Martanda for interpreting this pre-historical text are similarly found. As for the term ‘steam-engine’, Hero of Alexandria (c. 10 AD – c. 70 AD) a Greek in his native city of Alexandria, Roman Egypt, published a description of a steam-powered device called an aeolipile.

As for the term ‘electricity’, we should understand that these pre-historic statements were not claiming something they could not have known. Even a child experiences static electricity. In the south of India I have experienced the jolt of energy from lightning striking the ground hundreds of feet away outside. I didn’t need to know modern science to connect that energy with the lightning strike, so please be a little open to Pundit Martanda’s translations.

• The siddhanta-vyakarana.ttf font (called "siddhanta" when installed in Windows) is required to properly show the independent svarita syllable found in Rig Veda. The explanation of this syllable from Wikipedia is: If an independent svarita syllable is right before an udātta syllable, instead of putting the anudātta mark and the svarita mark on the same syllable, a numeral 1 (१) (if the svarita vowel is short) or a numeral 3 (३) (if the svarita vowel is long) is written between the syllables in question, and the numeral bears both the svarita mark and the anudātta mark: अ॒प्सु (apsú) + अ॒न्तः (antáḥ) → अ॒प्स्व१॒॑न्तः (apsvà(1)ntáḥ), or क्व॑ (kvà) + इ॒दानीं॑ (idā́nīṃ) → क्वे३॒॑दानीं॑ (kvè(3)dā́nīṃ).

• The Devanagari (Eichler), Transliteration (Lubotsky, Zurich), Translation (Griffith or MacDonell, as noted for each Hymn), and Morphology (University of Zurich) combined source texts are from the online site: Vedaweb.uni-koeln.de.
• the main English translation is from a pdf of The Rigveda with Maharishi Dayananda Saraswati’s Commentary, Translated into English by Acharya Dharma Deva Vidya Martanda, in 1975 for the Sarvadeshik Arya Pratinidhi Sabha, Reprinted April 2002.

by A.K. Aruna
First Update to HTML Jan 2018 with Creative Commons International License:
This work is licensed under the Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License. To view a copy of this license, visit http://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/, or click the following logo:
Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License

Go to Top (Home key on many Windows browsers)

Jump to Sū.051 (a) Jump to Sū.094 (b) Jump to Sū.140 (c}

Hymns of Madhu-cchandas

Sū.001 Sū.002 Sū.003 Sū.004 Sū.005 Sū.006 Sū.007 Sū.008 Sū.009 Sū.010 Sū.011

Hymns of Medhatithi

Sū.012 Sū.013 Sū.014 Sū.015 Sū.016 Sū.017 Sū.018 Sū.019 Sū.020 Sū.021 Sū.022 Sū.023 Sū.024 Sū.025 Sū.026 Sū.027 Sū.028 Sū.029 Sū.030 Sū.031 Sū.032 Sū.033 Sū.034 Sū.035

Hymns of Kanva

Sū.036 Sū.037 Sū.038 Sū.039 Sū.040 Sū.041 Sū.042 Sū.043

Hymns of Praskanva

Sū.044 Sū.045 Sū.046 Sū.047 Sū.048 Sū.049 Sū.050

Hymns of Savya (in RigV-a)

Sū.051 Sū.052 Sū.053 Sū.054 Sū.055 Sū.056 Sū.057

Hymns of Nodhas, Descendant of Gotama (in RigV-a)

Sū.058 Sū.059 Sū.060 Sū.061 Sū.062 Sū.063 Sū.064

Hymns of Parasa, Son of Sakti (in RigV-a)

Sū.065 Sū.066 Sū.067 Sū.068 Sū.069 Sū.070 Sū.071 Sū.072 Sū.073

Hymns of Gotama, the Son of Rahugana (in RigV-a)

Sū.074 Sū.075 Sū.076 Sū.077 Sū.078 Sū.079 Sū.080 Sū.081 Sū.082 Sū.083 Sū.084 Sū.085 Sū.086 Sū.087 Sū.088 Sū.089 Sū.090 Sū.091 Sū.092 Sū.093

Hymns of Kutsa, the Angiras (in RigV-b)

Sū.094 Sū.095 Sū.096 Sū.097 Sū.098 Sū.099 Sū.100 Sū.101 Sū.102 Sū.103 Sū.104 Sū.105 Sū.106 Sū.107 Sū.108 Sū.109 Sū.110 Sū.111 Sū.112 Sū.113 Sū.114 Sū.115

Hymns of Katsa, the Son of Dirghatamas and Usij (in RigV-b)

Sū.116 Sū.117 Sū.118 Sū.119 Sū.120 Sū.121 Sū.122 Sū.123 Sū.124 Sū.125 Sū.126

Hymns of Parucchepa, Son of Divodasa (in RigV-b)

Sū.127 Sū.128 Sū.129 Sū.130 Sū.131 Sū.132 Sū.133 Sū.134 Sū.135 Sū.136 Sū.137 Sū.138 Sū.139

Hymns of Dirghatamas, Son of Ucathya and Mamata (in RigV-c)

Sū.140 Sū.141 Sū.142 Sū.143 Sū.144 Sū.145 Sū.146 Sū.147 Sū.148 Sū.149 Sū.150 Sū.151 Sū.152 Sū.153 Sū.154 Sū.155 Sū.156 Sū.157 Sū.158 Sū.159 Sū.160 Sū.161 Sū.162 Sū.163 Sū.164

Hymns of Agastya (in RigV-c)

Sū.165 Sū.166 Sū.167 Sū.168 Sū.169 Sū.170 Sū.171 Sū.172 Sū.173 Sū.174 Sū.175 Sū.176 Sū.177 Sū.178 Sū.179 Sū.180 Sū.181 Sū.182 Sū.183 Sū.184 Sū.185 Sū.186 Sū.187 Sū.188 Sū.189 Sū.190 Sū.191

Sūkta Next ==>)
agním īḷe puróhitaṁ, yajñásya devám ṛtvíjam
hótāraṁ ratnadhā́tamam.

I glorify the Self-effulgent God the Supreme Leader, the Eternal Support of the universe, the Illuminator of all noble activity, the only object of adoration for all seasons and the most Bounteous and the Greatest Bestower of splendid wealth (both material and spiritual in the form of wisdom, Peace, faith etc.).
(Griffith:) Agni I praise, the household priest, Deity, minister of ritual,
Invoker, best bestowing wealth.


agním, अग्नि- agní-.Acc.Sg.M; īḷe, √ईड्- √īḍ- ~ √īḷ.1.Sg.Prs.Ind.Med; puróhitam, पुरोहित- puróhita-.Acc.Sg.M; yajñásya, यज्ञ- yajñá-.Gen.Sg.M; devám, देव- devá-.Acc.Sg.M; ṛtvíjam, ऋत्विज्- ṛtvíj-.Acc.Sg.M; hótāram, होतर्- hótar-.Acc.Sg.M; ratnadhā́tamam, रत्नधातम- ratnadhā́tama-.Acc.Sg.M.

(सायणभाष्यम्)
तत्र अग्निमीळे इति सूक्तं प्रातरनुवाके आग्नेये क्रतौ विनियुक्तम्। स विनियोग आश्वलायनेन चतुर्थाध्यायस्य त्रयोदशे खण्डे सूत्रितः – अवा नो अग्न इति षळग्निमीळेऽग्निं दूतम् इति। तत्र हीनपादग्रहणात् सूक्तनिश्चयः। सूक्तं सूक्तादौ हीने पादे (आश्व. श्रौ.१. १) इति परिभाषितत्वात्। तस्मिन्सूक्ते प्रथमाया ऋचो द्वितीयस्यां पवमानेष्टौ स्विष्टकृतो याज्यात्वेन विनियोगः। स च द्वितीयाध्यायस्य प्रथमखण्डे सूत्रितः – साह्वान्विश्वा अभियुजोऽग्निमीळे पुरोहितमिति संयाज्ये इति। तत्र कृत्स्नपदग्रहणात् ऋगित्यवगम्यते। ऋचं पादग्रहणे (आश्व. श्रौ १. १) इति परिभाषितत्वात्। तथा संयाज्ये इत्युक्ते सौविष्टकृती प्रतीयात् (आश्व. श्रौ. २.१) इति परिभाषितत्वात् स्विष्टकृत्संबन्धनिश्चयः। तत्रापि द्वितीयमन्त्रत्वेनोदाहृतत्वात् याज्यात्वम्। यद्यपि साह्वानित्यनया पुरोनुवाक्यचैव देवताया अनुस्मरणरूपसंस्कारः सिद्धस्तथापि याज्यानुवाक्ययोः समुच्चयो द्वादशेऽध्याये चतुर्थपादे मीमांसितः
पुरोनुवाक्यया याज्या विकल्प्या वा समुच्चिता।
विकल्प्यान्यतरेणैव देवतायाः प्रकाशनात्॥
पुरोनुवाक्यासमाख्यानाद्वचनाच्च समुच्चयः। देवताप्रकाशनकार्यस्यैकत्वात्। युग्मयोर्यथा विकल्पस्तथैवैकयुग्मगतयोरिति चेत्, मैवम्। पुरोनुवाक्येति समाख्याया उत्तरकालीनयाज्यामन्तरेणानुपपत्तेः। किंच पुरोनुवाक्यामनूच्य याज्यया जुहोति इति प्रत्यक्षवचनेन देवतोपलक्षणहविष्र्पदानकार्ये भेदोक्तिपुरःसरं साहित्यं विधीयते। तस्मात् समुच्चय इति॥
एतच्चाग्निमित्यादिसूक्तं नवर्चम् अग्निं नव मधुच्छन्दा वैश्वामित्रः इत्यनुक्रमणिकायामुक्तत्वात्। विश्वामित्रपुत्रो मधुच्छन्दोनामकस्तस्य सूक्तस्य द्रष्टृत्वात् तदीय ऋषिः। ऋष गतौ इति धातुः। सर्वधातुभ्य इन् (उ. सू. ४. ५५७) इगुपधात्कित् (उ. स. ४. ५५९)। वेदप्राप्त्यर्थं तपोऽनुतिष्ठतः पुरुषान् स्वयंभूर्वेदपुरुषः प्राप्नोत्। तथा च श्रूयते – अजान्ह वै पृश्नींस्तपस्यमानान्ब्रह्म स्वयंभ्वभ्यानर्षत्तदृषयोऽभवन् (तै. आ. २. ९) इति। तथातीन्द्रियस्य वेदस्य परमेश्वरानुग्रहेण प्रथमतो दर्शनात् ऋषित्वमित्यभिप्रेत्य स्मर्यते –
युगान्तेऽन्तर्हितान् वेदान् सेतिहासान् महर्षयः।
लेभिरे तपसा पूर्वमनुज्ञातः स्वयंभुवा॥
इति॥ ऋष्यादिज्ञानाभावे प्रत्यवायः स्मर्यते—
अविदित्वा ऋषिं छन्दो दैवतं योगमेव च।
योऽध्यापयेज्जपेद्वापि पापीयाञ्जायते तु सः॥
ऋषिच्छन्दोदैवतानि ब्राह्मणार्थं स्वराद्यपि।।
अविदित्वा प्रयुञ्जानो मन्त्रकण्टक उच्यते॥
इति॥ वेदनविधिश्च स्मर्यते –
स्वरो वर्णोऽक्षरं मात्रा विनियोगोऽर्थ एव च।
मन्त्रं जिज्ञासमानेन वेदितव्यं पदे पदे॥
इति॥ अग्निमित्यादिसूक्तस्य छन्दोऽनुक्रमणिकायां यद्यप्यत्र नोक्तं तथापि परिभाषायामेवमुक्तम्। आदौ गायत्रं प्राग्घिरण्यस्तूपात् (अनु. १२. १४) इति। हिरण्यस्तूपं ऋषिर्येषां मन्त्राणां वक्ष्यते ततः प्राचीनेषु मन्त्रेषु सामान्येन गायत्रं छन्द इत्यर्थः। पुरुषस्य पापसंबन्धं वारयितुमाच्छादकत्वाच्छन्द इत्युच्यते। तच्चारण्यकाण्डे समाम्नायते – छादयन्ति ह वा एनं छन्दांसि पापकर्मणः (ऐ. आ. २.५) इति। अथवा चीयमानाग्निसंतापस्याच्छादकत्वाच्छन्दः। तच्च तैत्तिरीया आमनन्ति – प्रजापतिरग्निमचिनुत स क्षुरपविर्भूत्वाऽतिष्ठत्तं देवा बिभ्यतो नोपायन्ते छन्दोभिरात्मानं छादयित्वोपायन्तच्छन्दसां छन्दस्त्वम् (तै. सं. ५. ६. ६. १) इति। यद्वा अपमृत्युं वारयितुमाच्छादयतीति छन्दः। तदपि छान्दोग्योपनिषद्याम्नातं – देवा वै मृत्योर्बिभ्यतस्त्रयीं विद्या प्राविशंस्ते छन्दोभिरात्मानमच्छादयन्यदेभिरच्छादयंस्तच्छन्दसां छन्दस्त्वम् (छां. उ. १. ४. २) इति। तथा द्योतनार्थदीव्यतिधातुनिमित्तो देवशब्द इत्येतदाम्नायते – दिवा वै नोऽभूदिति तद्देवानां देवत्वम् इति। अतो दीव्यतीति देवः। मन्त्रेण द्योतते इत्यर्थः। अस्मिन् सूक्ते स्तूयमानत्वादग्निर्देवः। तथा चानुक्रमणिकायामुक्तं – मण्डलादिष्वाग्नेयमैन्द्रात् (अनु. १२. १२) इति। तस्य सूक्तस्य प्रथमामृचं भगवान् वेदपुरुष आह –
अग्निनामकं देवम् ईळे स्तौमि। ईड स्तुतौ इति धातुः। डकारस्य ळकारो बह्वृचाध्येतृसंप्रदायप्राप्तः। तथा च पठ्यते – अज्मध्यस्थडकारस्य ळकारं बह्वृचा जगुः। अज्मध्यस्थढकारस्य ळ्हकारं वै यथाक्रमम् इति॥ मन्त्रस्य होत्रा प्रयोज्यत्वादहं होता स्तौमीति लभ्यते। कीदृशमग्निम्। यज्ञस्य पुरोहितम्। यथा राज्ञः पुरोहितस्तदभीष्टं संपादयति, तथाग्निरपि यज्ञस्यापेक्षितं होमं संपादयति। यद्वा। यज्ञस्य संबन्धिनि पूर्वभागे आहवनीयरूपेणावस्थितम्। पुनः कीदृशम्। देवं दानादिगुणयुक्तम्। पुनः कीदृशम्। होतारम् ऋत्विजम्। देवानां यज्ञेषु होतृनामक ऋत्विगग्निरेव। तथा च श्रूयते – अग्निर्वै देवानां होता ऐ. ब्रा. ३. १४) इति। पुनरपि कीदृशम्। रत्नधातमं यागफलरूपाणां रत्नानामतिशयेन धारयितारं पोषयितारं वा। अत्राग्निशब्दस्य यास्को बहुधा निर्वचनं दर्शयति – अथातोऽनुक्रमिष्यामोऽग्निः पृथिवीस्थानस्तं प्रथमं व्याख्यास्यामोऽग्निः कस्मादग्रणीर्भवत्यग्रं यज्ञेषु प्रणीयतेऽङ्गं नयति संनममानोऽक्नोपनो भवतीति स्थौलाष्ठीविर्न क्नोपयति न स्नेहयति त्रिभ्य आख्यातेभ्यो जायत इति शाकपूणिरितादक्ताद्दग्धाद्वा नीतात्स खल्वेतेरकारमादत्ते गकारमनक्तेर्वा दहतेर्वा नीः परस्तस्यैषा भवत्यग्निमीळे (निरु. ७, १४) इति। अस्यायमर्थः। सामान्येन सर्वदेवतानां लक्षणस्याभिहितत्वादनन्तरं यतः प्रतिपदं विशेषेण वक्तव्यत्वमाकाङ्क्षितम् अतोऽनुक्रमेण वक्ष्यामः। तत्र पृथिवीलोके स्थितोऽग्निः प्रथमं व्याख्यास्यते। कस्मात् प्रवृत्तिनिमित्तादग्निशब्देन देवताभिधीयत इति प्रश्नस्य अग्रणीः इत्यादिकमुत्तरम्। देवसेनामग्रे स्वयं नयतीत्यग्रणीः। एतदेकमग्निशब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्तम्। तथा च ब्राह्मणान्तरम् – अग्निर्देवानां सेनानीः इति। एतदेवाभिप्रेत्य बह्वृचा मन्त्रब्राह्मणे आमनन्ति – अग्निर्मुखं प्रथमो देवतानाम् (ऐ. ब्रा. १. ४) इति मन्त्रः। अग्निर्वै देवानामवमः (ऐ. ब्रा. १, १) इति ब्राह्मणम्। तथा तैत्तिरीयाश्चामनन्ति – अग्निरग्रे प्रथम देवतानाम् (तै. ब्रा. २. ४. ३. ३) इति। अग्निरवमो देवतानाम् इति च। वाजसनेयिनस्वेा मामनन्ति – स वा एषोऽग्रे देवतानामजायत तस्मादग्निर्नाम इति। यज्ञेषु अग्निहोत्रेष्टिपशुसोमरूपेषु अग्रं पूर्वदिग्वर्त्याहवनीयदेशं प्रति गार्हपत्यात् प्रणीयते इति द्वितीयं प्रवृत्तिनिमित्तम्। संनममानः सम्यक् स्वयमेव प्रह्वीभवन् अङ्गं स्वकीयं शरीरं नयति काष्ठदाहे हविष्पाके च प्रेरयतीति तृतीयं प्रवृत्तिनिमित्तम्। स्थूलाष्ठीवनामकस्य महर्षेः पुत्रो निरुक्तकारः कश्चित् अक्नोपनः इति अग्निशब्दं निर्वक्ति। तत्र न क्नोपयतीत्युक्ते न स्नेहयति, किंतु काष्ठादिकं रूक्षयतीत्युक्तं भवति। शाकपूणिनामको निरुक्तकारो धातुत्रयादग्निशब्दनिष्पतिं मन्यते। इतः इण् गतौ इति धातुः। अक्तः अञ्जूव्यक्तिम्रक्षणकान्तिगतिषु इति धातुः। दग्धः दह भस्मीकरणे इति धातुः। नीतः णीम् प्रापणे इति धातुः। अग्निशब्दो हि अकारगकारनिशब्दानपेक्षमाणः एतिधातोरुत्पन्नात् अयनशब्दात् अकारमादत्ते। अनक्तिधातुगतस्य ककारस्य गकारादेशं कृत्वा तमादत्ते। यद्वा। दहतिधातुजन्यात् दग्धशब्दात् गकारमादत्ते। नीः इति नयति धातुः। स च ह्रस्वो भूत्वा परो भवति। ततो धातुत्रयं मिलित्वा अग्निशब्दो भवति। यज्ञभूमिं गत्वा स्वकीयमङ्गं नयति काष्ठदाहे हविष्पाके च प्रेरयतीति समुदायार्थः। तस्य अग्निशब्दार्थस्य देवताविशेषस्य प्राधान्येन स्तुतिप्रदर्शनायैषा – अग्निमीळे इति ऋक् भवतीति। तामेतां ऋचं यास्क एवं व्याख्यातवान् – अग्निमीळेऽग्निं याचामीळिरध्येषणाकर्मा पूजाकर्मा वा पुरोहितो व्याख्यातो यज्ञस्य देवो दानाद्वा दीपनाद्वा द्योतनाद्वा द्युस्थानो भवतीति वा यो देवः सा देवता होतारं ह्वातारं जुहोतेर्होतेत्यौर्णवाभो रत्नधातमं रमणीयानां धनानां दातृतमम्। (निरु. ७. १५) इति। अस्यायमर्थः – ईडतिधातोः स्तुत्यर्थत्वं प्रसिद्धम्। धातूनामनेकार्थत्वमिति न्यायमाश्रित्य याञ्चाध्येषणापूजाः अप्यत्रोचितत्वात् तदर्थतया व्याख्याताः। पुरोहितशब्दो द्वितीयेऽध्याये यद्देवापिः शंतनवे पुरोहितः इत्येतां ऋचमुदाहृत्य पुर एनं दधति (निरु. २. १२) इति व्याख्यातः। तैत्तिरीयाश्च पौरोहित्ये स्पर्धमानस्य पश्वनुष्ठानं विधाय तत्फलत्वेन पुर एनं दधते (ते. सं. २. १. २. ९) इत्यामनन्ति। देवशब्दो दानदीपनद्योतनानामन्यतममर्थमाचष्टे। यज्ञस्य दाता दीपयिता द्योतयितायमग्निरित्युक्तं भवति। दीपनद्योतनयोरेकार्थत्वेऽप्यस्ति धातुभेदः। यद्यप्यग्निः पृथिवीस्थानस्तथापि देवान् प्रति हविर्वहनात द्युस्थानो भवति। देवशब्ददेवताशब्दयोः पर्यायत्वान्मन्त्रप्रतिपाद्या काचिदग्निव्यतिरिक्ता देवता नान्वेषणीया। होतृशब्दस्य ह्वयतिधातोरुत्पन्नत्वेन देवानामाह्वातारमिति। और्णवाभनामकस्तु मुनिः जुहोतिधातोरुत्पन्नो होतृशब्द इति मन्यते। अग्नेश्च होतृत्वं होमाधिकरणत्वेन द्रष्टव्यम्। रत्नशब्दो द्वितीयाध्याये मघम् इत्यादिष्वष्टाविंशतौ धननामसु (नि.२. १०.७) पठितः। रमणीयत्वात् रत्नत्वम्। दधातिधातुरत्र दानार्थवाचीति। तदिदं निरुक्तकारस्य यास्कस्य मन्त्रव्याख्यानम्॥ अथ व्याकरणप्रक्रियोच्यते। अगिधातोर्गत्यर्थात् अङ्गेर्नलोपश्च (उ. सू. ४. ४९०) इति औणादिकसूत्रेण निप्रत्ययः। इदित्वान्नुमागमेन प्राप्तस्य नकारस्य (पा. सू. ७. १. ५८) लोपश्च भवति। अङ्गति स्वर्गे गच्छति हविर्नेतुमित्यग्निः। तत्र धातोः (पा. सू. ६. १. १६२) इति अकार उदात्तः। आद्युदात्तश्च (पा. सू. ३. १. ३) इति प्रत्ययगत इकारोऽप्युदात्तः। अनुदात्तं पदमेकवर्जम् (पा. सू. ६. १, १५८) इति द्वयोरन्यतरमुदात्तमवशेष्येतरस्यानुदात्तत्वं प्राप्तम्। तत्र धातुस्वरे प्रथमतोऽवस्थिते सति पश्चादुपदिश्यमानः प्रत्ययस्वरोऽवशिष्यते। सति शिष्टस्वरो बलीयान् (पा. सू. ६. १. १५८.९) इति हि न्यायः। ततोऽन्तोदात्तमग्निप्रातिपदिकम्। अनुदात्तौ सुप्पितौ (पा. सू. ३. १. ४) इति अम् इत्येतत् द्वितीयैकवचनमनुदात्तम्। तस्य अमि पूर्वः (पा. सू. ६. १. १०७) इति यत् पूर्वरूपं तदुदात्तम् एकादेश उदात्तेनोदात्तः (पा. सू. ८. २. ५) इति सूत्रितत्वात्। अग्निशब्दो धातुजन्मेति मते सेयं प्रक्रिया सर्वापि द्रष्टव्या। मतद्वयं यास्केन प्रदर्शितं – नामान्याख्यातजानीति शाकटायनो नैरुक्तसमयश्च न सर्वाणीति गार्ग्यो वैयाकरणानां चैके (निरु. १. १२) इति। गार्ग्यस्य मतेऽग्निशब्दस्याखण्डप्रातिपदिकत्वात् फिषोऽन्त उदात्तः (फि. सू. १) इत्यन्तोदात्तत्वम्। पूर्वोक्तेष्वग्रणीरित्यादिनिर्वचनेषु प्रकृतिप्रत्ययाद्यशेषप्रक्रिया यथोचितं कल्पनीया। एतदेवाभिप्रेत्य यास्क आह – अथ निर्वचनं तद्येषु पदेषु स्वरसंस्कारौ समर्थौ प्रादेशिकेन गुणेनान्वितौ स्यातां तथा तानि निर्ब्रूयादथानन्वितेऽर्थेऽप्रादेशिके विकारेऽर्थनित्यः परीक्षेत केनचिद्वृत्तिसामान्येनाविद्यमाने सामान्येऽप्यक्षरवर्णसामान्यान्निर्ब्रूयान्नत्वेव न निर्ब्रूयात् (निरु. २. १) इति। अस्यायमर्थः – तत्तत्र निर्वचनीयपदसमूहमध्ये येष्वग्न्यादिपदेषु पूर्वोक्तरीत्या स्वरसंस्कारौ समर्थौ व्याकरणसिद्धौ स्याताम्। स्वर उदात्तादिः। संस्कारो निप्रत्ययादिः। किंच तौ स्वरसंस्कारी प्रादेशिकेन गुणेनान्वितौ स्याताम्। शब्दस्यैकदेशः पूर्वोक्तोऽगिधातुः प्रदेशः। तत्र भवो गुणो गतिरूपोऽर्थः। तेनान्वितौ। तान्यग्न्यादिपदानि तथा व्याकरणानुसारेण निर्ब्रूयात्। तच्च निर्वचनमस्माभिः प्रदर्शितम्। अथ पूर्वोक्त वैलक्ष्ण्येन कश्चित् स्वेन विवक्षितोऽर्थो नान्वितः तस्मिन् शब्देऽनुगतो न भवेत्। तस्यैव व्याख्यानम् अप्रादेशिके विकारे इति। अग्रनयनादिरूपः क्रियाविशेषो विकारः। स च प्रदेशेनाग्निशब्दैकदेशेनात्र नाभिधीयते इत्यप्रादेशिकः। एवं सति यः पुमानर्थनित्यः स्वविवक्षितेऽर्थे नियतो निर्बन्धवान्। ब्राह्मणनुसारेण वा देवतान्तरविशेषणत्वेन योजयितुं वा स निर्बन्धः। तदानीं स पुमान् केनचित् वृत्तिसामान्येन स्वविवक्षितमर्थं परीक्षेत, तस्मिन् शब्दे योजयेत्। वृत्तिः क्रिया। तद्रूपेण सामान्यं सादृश्यम्। अस्माभिश्च अग्रनयनादिरूपं क्रियात्वसामान्यमुपजीव्य अग्रणीत्वाद्यर्थो योजितः। तदिदं यास्काभिमतं निर्वचनम्। स्थौलाष्ठीवि: अक्षरसाम्यान्निर्वक्ति। अक्नोपनशब्दस्यादौ निषेधार्थम् अकाररूपमक्षरं विद्यते। अग्निशब्दस्याप्यादौ अकारोऽस्ति। तदिदमक्षरसाम्यम्। शाकपूणिस्तु वर्णसाम्यान्निर्ब्रूते – दग्धशब्दाग्निशब्दयोर्गकारवर्णेन साम्यम्। सर्वथापि निर्वचनं न त्याज्यमिति। ईळे इत्येतत्पदं कृत्न् – मप्यनुदात्तम्। (पा. सू .८, १. २८) इति अतिङन्तादग्निशब्दात् परस्य ईळे इत्यस्य तिङन्तस्य निघातविधानात्। पदद्वयसंहिताकाले तु ईकारस्य धातुगतस्य उदात्तादनुदात्तस्य स्वरितः (पा. सू. ८, ४, ६६) इति स्वरितत्वम्। तस्मात् ऊर्ध्वभाविन एकरस्य तिङ्प्रत्ययरूपस्य स्वरितात्संहितायामनुदात्तानाम् (पा.सू.१. २.३९) इति ऐकश्रुत्यं प्रचयनामकं भवति। पुरःशब्दोऽन्तोदात्तः। अयं पुरो भुवः (तै. सं.४.३.२. १) इत्यत्र तथैवाम्नातत्वात्। पूर्वाधरावराणामसि पुरधवश्चैषाम् (पा. सू. ५, ३. ३९) इति पूर्वशब्दात् अस्प्रत्ययः पुरादेशश्च। ततोऽत्र प्रत्ययस्वरः (पा. सू. ३. १. ३)। धाञो निष्ठायां दधातेर्हिः (पा. सू. ७. ४. ४२) इत्यादेशे सति प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तो हितशब्दः। तत्र समासान्तोदात्तत्वे (पा. सू. ६. १. २२३) प्राप्ते तदपवादत्वेन तत्पुरुषे तुल्यार्थ (पा. सू. ६, २. २) इत्यादिना अव्ययपूर्वप्रदप्रकृतिस्वरत्वम्। यद्वा। पुरोऽव्ययम् (पा. सू. १. ४. ६७) इति गतिसंज्ञायां गतिरनन्तर: (पा. सू. ६. २. ४९) इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम्। तत ओकार उदात्तः। अवशिष्टानामनुदात्तस्वरितप्रचयाः पूर्ववत् द्रष्टव्याः। आद्याक्षरस्य संहितायां प्रचयप्राप्तौ (पा. सू. १. २. ३९) उदात्तस्वरितपरस्य सन्नतरः (पा. सू. १. २. ४०) इत्यतिनीचोऽनुदात्तः। यजयाच° (पा. सू. ३. ३. ९०) इत्यादिना यजतेः नङ्प्रत्यये सति अन्तोदात्तो यज्ञशब्दः। विभक्तेः सुप्स्वरेणानुदात्तत्वे सति (पा. सू. ३. १. ४) पश्चात् स्वरितत्वम्। देवशब्दः पचाद्यजन्तः (पा. सू. ३. १. १३४)। स च फिट्स्वरेण (फि. सू. १) प्रत्ययस्वरेण (पा. सू. ३. १. ३) चित्स्वरेण (पा. सू. ६. १. १६३) वा अन्तोदात्तः। ऋत्विक्शब्दः ऋतौ यजति इति विग्रहे सति ऋत्विग्दधृक् (पा. सू. ३. २, ५९) इति निपातितः। गतिकारकोपपदात्कृत् (पा. सू. ६. २. १३९) इति कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेणान्तोदात्तः। विभक्तिस्वरः पूर्ववत्। होतृशब्दस्तृन्प्रत्ययान्तः (पा. सू. ३. २. १३५)। नित्स्वरेणादाद्युदात्तः (पा. सू. ६. १. १९७)। स्वरितप्रचयौ पूर्ववत्। रत्नशब्दो नब्विषयस्यानिसन्तस्य (फि. सू. २६) इत्याद्युदात्तः। तथा चाम्नायते – रत्नं धाता इति। रत्नानि दधातीति विग्रहः। समासत्वादन्तोदात्तो रत्नधाशब्दः। यद्वा कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरः। तमप्प्रत्ययस्य (पा. सू. ५. ३. ५५) पित्स्वरेणानुदात्ते सति (पा. सू. ३. १. ४) स्वरितप्रचयौ। संहितायामाद्याक्षरस्य प्रचयो द्वितीयाक्षरस्य सन्नतरत्वम्। वेदावतार अद्याया ऋचोऽर्थश्च प्रपञ्चितः। विज्ञातं वेदगाम्भीर्यमथ संक्षिप्य वर्ण्यते।।
agníḥ pū́rvebhir ṛ́ṣibhir, ī́ḍyo nū́tanair utá
sá devā́m̐ éhá vakṣati.

God the Self-effulgent and Omniscient Supreme Leader should be glorified and sought after by both the experienced sages and preceptors and by the students of the Vedic Lore. May He bestow on us from all sides all divine virtues like learning and wisdom, perfectly healthy limbs, beneficent seasons and appreciable means of legitimate enjoyments.
(Griffith:) Agni is worthy to be praised, By present as by seers of old:
May he to us conduct the deities.


agníḥ, agní-.Nom.Sg.M; pū́rvebhiḥ, pū́rva-.Ins.Pl.M; ṛ́ṣibhiḥ, ṛ́ṣi-.Ins.Pl.M; ī́ḍyaḥ, ī́ḍya-.Nom.Sg.M; nū́tanaiḥ, nū́tana-.Ins.Pl.M; utá, utá; , sá- ~ tá-.Nom.Sg.M; devā́n, devá-.Acc.Pl.M; ā́, ā́; ihá, ihá; vakṣati, √vah.3.Sg.Aor.Sbjv.Act.

(सायणभाष्यम्)
अयम् अग्निः पूर्वेभिः पुरातनैर्भृग्वङ्गिरःप्रभृतिभिः ऋषिभिः ईड्यः स्तुत्यः, नूतनै: उत इदानींतनैरस्माभिरपि स्तुत्यः। सः अग्निः स्तुतः सन् इह यज्ञे देवान् हविर्भुजः आ वक्षति। वह प्रापणे इति धातुः। आवहतु इत्यर्थः॥ पूर्वेभिरित्यत्र बहुलं छन्दसि (पा. सू. ७. १. १०) इति भिस ऐसादेशाभावः। पूर्व पर्व अर्व पूरणे इति धातुः। पूर्वतिधातोः अन्प्रत्यय औणादिकः। इन्प्रत्ययान्त ऋषिशब्दः ऋष्यन्धक° (पा. सू. ४. १. ११४) इति निपातनात् लघूपधगुणाभावः (पा. सू. ७० ३. ८६)। कित्प्रत्ययो वात्र ज्ञेयः (उ. सू. ४. ५५९)। तौ शब्दौ नित्स्वरेणाद्युदात्तौ। ईड्यशब्दस्य ण्यत्प्रत्ययान्तत्वात् (पा. सू. ३. १. १२४) तित्स्वरितम् (पा. सू. ६. १. १८५) इति स्वरिते शेषानुदात्तत्वे च प्राप्ते तदपवादत्वेन ईडवन्द° (पा. सू. ६. १. २१४) इत्यादिनाद्युदात्तत्वम्। नवस्य नू त्नप्तनखाश्च (पा. सू ५. ४. ३०. ६) इति वार्तिकेन नवशब्दस्य नू इत्यादेशः तनन्प्रत्ययश्च महावार्तिके विहितः। ततो नित्स्वरेणाद्युदात्तः। अवशिष्टस्वरा अग्न्यादिषु नूतनान्तेषु पूर्ववदुन्नेयाः। उतशब्दो यद्यपि विकल्पार्थे प्रसिद्धस्तथापि निपातत्वेनानेकार्थत्वादौचित्येनात्र समुच्चयार्थों द्रष्टव्यः। उच्चावचेष्वर्थेषु निपतन्ति इति निपातत्वम्। तर्हि निपाता आद्युदात्ताः (फि. सू. ८०) इत्युकारस्योदात्तः प्राप्त इति चेत्, न। प्रातःशब्दवदन्तोदात्तत्वात्। यथा प्रातःशब्दोऽन्तोदात्तत्वेनैव स्वरादिषु (पा. सू. १. १. ३७) पठितः, एवमुतशब्दस्यापि पाठो द्रष्टव्यः, स्वरादेराकृतिगणत्वात्। यद्वा एवादीनामन्तः (फि. सू. ८२) इत्यन्तोदात्तः। स इत्यत्र फिट्स्वरः। देवशब्दः पूर्ववत्। देवान् इत्यस्य नकारस्य संहितायां दीर्घादटि (पा. सू. ८. ३.९) इति रुत्वम्। अत्रानुनासिकः (पा. सू. ८. ३. २) इत्यनुवृत्तौ आतोऽटि नित्यम् (पा. सू. ८. ३. ३) इत्याकारः सानुनासिकः। भोभगो (पा. सू. ८. ३. १७) इति रोर्यकारः। स च लोपः शाकल्यस्य (पा. सू. ८. ३. १९) इति लुप्यते। तस्यासिद्धत्वात् (पा. स. ८. २. १) न पुनः संधिकार्यम्। आङो निपातत्वादाद्युदात्तत्वम्। इदमो हप्रत्यये सति निष्पन्नत्वात् (पा, सू. ५. ३. ११) इहशब्दे प्रत्ययस्वरः। वहति धातोर्लोडर्थे छान्दसो लृट्। तस्य स्यप्रत्ययगतस्य यकारस्य लोपोऽपि छान्दसः। यद्वा। लेटि सिब्बहुलम् (पा. सू. ३. १. ३४) इति सिप्प्रत्ययः। लेटोऽडाटौ (पा. सू. ३. ४.९४) इयडागमश्च। ततो वक्षतीति संपद्यते। तस्यै तिङन्तत्वान्निघातः। संहितास्वराः पूर्ववत्॥
agnínā rayím aśnavat, póṣam evá divé-dive
yaśásaṁ vīrávattamam.

By fervent adoration of God who is Self-effulgent Supreme Being, a devotee obtains from Him day by day such excellent possessions as impart happiness through the strengthening of body, mind and soul possessions which bring great fame and include the strongest, the bravest and the most accomplished children and other relations.
(Griffith:) Through Agni may we riches gain, And day by day prosperity
Replete with fame and virile sons.


agnínā, agní-.Ins.Sg.M; rayím, rayí- ~ rāy-.Acc.Sg.M; aśnavat, √aś.3.Sg.Prs.Sbjv.Act; vpóṣam, póṣa-.Acc.Sg.M; evá, evá; divé-dive, dyú- ~ div-.Loc.Sg.N; yaśásam, yaśás-.Acc.Sg.M; vīrávattamam, vīrávattama-.Acc.Sg.M.

(सायणभाष्यम्)
योऽयं होत्रा स्तुत्योऽग्निस्तेन अग्निना निमित्तभूतेन यजमानः रयिं धनम् "अश्नवत् प्राप्नोति। कीदृशं रयिम्।दिवेदिवे पोषम् एवं प्रतिदिनं पुष्यमाणतया वर्धमानमेव, न तु कदाचिदपि क्षीयमाणम्। यशसं दानादिना यशोयुक्तं वीरवत्तमम् अतिशयेन पुत्रभृत्यादिवीरपुरुषोपेतम्। सति हि धने पुरुषाः संपद्यन्ते। रयिशब्दो मघम् इत्यादिधननामसु (नि. २.१०.८) पठितः। तत्र फिट्स्वरः। अश्नोतेर्धातोर्लेटि व्यत्ययेन तिप्। इतश्च लोपः (पा. सू. ३. ४. ९७) इति इकारलोपः। लेटोऽडाटौ (पा. सू. ३. ४. ९४) इत्यडागमः। ततः अश्नवत् इति भवति। तस्य निघातः। घञन्तत्वात् (पा. सू. ६. १. १९७) पोषशब्द आद्युदात्तः। एवशब्दस्य निपातत्वेऽपि एवादीनामन्तः (फि. सू. ८२) इत्यन्तोदात्तत्वम्। वकारान्तात् दिव्शब्दात् परस्याः सप्तम्याः सुपां सुलुक्° (पा. सू. ७. १. ३९) इत्यादिना शेभावे सति सावेकाचः (पा. सू. ६. १. १६८) इत्यादिना ऊडिदंपदात् (पा, सू. ६. १. १७१) इत्यादिना वा तस्योदात्तत्वम्। नित्यवीप्सयोः (पा. सू. ८. १. ४) इति द्विर्भावे सति उत्तरभागस्य अनुदात्तं च (पा. सू. ८, १. ३) इत्यनुदात्तत्वम्। यशोऽस्यास्तीति विग्रहे सति अर्शआदिभ्योऽच् (पा. सू. ५. २. १२७) इति अच्प्रत्ययः। चित्स्वरं व्यत्ययेन बाधित्वा मध्योदात्तत्वम्। फिट्स्वरेणान्तोदात्तात् वीरशब्दात् उत्तरयोर्मतुप्तमपोः पित्त्वादनुदात्तत्वम्। ह्रस्वनुड्भ्याम् (पा. सू. ६. १. १७६) इति तु न साववर्णान्तत्वात्। न गोश्वन्° (पा. सू. ६. १. १८२) इति प्रतिषेधः।।
ágne yáṁ yajñám adhvaráṁ, viśvátaḥ paribhū́r ási
sá íd devéṣu gachati.

O Omniscient God, being Omnipresent, You do protect from all sides the non-violent Yajna (sacrifice) which consists of the contemplation and adoration of Your Divine Majesty and respect for the truthful enlightened persons, association with the virtuous and charity to the deserving and the needy. It is ordained by You that these righteous works should be in the hands of the enlightened for the good of all. (Such enlightened persons approve of only non-violent, beneficial acts done in the name of Yajnas.)
(Griffith:) The worship and the ritual, Guarded by you on every side,
Go straight, O Agni, to the deities.


ágne, agní-.Voc.Sg.M; yám, yá-.Acc.Sg.M; yajñám, yajñá-.Acc.Sg.M; adhvarám, adhvará-.Acc.Sg.M; viśvátas, viśvátas; paribhū́ḥ, paribhū́-.Nom.Sg.M; ási, √as.2.Sg.Prs.Ind.Act; sáḥ, sá- ~ tá-.Nom.Sg.M; ít, ít; devéṣu, devá-.Loc.Pl.M; gachati, √gam.3.Sg.Prs.Ind.Act.

(सायणभाष्यम्)
हे अग्ने त्वं यं यज्ञं विश्वतः सर्वासुदिक्षु परिभूः परितः प्राप्तवान् असि सः इत् स एव यज्ञो देवेषु तृप्तिं प्रणेतुं स्वर्गे गच्छति। प्राच्यादिचतुर्दिगन्तेषु आहवनीयमार्जालीयगार्हपत्याग्नीध्रीयस्थानेषु अग्निरस्ति। परिशब्देन होत्रीयादिधिष्ण्यव्याप्तिर्विवक्षिता। कीदृशं यज्ञम्। अध्वरं हिंसारहितम्। न ह्यग्निना सर्वतः पालितं यज्ञं राक्षसादयो हिंसितुं प्रभवन्ति॥ अग्निशब्दस्य पाष्ठिकम् (पा. सू. ६, १. १९८) आमन्त्रिताद्युदात्तत्वम्। न विद्यते ध्वरोऽस्येति बहुव्रीहौ नञ्सुभ्याम् (पा. सू. ६. २. १७२) इत्यन्तोदात्ततम्। विश्वतः इत्यत्र तसिलः प्रत्ययस्वरत्वं बाधित्वा पूर्ववर्णस्य लिति (पा. सू. ६. १. १९३) इत्युदात्तत्वम्। परिभूरित्यत्र अव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वे प्राप्ते (पा. सू. ६. २. २) तदपवादत्वेन कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम् (पा. सू. ६. २. १३९)। असि इति तिङन्तस्य यद्वृतान्नित्यम् (पा. सू. ८. १. ६६) इति निघाताभावः॥
agnír hótā kavíkratuḥ, satyáś citráśravastamaḥ
devó devébhir ā́ gamat.

May the Self-effulgent God, the Giver of peace and happiness, the Omniscient Creator of the world, the Benefactor of the righteous persons, whose glory is most wonderful to hear and know about - the Light that illuminates all - be accessible to us - His devotees.
(Griffith:) May Agni, the invoker, wise And true, of most resplendent fame,
The deity, come here with the deities.


agníḥ, agní-.Nom.Sg.M; hótā, hótar-.Nom.Sg.M; kavíkratuḥ, kavíkratu-.Nom.Sg.M; satyáḥ, satyá-.Nom.Sg.M; citráśravastamaḥ, citráśravastama-.Nom.Sg.M; deváḥ, devá-.Nom.Sg.M; devébhiḥ, devá-.Ins.Pl.M; ā́, ā́; gamat, √gam.3.Sg.Aor.Sbjv.Act.

(सायणभाष्यम्)
अयम् अग्निः देवः अन्यैर्देवैर्हविर्भोजिभिः सह आ गमत् अस्मिन् यज्ञे समागच्छतु। कीदृशोऽग्निः। होता होमनिष्पादकः कविक्रतुः। कविशब्दोऽत्र क्रान्तवचनो न तु मेधाविनाम। क्रतुः प्रज्ञानस्य कर्मणो वा नाम। ततः क्रान्तप्रज्ञः क्रान्तकर्मा वा। सत्यः अनृतरहितः फलमवश्यं प्रयच्छतीत्यर्थः। चित्रश्रवस्तमः। श्रूयते इति श्रवः कीर्तिः। अतिशयेन विविधकीर्तियुक्तः॥ कविक्रतुः चित्रश्रवस्तमः इत्यत्रोभयत्र बहुव्रीहित्वात् पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् (पा. सू. ६. २. १)। सत्सु साधुः सत्यः सत्यादशपथे (पा, सू. ५, ४. ६६) इत्यत्रान्तोदात्तो हरदत्तेन निपातितः। लोडन्तस्य गच्छतु इति शब्दस्य छत्वाभावः। उकारलोपश्छान्दसः। ततो रूपं गमत् इति भवति। स्पष्टमन्यत्॥
yád aṅgá dāśúṣe tvám, ágne bhadráṁ kariṣyási
távét tát satyám aṅgiraḥ.

O God, friend of all, O Inner Soul of the universe and the human soul, O life of our life, to the person who gives himself up to You - offers to You everything that he has surrendering himself to You completely, You do confer all good things (including the bliss of emancipation). To grant such great gifts is quite in accordance with Your Divine Nature - that is Your vow.
(Griffith:) Whatever good you will bestow, O Agni, on the pious man,
That gift comes true, O Angiras.


yát, yá-.Nom/acc.Sg.N; aṅgá, aṅgá; dāśúṣe, dāśváṁs-.Dat.Sg.M/n; tvám, tvám.Nom.Sg; ágne, agní-.Voc.Sg.M; bhadrám, bhadrá-.Nom.Sg.N; kariṣyási, √kṛ.2.Sg.Fut.Ind.Act; táva, tvám.Gen.Sg; ít, ít; tát, sá- ~ tá-.Nom/acc.Sg.N; satyám, satyá-.Nom.Sg.N; aṅgiraḥ, áṅgiras-.Voc.Sg.M.

(सायणभाष्यम्)
अङ्ग इत्यभिमुखीकरणार्थो निपातः। अङ्ग अग्ने हे अग्ने त्वं दाशुषे हविर्दत्तवते यजमानाय तत्प्रीत्यर्थं यत् भद्रं वित्तगृहप्रजापशुरूपं कल्याणं करिष्यसि तत् भद्रं तव इत् तवैव। सुखहेतुरिति शेषः। हे अङ्गिरः अग्ने एतच्च सत्यं न त्वत्र विसंवादोऽस्ति। यजमानस्य विज्ञादिसंपत्तौ सत्यामुत्तरक्रत्वनुष्ठानेनाग्नेरेव सुखं भवति। भद्रशब्दार्थं शाट्यायनिनः समामन्ति – यद्वै पुरुषस्य वित्तं तद्भद्रं गृहा भद्रं प्रजा भद्रं पशवो भद्रम् इति।। अङ्गशब्दस्य निपातत्वेऽपि अभ्यादित्वात् (फि. सू. ८१) अन्तोदात्तत्वम्। दाश्वान्साह्वान् (पा. सू. ६. १. १२) इति सूत्रेण दाश दाने इति धातोः क्वसुप्रत्ययो निपातितः। तत्र प्रत्ययस्वरः (पा. सू. ३. १. ३)। आमन्त्रितस्य अग्निशब्दस्य पदात्परत्वेन आष्टमिकानुदात्तत्वं (पा. सू. ८. १. १९) न शङ्कनीयम्, अपादादौ (पा. सू. ८. १. १८) इति पर्युदस्तत्वात्। ततः पाष्टिकम् (पा. सू. ६. १. १९८) आद्युदात्तत्वमेव। भद्रशब्दस्य नब्विषयत्वेन फि. सू. २६) आद्युदात्तत्वप्रसक्तावपि भदि कल्याणे इति धातोरुपरि रक्प्रत्ययेन निपातनादन्तोदात्तत्वम्। अस्मिन् वाक्ये यच्छब्दप्रयोगात् निपातैर्यद्यदिहन्त (पा. सू. ८. १. ३०) इति निघाते प्रतिषिद्धे स्यप्रत्ययस्वरेण सति शिष्टेन करिष्यसिशब्द उपान्त्योदात्तः। तवेत्यत्र युष्मदस्मदोर्ङसि (पा. सू. ६. १. २ १ १) इत्याद्युदात्तत्वम्। अङ्गिरा अङ्गाराः (निरु० ३. १७) इति यास्कः। ऐतरेयिणोऽपि प्रजापतिदुहितृध्यानोपाख्याने समामनन्ति – येऽङ्गारा आसंस्तेऽङ्गिरसोऽभवन् (ऐ. ब्रा. ३. ३४) इति। तस्मात् अङ्गिरोनामकमुनिकारणत्वात् अङ्गाररूपस्याग्नेरङ्गिरस्त्वम्। अत्र पदात्परत्वेनाष्टमिकानुदात्तत्वम्।
úpa tvāgne divé-dive, dóṣāvastar dhiyā́ vayám
námo bháranta émasi.

O God, in a spirit of humility and fervent sincere devotion making obeisance to You, we approach You day and night with our intellects and good actions, so that You will bless us with the light of true knowledge.
(Griffith:) To you, O Agni, day by day, O you illuminer of gloom,
With thought we, bearing homage, come:


úpa, úpa; tvā, tvám.Acc.Sg; agne, agní-.Voc.Sg.M; divé-dive, dyú- ~ div-.Loc.Sg.N; dóṣāvastar, doṣāvastar-.Voc.Sg.M; dhiyā́, dhī́-.Ins.Sg.F; vayám, ahám.Nom.Pl; námaḥ, námas-.Nom/acc.Sg.N; bhárantaḥ, √bhṛ.Nom.Pl.M.Prs.Act; ā́, ā́; imasi, √i.1.Pl.Prs.Ind.Act.

(सायणभाष्यम्)
अग्नीषोमप्रणयने : उप त्वाग्ने इत्यादिकोऽनुवचनीयस्तृचः। एतच्च ब्राह्मणे समाम्नातम् – उप त्वाग्ने दिवेदिव उप प्रियं पनिप्नतमिति तिस्रश्चैकां चान्वाह (ऐ. ब्रा. १. ३०) इति।
हे अग्ने वयम् अनुष्ठातारः दिवेदिवे प्रतिदिनं दोषावस्तः रात्रावहनि च धिया बुद्ध्या नमः भरन्तः नमस्कारं संपादयन्तः उप समीपे त्वा एमसि त्वामागच्छामः। उपशब्दस्य निपातस्वरः (फि. सू. ८०)। त्वामौ द्वितीयायाः (पा. सू. ८. १. २३) इति युष्मच्छब्दस्यानुदात्तस्त्वादेशः। दोषाशब्दो रात्रिवाची। वस्तर् इति अहर्वाची। द्वन्द्वसमासे कार्तकौजपादित्वात् (पा. सू. ६. २. ३७) आद्युदात्तः। सावेकाचः० (पा. सू. ६. १. १६८) इति धियो विभक्तिरुदात्ता। नम इति निपातः। भरन्त इत्यत्र शपः (पा. सू. ३. १. ६८) पित्वा वत् शतुर्लसार्वधातुकत्वाच्च अनुदात्तत्वे सति (पा. सु. ६. १. १८६) धातुस्वरः शिष्यते। इमसि इत्यत्र इदन्तो मसिः (पा. सू. ७. १. ४६) इत्यादेशो निघातश्च।
rā́jantam adhvarā́ṇāṁ, gopā́m ṛtásya dī́divim
várdhamānaṁ své dáme.

O God, we approach You in a spirit of sincere humility, as You are ever decay-less in Your Blissful State where there is an end of all miseries, Self-effulgent, the Protector of all non-violent acts and righteous persons, the constant Illuminator of Truth, the True Eternal Vedas and the Eternal Divine Laws operating in the universe.
(Griffith:) To you the lord of ritual, The radiant guardian of the Law,
That grows in your own abode.


rā́jantam, √rāj.Acc.Sg.M.Prs.Act; adhvarā́ṇām, adhvará-.Gen.Pl.M; gopā́m, gopā́-.Acc.Sg.M; ṛtásya, ṛtá-.Gen.Sg.N; dī́divim, dī́divi-.Acc.Sg.M; várdhamānam, √vṛdh.Acc.Sg.M.Prs.Med; své, svá-.Loc.Sg.M; dáme, dáma-.Loc.Sg.M.

(सायणभाष्यम्)
पूर्वमन्त्रे त्वामुपैम इत्यग्निमुद्दिश्योक्तम्। कीदृशं त्वाम्। राजन्तं दीप्यमानम् अध्वराणां राक्षसकृतहिंसारहितानां यज्ञानां गोपां रक्षकम् ऋतस्य सत्यस्यावश्यंभाविनः कर्मफलस्य दीदिविं पौनःपुन्येन भृशं वा द्योतकम्। आहुत्याधारमग्निं दृष्ट्वा शास्त्रप्रसिद्धं कर्मफलं स्मर्यते। स्वे दमे स्वकीयगृहे यज्ञशालायां हविर्भिः वर्धमानम्॥ राजन्तं वर्धमानमित्यत्रोभयत्र पूर्ववत् धातुस्वरः शिष्यते। दीदिविशब्दस्य अभ्यस्तानामादिः (पा. सू. ६. १. १८९) इत्याद्युदात्तत्वम्। दमशब्दो वृषादित्वात् (पा. सू. ६. १. २०३) आद्युदात्तः॥
sá naḥ pitéva sūnáve-, (-á)gne sūpāyanó bhava
sácasvā naḥ svastáye.

O Omniscient God, be easily accessible to or attainable by us by bestowing upon us such beneficent knowledge as will enab1e us to obtain all excellent objects and means necessary to attain happiness here and hereafter, as a father is to his son Do you grant us the grace to be united with You for our happiness and welfare.
(Griffith:) So, like a father to his son, Be easy of approach to us;
Agni, for well-being abide with us.


, sá- ~ tá-.Nom.Sg.M; naḥ, ahám.Acc/dat/gen.Pl.M/f; pitā́, pitár-.Nom.Sg.M; iva, iva; sūnáve, sūnú-.Dat.Sg.M; ágne, agní-.Voc.Sg.M; sūpāyanáḥ, sūpāyaná-.Nom.Sg.M; bhava, √bhū.2.Sg.Prs.Imp.Act; sácasva, √sac.2.Sg.Prs.Imp.Med; naḥ, ahám.Acc/dat/gen.Pl.M/f; svastáye, svastí-.Dat.Sg.F.

(सायणभाष्यम्)
हे अग्ने सः त्वं नः अस्मदर्थं सूपायनः शोभनप्राप्तियुक्तः भव। तथा नः अस्माकं स्वस्तये विनाशराहित्यार्थं सचस्व समवेतो भव। तन्नोभयत्र दृष्टान्तः। यथा सूनवे पुत्रार्थं पिता सुप्रापः प्रायेण समवेत्तो भवति तद्वत्॥ अस्मच्छब्दादेशस्य न इत्येतस्य अनुदात्तं सर्वम् (पा. सू. ८. १. १८) इत्यनुदात्तत्वम्। चादयोऽनुदात्ताः (फि. सू. ८४) इति इवशब्देऽनुदात्तः। इवेन नित्यसमासः पूर्वपदकृतिस्वरत्वं च वक्तव्यम् (पा. सू. २. १. ४. २) इति समस्तः पितेवेति शब्दो मध्योदात्तः। शोभनमुपायनं यस्येति बहुव्रीहौ नञ्सुभ्याम् (पा. सू. ६. २. १७२) इत्यन्तोदात्तत्वम्। सचस्वेत्यत्र पदात्परत्वं नास्तीति न निघातः। लसार्वधातुकानुदात्तत्वे सति धातुस्वरावशेषः॥

(<== Prev Sūkta Next ==>)
vā́yav ā́ yāhi darśata-, -imé sómā áraṁkṛtāḥ
téṣām pāhi śrudhī́ hávam.

O Almighty God! Life Principle of all lives, enlivening the whole animate world, of Grandest Majesty, may You be ever accessible to us - be manifest in our hearts and hear our supplications. O Lord, all the objects of nature are made by You accessible to all Your creatures. We beseech You, protect their properties befitting them for the daily life of Your creatures.
(Griffith:) Beautiful Vayu, come, for you these Soma drops have been prepared:
Drink of them, listen to our call.


vā́yo, vāyú-.Voc.Sg.M; ā́, ā́; yāhi, √yā.2.Sg.Prs.Imp.Act; darśata, darśatá-.Voc.Sg.M; imé, ayám.Nom.Pl.M; sómāḥ, sóma-.Nom.Pl.M; áraṁkṛtāḥ, √kṛ.Nom.Pl.M; téṣām, sá- ~ tá-.Gen.Pl.M/n; pāhi, √pā.2.Sg.Aor.Imp.Act; śrudhí, √śru.2.Sg.Aor.Imp.Act; hávam, háva-.Acc.Sg.M.

(सायणभाष्यम्)
अग्निमीळे इत्यादिसूक्तमग्निष्टोमस्य प्रातरनुवाके यथा (शस्त्रे) विनियुक्तं तथा वायवा याहि इत्यादयस्तृचाः प्रउगशस्त्रे विनियुक्ताः। तत्रेदं चिन्त्यते, शस्त्रं किं देवतास्मरणरूपसंस्कारकर्म किं वा अदृष्टफलं प्रधानकर्मेति। तत्र पूर्वपक्षं जैमिनिः (जै.सू.२.१.१३-२९) सूत्रयामास –
स्तुतशस्त्रयोस्तु संस्कारो याज्यावद्देवताभिधानत्वात् इति॥ आज्यैः स्तुवते पृष्ठैः स्तुवते प्रउगं शंसति निष्केवल्यं शंसति इति श्रूयते। तत्र स्तुतिः शंसनं च गुणिनिष्टगुणाभिधानम् इन्द्रस्य नु वीर्याणि प्र वोचम् (ऋ सं.१.३२.१) इत्यत्र दृष्टत्वात्। एवं सति याज्यान्यायेन गुणिन्या देवताया अभिधायकत्वेन स्तुतशस्त्रयोः संस्काररूपत्वमभ्युपेयम्। याज्यायास्तद्रूपत्वं दशमाध्यायस्य चतुर्थपादे (जै.सू.१०.४ ३९-४१) दृष्टार्थलाभेन निर्णीतम्। तद्वदत्रापि। तुशब्दः प्रधानकर्मत्वं व्यावर्तयति॥ सिद्धान्ती तं पक्षं दूषयति –
अर्थेन त्वपकृष्येत देवतानाम्नश्चोदनार्थस्य गुणभूतत्वात् इति। तुशब्देन संस्कारत्वं वारयति संस्कारपक्षे प्रयोजनवशेन मन्त्रः स्वस्थानादपकृष्येत। कुतः। मन्त्रगतं देवतावाचकं यदिन्द्रादिनामास्ति तच्चोदनया मन्त्ररूपया प्रतिपाद्य देवतारूपभ्यार्थस्य गुणभूतम्। तस्मात् यत्र प्रधानभूतदेवतास्ति तत्र गुणभूतो मन्त्रो नेतव्यः। तद्यथा माहेन्द्रग्रहसंनिधौ अभि त्वा शूर (ऋ.सं.७.३२.२२) इत्ययं प्रगाथ आम्नातः। स चेन्द्रं प्रकाशयति न तु महेन्द्रम्। ततो यत्रैन्द्रं कर्म तत्रायं प्रगाथोऽपकर्षणीयः। तथा सति क्रमसंनिधी वाध्येयाताम्॥ तदेतत् सिद्धान्तिनाभिहितं दूषणं पूर्वपक्षी समाधत्ते –
वशावद्वा गुणार्थं स्यात् इति। वाशब्दः प्रगाथस्यान्यत्रनयनं वारयति। मन्त्रे यदेतदिन्द्रशब्दाभिधानं तदेतन्महत्वगुणोपलक्षणार्थं स्यात्। यथा सा वा एषा सर्वदेवत्या यदजा वशा
वायव्यामा लभेत (तै.सं.३.४.३.२) इत्यत्र अजावशाशब्देन चोदिते कर्मणि छागशब्देन केवलेन युक्ता निगमा वशात्वगुणमप्युपलक्षयन्ति तद्वत्। तस्मात् महत्त्वगुणयुक्ते चोदिते कर्मणि निर्गुणेनेन्द्रशब्देनाभिधानमविरुद्धम्। लोकेऽपि महाराजे केवलराजशब्दप्रयोगमपि पश्यामः। तदेतत् समाधानं सिद्धान्ती दूषयति –
न श्रुतिसमवायित्वात् इति। यदुक्तं वशान्यायेन राजन्यायेन वास्य ग्रहस्यैन्द्रो देवता युज्यते इति तन्न। देवतात्वस्य तद्धितश्रुतिसमवायित्वात्। माहेन्द्रग्रह इत्यत्र सास्य देवतेत्यस्मिन्नर्थे महेन्द्राद्धाणौ च (पा.सू.४.२.२९) इति महेन्द्र्शब्दात् अण्प्रत्ययो विहितः। तस्मात् महेन्द्र एव देवता न त्विन्द्रः॥ विपक्षे बाधमाह –
गुणश्चानर्थकः डति। यदीन्द्रो देवता स्यात् तदानीम् ऐन्द्रग्रह इत्येतावतैव अर्थावगतौ माहेन्द्र इति महत्त्वगुणोऽनर्थकः स्यात। चकारः पूर्वहेतुना समुच्चयार्थः॥ हेत्वन्तरमाह –
तथा याज्यापुरोरुचोः इति। इन्द्रमहेन्द्रयोर्देवतयोर्भेदे यथा महत्वगुणः सार्थकस्तथा याज्या – पुरोनुवाक्ययोर्भेदोऽप्यस्मिन्नेव पक्षे उपपद्यते। एन्द्र सानसिम् (ऋ.सं.१.८.१) इत्यादिके इन्द्रस्य याज्यापुरोनुवाक्ये। महाँ इन्द्रो य ओजसा (ऋ सं.८.६.१) इत्यादिके महेन्द्रस्य॥ पूर्वपक्षिणोक्ते वशादृष्टान्ते वैषम्यमाह –
वशायामर्थसमवायात् इति। या वशा विधिवाक्ये श्रुता तस्या एव निगमेषु छागशब्देन व्यवहारो न विरुद्धः। छागत्वलक्षणस्यार्थस्य वशायां समवेतत्वात्। तच्च प्रत्यक्षेणोपलभ्यते। इन्द्र-महेन्द्रयोस्तु भेद उपपादितः। तस्मात् विषमो दृष्टान्तः। एवं संस्कारपक्षे प्रगाथस्यैन्द्रकर्मण्यपकर्षप्रसङ्गात् तद्वारयितुं स्तोत्रशस्त्रयोः प्रधानकर्मत्वमिति सिद्धान्तिनो मतम्॥ पुनरपि पूर्वपक्षी तदेतन्मतं निराचष्टे –
यत्रेति वार्थवत्त्वात्स्यात् इति। वाशब्दः सिद्धान्तिमतव्यावृत्यर्थम्। यत्रैन्द्रं कर्म तत्र प्रगाथो नेतव्य इत्ययमेव पक्षः स्यात्। कुतः, अर्थवत्त्वात्। ऐन्द्रो मन्त्र इन्द्र प्रकाशयितुं समर्थ इत्यर्थवान् स्यात्। महेन्द्रं तु प्रकाशयितुमसमर्थत्वादानर्थक्यं प्रगाथस्य प्रसज्येत। तस्मात् देवताप्रकाशनरूपसंस्कारकर्मत्वमेव स्तोत्रशस्त्रयोर्युक्तमिति स्थितः पूर्वपक्षः॥ अथ सिद्धान्तमाह –
अपि वा श्रुतिसंयोगात्प्रकरणे स्तौतिशंसती क्रियोत्पत्तिं विदध्याताम् इति। अपि वा। इत्यनेन संस्कारकर्मत्वं व्यावर्त्यते। स्तौतिधातुः शंसतिधातुश्चेत्येतावुभावपि स्वप्रकरणे एव कस्याश्चित् प्रधानक्रियाया उत्पत्तिं विदध्याताम्। कुतः, श्रुतिसंयोगात्। तयोर्धात्वोर्वाच्योऽर्थः श्रुतिरित्युच्यते। तस्संयोगः प्रधानकर्मत्वे सिध्यति। तथा हि गुणिनमुपसर्जनीकृत्य तन्निष्टानां गुणानां प्राधान्येन कथनं स्तुतिः। यो देवदत्तः स चतुर्वेदाभिज्ञ इत्युक्ते सर्वे जनाः स्तुतिमवगच्छन्ति। गुणस्योपसर्जनत्वे तु न स्तुतिः प्रतीयते। यश्चतुर्वेदाभिज्ञस्तमाकारय इत्युक्ते स्तुतिं न मन्यन्ते किंत्वाह्वानप्राधान्यमेव बुध्यन्ते। एवं मन्त्रेष्वपि या देवता सेयमीदृशैर्गुणैरुपेतेति गुणप्राधान्यविवक्षायां मुख्यः स्तौतिधात्वर्थो विधीयते। त्वत्पक्षे तु येयमीदृग्गुणयुक्ता सेयं देवतेति देवतास्मरणस्य प्राधान्यादियं स्तुतिर्न स्यात्। ततः श्रुतिवशादेते प्रधानकर्मणी। तथा सति देवताप्रकाशने तात्पर्याभावात् ऐन्द्रोऽपि प्रगाथः स्वप्रकरणगते माहेन्द्रकर्मण्येवावतिष्ठते। यदि देवतास्मरणरूपं दृष्टं प्रयोजनं न लभ्येत तर्ह्यदृष्टमस्तु॥ प्रधानकर्मत्वे हेत्वन्तरमाह- –
शब्दपृथक्त्वाच्च इति। द्वादशाग्निष्टोमस्य स्तोत्राणि द्वादश शस्त्राणि इत्यत्र द्वादशशब्देन स्तोत्राणां पृथक्त्वमवगम्यते। देवताप्रकाशनपक्षे सर्वैरपि मन्त्रसंघैः कृतस्य प्रकाशनस्यैकत्वेन द्वादशसंख्या न स्यात्। प्रधानकर्मणां तु आज्यस्तोत्रपृष्ठस्तोत्रादिनामकानां भिन्नत्वात् द्वादशत्वसंख्योपपद्यते॥ एवं शस्त्रवाक्येऽपि योज्यम्॥ विपक्षे बाधमाह
अनर्थकं च तद्वचनम् इति। अग्निष्टुति श्रूयते – आग्नेया ग्रहा भवन्ति इति। तत्रैव पुनरप्यन्यदुच्यते-आग्नेयीषु स्तुवते। आग्नेयीः शंसन्ति इति। त्वत्पक्षे तद्वचनमनर्थकं स्यात्॥ चोदकप्राप्तेषु स्तोत्रशस्त्रमन्त्रेष्वाग्नेयग्रहानुसारेण देवतापदस्य ऊहे सति आग्नेयत्वसिद्धेः। प्रधानकर्मपक्षे तु देवताप्रकाशनरूपस्वाभावेन ऊहाभावात् आग्नेयमन्त्रान्तरविधिवचनमर्थवद्भवति॥ पुनरपि हेत्वन्तरमाह –
अन्यश्चार्थः प्रतीयते इति। संबद्धे वै स्तोत्रशस्त्रे इति ह्याम्नातम्। संबन्धश्च द्वयोर्भवति न त्वेकस्य। तस्मात् स्तोत्रशस्त्रयोरर्थभेदः प्रतीयते। स च संस्कारपक्षे न संभवति। देवताप्रकाशनरूपस्यार्थस्यैकत्वात्। प्रधानकर्मपक्षे तु स्तोत्रकर्म शस्त्रकर्म चेत्यर्थभेद उपपद्यते। यद्यपि ष्टुञ् स्तुतौ ; शंसु स्तुतौ इत्येकार्थौ, तथापि प्रगीतमन्त्रसाध्यं स्तोत्रम् , अप्रगीतमन्त्रसाध्यं शस्त्रम् इति तयोर्विवेकः॥ हेत्वन्तरमाह
अभिधानं च कर्मवत् इति। यया प्रधानकर्म अग्निहोत्रं जुहोति इति द्वितीयासंयोगेनाभिहितं, तथा प्रउगं शंसति इत्यभिधीयते। अतस्तत्सादृश्यात् प्रधानकर्मत्वम्॥ हेत्वन्तरमाह –
, फलनिर्वृत्तिश्च इति। स्तुतस्य स्तुतमसि (तै.सं.३.२.७.१) इति स्तोत्रानुमन्त्रणमाम्नाय वाक्यशेषे स्तोत्रफलमेवाम्नातम् – इन्द्रियावन्तो वनामहे धुक्षीमहि प्रजामिषम् (तै.सं.३ २.७.२) इति। न तु देवताप्रयुक्तं फलमाम्नातम्। अतो न देवतासंस्कारः किंतु प्रधानकर्मेति स्थितम्। अनेन तु निर्णयेन प्रयोजनं विकृतिषु ऊहाभावः। संस्कारपक्षे तु यस्यां विकृतौ देवतान्तरं तत्र तद्वाचकं पदमूहनीयं स्यात्। तन्मा भूदिति प्रधानकर्मत्वमुक्तम्। एतच्च दशमाध्याये सूत्रितं – ग्रहाणां देवतान्यत्वे स्तुतशस्त्रयोः कर्मत्वादविकारः स्यात् (जै.सू.१०.४.४९) इति। अत्र संग्रहश्लोकौ –
प्रउगं शंसतीत्यादौ गुणतोत प्रधानता।
दृष्टा देवस्मृतिस्तेन गुणता स्तोत्रशस्त्रयोः॥
स्मृत्यर्थत्वे स्तौतिशंस्योर्धात्वोः श्रौतार्थबाधनम्।
तेनादृष्टमुपेत्यापि प्राधान्यं श्रुतये मतम् (जै.न्या.२.१.५) इति॥
अग्निष्टोमे सुत्यादिने, सूर्योदयात् पूर्वं प्रेषितो होता प्रातरनुवाकमनुब्रूयात्। एतच्चैतरेयब्राह्मणे प्रपञ्चितं – देवेभ्यः प्रातर्यावभ्यो होतरनुब्रूहीत्याहाध्वर्युः (ऐ.ब्रा.२.१५) इत्यादि ब्राह्मणम्। तस्मिंश्च प्रातरनुवाके अग्निमीळे इत्यादिसूक्तमन्तर्भूतम्। तच्च व्याख्यातम्। प्रातःसवने वैश्वदेवग्रहणादूर्ध्वं प्रउगशस्त्रं होत्रा शंसनीयम्। तच्च शस्त्रं वायवा याहि इत्यादिसप्ततृचात्मकम्। एतच्च ब्राह्मणे ग्रहोक्थम् (ऐ.ब्रा.३.१) इत्यादिखण्डे प्रपञ्चितम्। तथा पञ्चमाध्याये स्तोत्रमग्रे शस्त्रात् (आश्व.श्रौ.५.१०) इत्यादिखण्डे सूत्रितं च। अत्रेयमनुक्रमणिका – वायो वायव्यैन्द्रवायवमैत्रावरुणास्तृचा अश्विना द्वादशाश्विनैन्द्रवैश्वदेवसारस्वतास्तृचाः सप्तैताः प्रउगदेवताः इति। अस्यायमर्थः। वायवा याहि इत्यादिकं नवर्चं सूक्तम्। अग्निं नव इत्यतो नवशब्दस्यानुवृत्तेः। तत्राद्यस्तृचो वायुदेवताकः। द्वितीय इन्द्रवायुदेवताकः। तृतीयो मित्रावरुणदेवताकः। अश्विना इत्यादिकं द्वादशर्चं सूक्तम्। तत्राद्यस्तृच आश्विनः। द्वितीय ऐन्द्रः। तृतीयो वैश्वदेवः। चतुर्थः सारस्वतः। तेषु तृचेषु प्रतिपाद्या वाय्वादयः सरस्वन्यन्ताः सप्तसंख्याकाः प्रउगशस्त्रस्य देवता इति। मधुच्छन्दसोऽनुवर्तनात् स एवर्षिः। तथैवानुवृत्त्या गायत्रं छन्दः। वायव्ये तृचे प्रथमा ग्रहस्य ऐन्द्रवायवस्यैका पुरोनुवाक्या। एतच्च ब्राह्मणे समाम्नातं – वायव्या पूर्वा पुरोनुवाक्यैन्द्रवायव्युत्तरा (ऐ.ब्रा.२.२६) इति। तथा सूत्रितं च – वायवा याहि दर्शतेन्द्रवायू इमे सुता इत्यनुवाक्ये (आश्व श्रौ.५ ५) इति॥
दर्शत हे दर्शनीय वायो कर्मण्येतस्मिन् आ याहि आगच्छ। त्वदर्थम् इमे सोमा अरंकृताः अलंकृताः। अभिषवादिसंस्कारोऽलंकारः। तेषां तान् सोमान्। यद्वा। तेषामेकदेशमित्यध्याहारः। पाहि स्वकीयं भागं पिबेत्यर्थः। तत्पानार्थं हवम् अस्मदीयमाह्वानं श्रुधि शृणु। अत्र यास्कः-वायवा याहि दर्शनीयेमे सोमा अरंकृता अलंकृतास्तेषां पिब शृणु नो ह्वानम् (निरु.१०.२) इति॥ दर्शतेत्यत्र भृमृदृशि° (उ.सू.३.३९०) इत्यादिसूत्रेण अतच्प्रत्यय औणादिकः। चित्त्वादन्तोदात्तस्य आमन्त्रितानुदात्तत्वम्। अर्तिस्तुसु (उ.सू.१.१३७) इत्यादिना मन्प्रत्ययान्तस्य सोमशब्दस्य नित्स्वरः। अलमित्यत्र छान्दसो रेफादेशः। अरंकृतशब्दे समासान्तोदात्तत्वम् (पा.सू.६.१.२२३) बाधित्वा अव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरप्राप्तौ (पा.सू.६.२.२) भूषणेऽलम् (पा.सू.१.४.६४) इत्यलंशब्दस्य गतिसंज्ञायां गतिकारक° (पा.सू.६.२.१३९) इत्यादिना कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वे प्राप्ते तदपवादत्वेन गतिरनन्तरः (पा.सू.६.२.४९) इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम्। निपातत्वादलंशब्द आद्युदात्तः। पाहीत्यत्र पिबादेशाभावश्छन्दसः। श्रुधीत्यत्र श्रुशृणु°। (पा.सू.६.४.१०२) इत्यादिना हेर्धिभावः। तिङन्तादुत्तरस्य निघातो नास्ति। सेर्ह्यपिञ्च (पा.सू.३.४.८७) इति पित्वनिषेधानुदात्ते निवारिते प्रत्ययस्वरः। हवमित्यत्र ह्वयतिधातोः बहुलं छन्दसि (पा.सू.६.१.३४) इति संप्रसारणे सति उकारान्तत्वात् ऋदोरप् (पा.सू.३.३.५७) इति अप्प्रत्ययः। तस्य पित्त्वादनुदात्ते सति धातुस्वरः शिष्यते। संहितायां श्रुधीत्यस्य अन्येषामपि दृश्यते (पा.सू.६.३.१३७) इति दीर्घः।
vā́ya ukthébhir jarante, tvā́m áchā jaritā́raḥ
sutásomā aharvídaḥ.

O God of Infinite Power: Your praisers or devotees glorify You well with the Mantras, (Holy Verses) being desirous of attaining true knowledge and having prepared the Juice of Soma and other plants for medical experiments.
(Griffith:) Knowing the days, with Soma juice poured forth, the singers glorify,
You, Vayu, with their hymns of praise.


vā́yo, vāyú-.Voc.Sg.M; ukthébhiḥ, ukthá-.Ins.Pl.N; jarante, √gṝ.3.Pl.Prs.Ind.Med; tvā́m, tvám.Acc.Sg; ácha, ácha; jaritā́raḥ, jaritár-.Nom.Pl.M; sutásomāḥ, sutásoma-.Nom.Pl.M; aharvídaḥ, aharvíd-.Nom.Pl.M.

(सायणभाष्यम्)
हे वायो जरितारः स्तोतार ऋविग्यजमानाः त्वामच्छ त्वामभिलक्ष्य उक्थेभिः आज्यप्रउगादिशस्त्रैः जरन्ते स्तुवन्ति। कीदृशाः। सुतसोमाः अभिषुतेन सोमेनोपेताः। अहर्विदः। अहःशब्द एकेनाह्ना निष्पाद्येऽग्निष्टोमादिक्रतौ वैदिकव्यवहारेण प्रसिद्धः। ऋत्वभिज्ञा इत्यर्थः। अर्चति गायति इत्यादिषु चतुश्चत्वारिंशत्स्वर्चतिकर्मसु धातुषु जरते ह्वयति (नि.३.१४, ८) इति पठितम्। स्तुतेरपि अर्चनाविशेषत्वात् औचित्येनात्र स्तुत्यर्थों जरतिधातुः। अच्छशब्दस्य संहितायां निपातस्य च (पा.सू.६.३.१३६) इति दीर्घः। सुतसोमा इत्यत्र बहुव्रीहित्वात् पूर्वपदप्रकृतिस्वरः (पा.सू.६.२.१)। अहर्विद इत्यत्र समासस्वरं (पा.सू.६.१.२२३) बाधित्वा तत्पुरुषे तुल्यार्थ° (पा.सू.६.२.२) इत्यादिना द्वितीयापूर्वपदप्रकृतिस्वरे प्राप्ते तदपवादत्वेन गतिकारकोपपदात्कृत (पा.सू.६.२.१३९) इति कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरः॥
vā́yo táva prapṛñcatī́, dhénā jigāti dāśúṣe
urūcī́ sómapītaye.

O Omniscient God, the Illuminator of the Vedic Speech! Your Speech revealed in the form of the four Vedas which gives us the knowledge of various sciences and thus keeps us in touch with them is achieved by a person who imparts knowledge without deceit and who drinks the nectar of the Science of various objects created by You.
(Griffith:) Vayu, your penetrating stream goes forth unto the worshipper,
Far-spreading for the Soma draught.


vā́yo, vāyú-.Voc.Sg.M; táva, tvám.Gen.Sg; prapṛñcatī́, √pṛc.Nom.Sg.F.Prs.Act; dhénā, dhénā-.Nom.Sg.F; jigāti, √gā.3.Sg.Prs.Ind.Act; vdāśúṣe, dāśváṁs-.Dat.Sg.M/n; urūcī́, uruvyáñc-.Nom.Sg.F; sómapītaye, sómapīti-.Dat.Sg.F.

(सायणभाष्यम्)
हे वायो तव धेना वाक् सोमपीतये सोमपानार्थं दाशुषे दाश्वांसं दत्तवन्तं यजमानं जिगाति गच्छति। हे यजमान त्वया दत्तं सोमं पास्यामीत्येवं वायुर्ब्रूते इत्यर्थः। कीदृशी धेना। प्रपृञ्चती प्रकर्षेण सोमसंपर्क कुर्वती सोमगुणं वर्णयन्तीत्यर्थः। उरूची उरून् बहून् यजमानान् गच्छन्ती। ये ये सोमयाजिनस्तान् सर्वान् वर्णयन्तीत्यर्थः॥ प्रपृञ्चतीत्यत्र शतुरनुमः (पा.सू.६.१.१७३) इति ङीप् उदात्तः। श्लोकः धारा इत्यादिषु सप्तपञ्चाशत्सु वाङ्नामसु गणः धेना ग्नाः (नि.१.११.३९) इति पठितम्। वर्तते अयते इत्यादिषु द्वाविंशाधिकशतसंख्येषु गतिकर्मसु गाति जिगाति (नि.२.१४.११३) इति पठितम्। दाशुषे इत्यत्र गत्यर्थकर्मणि (पा.सू.२.३.१२) इति चतुर्थी। उरूचीत्यत्र गौरादित्वेन (पा.सू.४.१.४१) ङीषि कृते प्रत्ययस्वरः। सोमपीतये इत्यत्र बहुव्रीहित्वाभावेऽपि व्यत्ययेन पूर्वपदप्रकृतिस्वरः॥
índravāyū imé sutā́ḥ-, úpa práyobhir ā́ gatam
índavo vām uśánti hí.

Because Yajnas producing water with various activities and all attainable enjoyments shine on account of the sun and the air and when they come, all beings desire happiness with the food materials and other articles.
(Griffith:) These, Indra-Vayu, have been shed; come for our offered dainties’ sake:
The drops are yearning for you both.


índravāyū, indra-vāyú-.Voc.Du.M; imé, ayám.Nom.Pl.M; sutā́ḥ, √su.Nom.Pl.M; úpa, úpa; práyobhiḥ, práyas-.Ins.Pl.N; ā́, ā́; gatam, √gam.2.Du.Aor.Imp.Act; índavaḥ, índu-.Nom.Pl.M; vām, tvám.Acc/dat/gen.Du; uśánti, √vaś.3.Pl.Prs.Ind.Act; , hí.

(सायणभाष्यम्)
एतस्या ऋच ऐन्द्रवायवग्रहे द्वितीयपुरोनुवाक्यारूपेण विशेषविनियोगः पूर्वमेवोक्तः। हे इन्द्रवायू भवदर्थम् इमे सोमाः सुताः अभिषुताः। तस्मात् युवां प्रयोभिः अन्नैरस्मभ्यं दातव्यैः सह उप आ गतम्, अस्मत्समीपं प्रति आगच्छतम्। हि यस्मात् इन्दवः सोमाः वां युवाम् उशन्ति कामयन्ते तस्मात् आगमनमुचितम्॥ इन्द्रवायूशब्दस्यामन्त्रिताद्युदात्तत्वम्। प्रीणयन्ति भोक्तॄनिति प्रयांस्यन्नानि। प्रीञ्धातोरन्तर्भावितण्यर्थात् (पा.सू.३.१.२६) असुन्प्रत्यये सति नित्स्वरः। गमिधातोर्लोण्मध्यमपुरुषद्विवचने बहुलं छन्दसि (पा.सू.२.४.७३) इति शपो लुकि सति अनुदात्तोपदेश (पा.सू.६.४.३७) इत्यादिना मकालोपः। ततो गतमिति भवति। उन्दी क्लेदने इति धातोः उन्देरच्चादेः (उ.सू.१.१२) इति उन्प्रत्ययः। आद्यक्षरस्य इकारादेशः। तत इन्दुशब्दस्य नित्स्वरः। सोमरसस्य द्रवत्वात् क्लेदनं संभवति। युष्मच्छब्दादेशस्य वामित्येतस्य अनुदात्तं सर्वमपादादौ (पा.सू.८.१.१८) इत्यनुदात्तः। उशन्तीत्यस्य निघाते हि च (पा.सू.८, १, ३४) इति सूत्रेण प्रतिषिद्धे सति प्रत्ययस्वरः। हिशब्दस्य निपातस्वरः॥
vā́yav índraś ca cetathaḥ, sutā́nāṁ vājinīvasū
tā́v ā́ yātam úpa dravát.

Omniscient God, the sun and the air created by You uphold and give light to all the objects of universe which You make. They soon come to these objects to make them more useful.
(Griffith:) Well do you mark libations, you Vayu and Indra, rich in spoil,
So come you swiftly here.


vā́yo, vāyú-.Voc.Sg.M; índraḥ, índra-.Nom.Sg.M; ca, ca; cetathaḥ, √cit.2.Du.Prs.Ind.Act; sutā́nām, √su.Gen.Pl.M; vājinīvasū, vājínīvasu-.Voc.Du.M; taú, sá- ~ tá-.Nom/acc.Du.M; ā́, ā́; yātam, √yā.2.Du.Prs.Imp.Act; úpa, úpa; dravát, dravát.

(सायणभाष्यम्)
अत्र चकारेणान्यः समुच्चीयते। संनिहितत्वाद्वायुरेव। हे वायो त्वम् इन्द्रश्च युवामुभौ सुतानाम् अभिषुतान् सोमान् चेतथः जानीथः। यद्वा। अभिषुतानां सोमानां विशेषमित्यध्याहारः। कीदृशौ युवाम्। वाजिनीवसू। वाजिनीशब्दो यद्यप्युषोनामसु पठितस्तथाप्यत्रासंभवान्न गृह्यते। वाजोऽन्नम्। तद्यस्यां हविः संततावस्ति सा वाजिनी। तस्यां वसत इति तौ वाजिनीवसू। आमन्त्रितत्वादनुदात्तः। तौ तथाविधौ युवां द्रवत् क्षिप्रम् उप समीपे आ यातम् आगच्छतम्। षड्विंशतिसंख्याकेषु क्षिप्रनामसु नु क्षिप्रं मधु द्रवत् (नि.२.१५.३) इति पठितम्। तत्र फिट्स्वरः॥
vā́yav índraś ca sunvatáḥ-, ā́ yātam úpa niṣkṛtám
makṣv ìtthā́ dhiyā́ narā.

O Omnipresent God! as the light of the sun in the sky and the air help in the growth of the sap of plants and herbs, so the soul and Prana (Vital breath) which reside in the body cause the growth or development of juice of the essential ingredients of the body and with their actions and intelligence soon accomplish their objects and reap the fruit of the deeds done by them.
(Griffith:) Vayu and Indra, come to what the Soma presser has prepared:
Soon, Heroes, thus I make my prayer.


vā́yo, vāyú-.Voc.Sg.M; índraḥ, índra-.Nom.Sg.M; ca, ca; sunvatáḥ, √su.Gen.Sg.M.Prs.Act; ā́, ā́; yātam, √yā.2.Du.Prs.Imp.Act; úpa, úpa; niṣkṛtám, niṣkṛtá-.Nom.Sg.N; makṣú, makṣú-.Acc.Sg.N; itthā́, itthā́; dhiyā́, dhī́-.Ins.Sg.F; narā, nár-.Voc.Du.M.

(सायणभाष्यम्)
हे वायो त्वम् इन्द्रश्च सुन्वतः सोमाभिषवं कुर्वतो यजमानस्य निष्कृतं संस्कृतं संस्कर्तारं वा सोमम् उप आ यातम् आगच्छतम्। नरा हे नरौ पुरुषौ पौरुषेण सामर्थ्येनोपेतौ युवयोरागतयोश्च सतोः धिया अमुना कर्मणा मक्षु त्वरया संस्कारः संपत्स्यते। इत्था सत्यम्॥ वायो इत्यस्य आमन्त्रितस्य (पा.सू.६.१.१९८) इति षाष्ठिकमाद्युदात्तत्वम्। इन्द्रशब्दः ऋजेन्द्रा (उ.सू.२.१८६) इत्यादिना रन्प्रत्ययान्तत्वेन निपातितो नित्यादिर्नित्यम् (पा.सू.६.१.१९७) इत्याद्युदात्तः। चशब्दः चादयोऽनुदात्ताः (फि.सू.८४) इत्यनुदात्तः। सुन्वत इत्यत्र शतुरनुमो नद्यजादी (पा.सू.६.१.१७३) इति विभक्तेरुदात्तत्वम्। निरित्येष समित्येतस्य स्थाने (निरु.१२.७) इति यास्कः। कृतशब्द आदिकर्मणि कर्तरि क्तः (पा, सू.३.४.७१)। संस्कर्तुं प्रवृत्त इत्यर्थः। कुगतिप्रादयः (पा.सू.२.२.१८) इति समासेऽव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वे प्राप्ते थाथघञ्ताादजबित्रकाणाम् (पा.सू.६.२.१४४) इत्यन्तोदात्तः। गतिरनन्तरः (पा.सू.६.२.४९)। इति तु निसः उदात्तत्वं न भवति। तद्धि कर्मणि क्े विहितम् (पा.सू.६.२.४८)। निष्करोतीति निष्कृदिति क्विबन्तव्याख्याने तु गतिकारकोपपदात्कृत् (पा.सू.६.२.१३९) इति ऋकार उदात्तः स्यात्। धिया। सावेकाचस्तृतीयादिः° (पा.सू.६.१.१६८) इति विभक्तिरुदात्ता। नरा। सुपां सुलुक् (पा.सू.७.१.३९) इत्यादिना संबोधनद्विवचनस्य डादेशः। पदापरत्वात् आमन्त्रितस्य (पा.सू.८.१.१९) इत्याष्टमिको निघातः॥
mitráṁ huve pūtádakṣaṁ, váruṇaṁ ca riśā́dasam
dhíyaṁ ghṛtā́cīṁ sā́dhantā.

I who am desirous of acquiring the knowledge of arts and crafts, accept the sun of pure vigor in the sky which gives us happiness in our daily activities on account of his light and the Prana residing in the body which is the devourer of diseases, as they accomplish the act of composing water. In the same way, I acquire the science of Prana and Apana (inhalation and exhalation etc.) which is the destroyer of various maladies.
(Griffith:) Mitra, of holy strength, I call, and foe-destroying Varuna,
Who make the oil-fed rite complete.


mitrám, mitrá-.Nom.Sg.M; huve, √hū.1.Sg.Prs.Ind.Med; pūtádakṣam, pūtádakṣa-.Nom.Sg.M; váruṇam, váruṇa-.Acc.Sg.M; ca, ca; riśā́dasam, riśā́das-.Acc.Sg.M; vdhíyam, dhī́-.Acc.Sg.F; ghṛtā́cīm, ghṛtā́ñc-.Acc.Sg.F; sā́dhantā, √sādh- ~ sidh.Acc.Du.M.Prs.Act.

(सायणभाष्यम्)
मित्रं हुवे इति मैत्रावरुणस्तृचो गवामयने आरम्भणीये चतुर्विंशेऽहनि प्रातःसवने मैत्रावरुणस्य स्तोत्रियः। तत्रैव अभिप्लवषडहेऽपि विनियुक्तः। तथा चाश्वलायनेन चतुर्विंशे होताऽजनिष्ट इत्यादिखण्डे मित्रं वयं हवामहे मित्रं हुवे पूतदक्षम् (आश्व.श्रौ.७.२) इत्यादि सूत्रितम्। तथाह अभिप्लवपृष्ठ्याहानि इति खण्डे परिशिष्टानावापानुद्धत्य मित्रं वयं हवामहे मित्रं हुवे पूतदक्षम् (आश्व.श्रौ.७.५) इति च॥
अहमस्मिन् कर्मणि हविष्प्रदानाय पूतदक्षं पवित्रबलं मित्रं हुवे। तथा रिशादसं रिशानां हिंसकानाम् अदसम् अत्तारं वरुणं च हुवे आह्वयामि। कीदृशौ मित्रावरुणौ। घृतमुदकमञ्चति भूमिं प्रापयति या धीर्वर्षणकर्म तां घृताचीं धियं साधन्ता साधयन्तौ कुर्वन्तौ॥ मित्रशब्दः पुँल्लिङ्गः प्रातिपदिकस्वरेणान्तोदात्तः। हुवे इति हूयतेः बहुलं छन्दसि (पा.सू.२.४.७३) इति शपो लुकि सति ह्वः संप्रसारणम् (पा.सू.६.१.३२) इत्यनुवृत्तौ बहुलं छन्दसि (पा.सू.६.१.३४) इति संप्रसारणे उवङादेशः। तिङ्ङतिङः (पा.सू ८.१.२८) इति निघातः। पूतशब्दः प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तः। बहुव्रीहौ पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम्। वरुणशब्दः कॄवृदारिभ्य उनन् (उ.सू.३.३३३) इति उनन्प्रत्ययान्तो नित्त्वादाद्युदात्तः। रिशन्ति हिंसन्तीति रिशाः शत्रवः। इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः (पा.सू.३.१.१३५) इति कः। प्रत्ययस्वरेणोदात्तः। तानत्तीति रिशादाः, तम्। सर्वधातुभ्योऽसुन् (उ.सू.४, ६२८) इत्यसुन्प्रत्यये नित्स्वरेणोत्तरपदमाद्युदात्तम्। कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेण स एवावशिष्यते। शेषनिघाते सति एकादेश उदात्तेनोदात्तः (पा.सू.८.२.५) इति सवर्णदीर्घोऽप्युदात्त एव। धीः इति अपः इत्यादिषड्विंशतौ कर्मनामसु (नि.२.१.२१)पठितः। प्रातिपदिकस्वरेणान्तोदात्तः। घृतमञ्चतीति घृताची। ऋविग्दधृक् (पा.सू.३.२.५९) इत्यादिना क्विनि अनिदिताम् (पा.सू.६.४.२४) इति नकारलोपः। अञ्चतेश्चोपसंख्यानम् (पा.सू.४.१.६.२) इति ङीप् अचः (पा.सू.६.४.१३८) इत्यकारलोपे चौ (पा.सू.६.३.१३८) इति दीर्घत्वम्। घृतशब्दः नब्विषयस्यानिसन्तस्य (फि.सू.२६) इत्याद्युदात्तं बाधित्वा घृतादीनां च (फि.सू.२१) इत्यन्तोदात्तः। समासस्य (पा.सू.६.१.२२३) इत्यन्तोदात्तस्यापवादकं तत्पुरुषे तुल्यार्थं° (पा.सू.६.२.२) इतिपूर्वपदप्रकृतिस्वरं बाधित्वा गतिकारकोपपदात् (पा.सू.६.२.१३९) इति उत्तरपदप्रकृतिस्वरेणोदात्तस्य धात्वकारस्य लोपे सति अनुदात्तस्य च यत्रोदात्तलोपः (पा.सू.६.१.१६१) इति ङीप उदात्तत्वे प्राप्ते चौ (पा.सू.६.१.२२२) इति पूर्वपदान्तोदात्तत्वम्। साधन्ता। राध साध संसिद्धौ इत्यस्मादन्तर्भावितण्यर्थात् लटः शत्रादेशे (पा.सू.३.२.१२४) क्षुं बाधित्वा व्यत्ययेन शप्। अदुपदेशत्वादुपरि शतृप्रत्ययस्य लसार्वधातुकानुदात्तत्वम् (पा.सू.६.१.१८६)। द्वितीयाद्विवचनस्य शपश्च अनुदात्तौ सुप्पितौ (पा.सू.३.१, ४) इत्यनुदात्तत्वे धातोः (पा.सू.६.१.१६२) इति धातुस्वर एव शिष्यते। सुपां सुलुक् (पा.सू.७.१, ३९) इत्यादिना विभक्तेराकारादेशः॥
ṛténa mitrāvaruṇāv, tāvṛdhāv ṛtaspṛśā
krátum bṛhántam āśāthe.

Above mentioned Mitra and Varuna are created by God who is absolute Truth. They are augments of truth and water and causes of establishing contact with God, Veda and the water. They pervade this vast Yajna in the form of the universe.
(Griffith:) Mitra and Varuna, through Law, lovers and cherishers of Law,
Have you obtained your might power.


ṛténa, ṛtá-.Ins.Sg.N; mitrāvaruṇau, mitrā́váruṇa-.Voc.Du.M; ṛtāvṛdhau, ṛtāvṛ́dh-.Voc.Du.M; ṛtaspṛśā, ṛtaspṛ́ś-.Voc.Du.M; krátum, krátu-.Acc.Sg.M; bṛhántam, bṛhánt-.Acc.Sg.M; āśāthe, √aś.2.Du.Prf.Ind.Med.

(सायणभाष्यम्)
हे मित्रावरुणौ युवां क्रतुं प्रवर्तमानमिमं सोमयागम् आशाथे आनशाथे व्याप्तवन्तौ। केन निमित्तेन। ऋतेन अवश्यंभावितया सत्येन फलेन। अस्मभ्यं फलं दातुमित्यर्थः। कीदृशौ युवाम्। ऋतावृधौ। ऋतमित्युदकनाम (निरु.२.२५), सत्यं वा यज्ञं वा (निरु.४.१९) इति यास्कः। उदकादीनामन्यतमस्य वर्धयितारौ। अत एव ऋतस्पृशा उदकादीन् स्पृशन्तौ। कीदृशं क्रतुम्। बृहन्तम् अङ्गैरुपाङ्गैश्च अतिप्रौढम्॥ ऋतशब्दो घृतादित्वादन्तोदात्तः। मित्रावरुणावित्यत्र मित्रश्च वरुणश्चेति मित्रावरुणौ। देवताद्वन्द्वे च (पा.सू.६.३.२६) इति पूर्वपदस्य आनङादेशः। ऋतस्य वर्धयितारौ इत्यर्थेऽन्तर्भावितण्यर्थात् वृधेः क्विप्। अन्येषामपि दृश्यते (पा.सू.६.३.१३७) इति पूर्वपदस्य दीर्घः। ऋतस्पृशा। सुपां सुलुक् (पा.सू.७.१.३९) इति डादेशः। मित्रावरुणावित्याद्यामन्त्रितत्रयस्य स्वस्वपूर्वपदात् परत्वात् आमन्त्रितस्य (पा..८.१.१९) इति आष्टमिको निघातः। ननु ऋतेन इत्येतस्य सुबामन्त्रिते पराङ्गवत्स्वरे (पा.सू.२.१.२) इति पराङ्गवद्भावेन आमन्त्रितानुप्रवेशात् पादादित्वेन पदादपरत्वेन वा आष्टमिकनिघाताभावात् आमन्त्रितस्य च (पा.सू.६.१.१९८) इत्याद्युदात्तेन भवितव्यमिति चेत्, न। पराङ्गवद्भावस्य सुबामन्त्रिताश्रयत्वेन पदविधित्वात् समर्थः पदविधिः (पा.सू.२.१.१) इति नियमात्। इह च ऋतेन मित्रावरुणौ इत्यनयोः आशाथे इति आख्यातेनैवान्वयेन परस्परमसामर्थ्यात्। यत्र पुनः परस्परान्वयेन सामर्थ्यं तत्र पराङ्गवद्भावात् पादादेः आद्युदात्तत्वं भवत्येव। यथा मरुतां पितस्तदहं गृणामि इति। मृग्रोरुतिः (उ.सू.१.९४)। इति उतिप्रत्ययान्तत्वेन पृश्नियै वै पयसो मरुतो जाताः (तै.सं.२.२.११.४)। इत्यादौ अन्तोदात्तोऽपि हि मरुच्छब्दो मरुतां पितः इत्यत्र सामर्थ्यात् पराङ्गवद्भावादेव आद्युदात्तो जातः। प्रकृते तु ऋतेन इत्यस्यासामर्थ्यादेव न पराङ्गवद्भाव इति। ऋतावृधावित्यत्र द्वितीयामन्त्रितस्य निघाते कर्तव्ये आमन्त्रितं पूर्वमविद्यमानवत् (पा.सू.८.१.७२) इति प्रथमामन्त्रितेन अविद्यमानवद्भवितव्यमिति चेत्, भवतु। अत एव तस्याव्यवधायकत्वात् ऋतेन इति प्रथमपदात् परत्वेनैव द्वितीयामन्त्रितं निहनिष्यते। यथा इमं मे गङ्गे यमुने (ऋ.सं.१०.७५, ६) इत्यादौ गङ्गेशब्दस्याविद्यमानवद्भावेऽपि तस्याव्यवधायकत्वादेव मे इत्येतदेव पदमुपजीव्य यमुनेशब्दस्य निघातः। किं च प्रकृते मित्रावरुणौ इत्यामन्त्रितं सामान्यवचनम्। तस्य विशेषणतया विशेषवचनम् ऋतावृधाविति। अतः नामन्त्रिते समानाधिकरणे सामान्यवचनम् (पा.सू.८.१.७३) इति पूर्वस्याविद्यमानवद्भावप्रतिषेधादपि निरन्तरायो द्वितीयस्य निघातः॥ ननु एवमपि अपादादौ (पा.सू.८.१.१८) इत्यनुवृत्तेर्ऋतावृधेत्यस्य द्वितीयपादादित्वान्न भवितव्यं निघातेन। अत एव हि इमं मे गङ्गे इत्यत्र शुतुद्रिपदस्य पदात् परस्य आमन्त्रितस्यापि पादादित्वादेव अनिघातादाद्युदात्तत्वं जातम्। तद्वदत्रापि भवितव्यं वक्तव्यो वा विशेष इति॥ उच्यते – मित्रावरुणपदस्य सुबामन्त्रिते० (पा.सू.२.१.२) इति पराङ्गवद्भावेन परानुप्रवेशादेव ऋतावृधेत्यस्य न पादादित्वम्। शुतुद्रिपदमपि तर्ह्येवमेव पूर्वस्य सरस्वतिपदस्य पराङ्गवद्भावेन न पादादिरिति निहन्येत इति चेत्, न। पराङ्गवद्भीवस्तावत् सुबन्तमामन्त्रितं चाश्रित्य प्रवृत्तेः पदविधिः। अतस्तयोः सत्येव परस्परान्वये पराङ्गवद्भावेन भवितव्यं समर्थः पदविधिः (पा, सू.२.१.१) इति नियमात्। शुतुद्रिसरस्वतिपदयोश्च न परस्परेणान्वयः किंतु सचत इत्यनेन इत्यसामर्थ्यात् न पराङ्गवद्भावः। प्रकृते तु मित्रावरुणौ ऋतावृधौ इति द्वयोरपि सामानाधिकरण्येन परस्परान्वयादस्तिसामर्थ्यमिति भवितव्यं पराङ्गवद्भावेन। यथा मरुतां पितः इत्यत्रेति विशेषः॥ ननु अत एव तर्हि मित्रावरुणपदस्य पराङ्गवद्भावेन पादादित्वात् अपादादौ इति पर्युदासादामन्वितनिघातो न स्यादिति चेत् , न। पूर्वं सुबन्तं परं चामन्त्रितमाश्रित्य यः स्वरः प्रवर्तते तत्र सुबामन्त्रिते इति पराङ्गवद्भावः। भवति चैवंविध ऋतावृधपदनिघात इति। तत्र पूर्वस्य पराङ्गवद्भावेनापादादित्वात् स प्रवर्तते। मित्रावरुणपदनिघातस्तु पूर्वमेव पदमुपजीवति न परमामन्त्रितमिति न पराङ्गवद्भावः॥ ननु पराङ्गवद्भाववन्निघातोऽपि पदविधिरिति ऋतेन इत्यनेनासामर्थ्यात् ततः पदात्परस्य मित्रावरुणपदस्य न स्यात् इति चेत्, न। समानवाक्ये निघातयुष्मदस्मदादेशा वक्तव्याः (पा.सू.२.१.१.११) इति निघाते पदविधावपि समानवाक्यत्वमेव पर्याप्तं, न पराङ्गवद्भाववत् परस्परान्वयोऽपीत्यलम्। क्रतुम्। कृञः कतुः (उ.सू.१.७७)। प्रत्ययस्वरेणादिरुदात्तः। आशाथे आनशाथे। छन्दसि लुङ्लङ्लिटः (पा.सू.३.४.६) इति वर्तमाने लिट्। नुडभावश्छन्दसः॥
kavī́ no mitrā́váruṇā, tuvijātā́ urukṣáyā
dákṣaṁ dadhāte apásam.

The Mitra and Varuna are givers of happiness. They are famous on account of many qualities. They dwell in many objects of the world and are of dominion. They maintain strength and accomplish many deeds. They are born for the benefit of many and are the refuge of multitude.
(Griffith:) Our Sages, Mitra-Varuna, wide dominion, strong by birth,
Grant us strength that works well.


kavī́, kaví-.Nom.Du.M; naḥ, ahám.Acc/dat/gen.Pl; mitrā́váruṇā, mitrā́váruṇa-.Nom.Du.M; tuvijātaú, tuvijātá-.Nom.Du.M; urukṣáyā, urukṣáya-.Nom.Du.M; dákṣam, dákṣa-.Acc.Sg.M; dadhāte, √dhā.3.Du.Prs.Ind.Med; apásam, apás-.Acc.Sg.M.

(सायणभाष्यम्)
मित्रावरुणावेतौ देवौ नः अस्माकं दक्षं बलम् अपसं कर्म च दधाते पोषयतः। कीदृशौ। कवी मेधाविनौ। तुविजातौ बहूनामुपकारकतया समुत्पन्नौ। उरुक्षया बहुनिवासौ। विप्रः धीरः इत्यादिषु चतुर्विंशतिसंख्याकेषु मेधाविनामसु कविः मनीषी (नि.३.१५.१०) इति पठितम्। उरु तुवि (नि.३.१.१, २) इत्येतौ शब्दौ द्वादशसु बहुनामसु पठितौ। ओजः पाजः इत्यादिषु अष्टाविंशति संख्याकेषु बलनामसु दक्षः वीळु (नि.२.९.१३) इति पठितम्। अपःशब्दः षड्विंशतिसंख्याकेषु कर्मनामसु पठितः (नि.२.१.१)॥ मित्रावरुणा। मित्रशब्दः प्रातिपदिकस्वरेणान्तोदात्तः। वरुणशब्दो नित्स्वरेणाद्युदात्तः। द्वन्द्वे देवताद्वन्द्वे च (पा.सू.६.२.१४१) इत्युभौ अवशिष्येते। तुविजातौ। बहूनामुपकारकतया तत्संबन्धित्वेन जाताविति षष्ठीसमासे समासान्तोदात्तत्वम्। चतुर्थी समासे हि क्ते च (पा.सू.६.२.४५) इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरः स्यात्। उरूणां बहूनां क्षयौ उरुक्षयौ। क्षि निवासगत्यो – इति धातोः क्षियन्त्यस्मिन्निति क्षयः। अधिकरणे एरच् (पा.सू.३.३.५६) इत्यच्प्रत्ययान्तस्य चितः (पा.सू.६.१, १६३) इत्यन्तोदात्तत्वे प्राप्ते क्षयो निवासे (पा.सू.६.१.२०१) इत्याद्युदात्तत्वं विहितम्। समासे तु समासस्य (पा.सू.६.१.२२३) इत्यन्तोदात्तत्वं बाधित्वा कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेण प्राप्तमुत्तरपदाद्य़ुदात्तत्वं यद्यपि थाथादिस्वरेणान्तोदात्तेन बाध्यते, तथापि परादिश्छन्दसि बहुलम्। (पा.सू.६.२.१९९) इत्युत्तरपदाद्युदात्तत्वं द्रष्टव्यम्। दक्षो दक्षतेरुत्साहकर्मणो घञ्। ञित्वादाद्युदात्तः। आप्यते फलमनेन इति अपः कर्म। आपः कर्माख्यायां ह्रस्वो नुट्च वा (उ.सू.४.६४७) इत्यसुनन्तस्य अपसस्पारे (ऋ.सं.६.६९.१) इत्यादौ नित्त्वादाद्युदात्तस्यापि अपःशब्दस्य अत्र व्यत्ययेन प्रत्ययाद्युदात्तत्वम्॥

(<== Prev Sūkta Next ==>)
áśvinā yájvarīr íṣo, drávatpāṇī śúbhas patī
púrubhujā canasyátam.

O learned persons! You should make proper use of Ashvins (fire and water) like the food, which in the Science of arts and crafts manifest divine qualities, which make people touch sky through air-craft all other vehicles, which are instrumental in quickening the movements, which are protectors of arts and crafts and which produce various enjoyable objects. You should perform all such acts which may be useful for the science of arts and crafts.
(Griffith:) You Asvins, rich in treasure, Lords of splendour, having nimble hands,
Accept the sacrificial food.


áśvinā, aśvín-.Voc.Du.M; yájvarīḥ, yájvan-.Acc.Pl.F; íṣaḥ, íṣ-.Acc.Pl.F; drávatpāṇī, dravátpāṇi-.Voc.Du.M; śúbhaḥ, śúbh-.Nom/voc/acc.Pl.F; patī, páti-.Voc.Du.M; púrubhujā, purubhuj-.Voc.Du.M; canasyátam, √canasy.2.Du.Prs.Imp.Act.

(सायणभाष्यम्)
अश्विना इति द्वादशर्च तृतीयं सूक्तम्। तत्र आश्विनस्तृचः प्रातरनुवाकस्य आश्विने क्रतौ विनियुक्तः। तथा च सूत्रितम् – अथाश्विन एषो उषा प्रातर्युजेति चतस्रोऽश्विना यज्वरीरिषः (आश्व.श्रौ.४.१५) इति।
हे अश्विनौ युवाम् इषः हविर्लक्षणान्यन्नानि चनस्यतम् इच्छतं भुञ्जाथामित्यर्थः। यद्यपि चनःशब्दोऽन्नवाची तथापि इषः इत्यनेन सह नास्ति पुनरुक्तिदोषः, इच्छामुपलक्षयितुं प्रयुक्तत्वात्। वक्तव्यमुवाच, समूलकाषं कषति इत्यादौ यथा पुनरुक्त्यभावस्तद्वत्। कीदृशीरिषः। यज्वरीः योगनिष्पादिकाः। कीदृशावश्विनौ। द्रवत्पाणी हविर्ग्रहणाय द्रवद्भ्यां धावद्यां पाणिभ्यामुपेतौ। शुभस्पती शोभनस्य कर्मणः पालकौ। पुरुभुजा विस्तीर्णभुजौ बहुभोजिनौ वा॥ अश्विना। आमन्त्रितस्य (पा.सू.६.१.१९८) इति षाष्टिकमाद्युदात्तत्वम्। यज्वरीः। यागकरणानामप्यन्नानाम् असिश्छिनत्ति इतिवत् स्वव्यापारे कर्तृत्वविवक्षया सुयजोर्ङ्वनिप् (पा.सू.३.२.१०३) इति ङ्वनिप्प्रत्ययः। वनो र च (पा.सू.४.१.७) इति ङीप्। तसंनियोगेन रेफादेशः। प्रत्ययद्वयस्य अनुदात्तौ सुप्पितौ (पा.सू.३.१.४) इत्यनुदात्तत्वात् धातुस्वर एवावशिष्यते। इषःशब्दे शसोऽनुदात्तत्वात् प्रातिपदिकस्वर एव शिष्यते। द्रवन्तौ धावन्तौ पाणी ययोस्तयोः संबोधनं द्रवत्पाणी इति। तस्यामन्त्रिताद्युदात्तत्वं न पुनराष्टमिको निघातः अपादादौ इति प्रतिषेधात्। इषः इति पूर्वपदस्य सुबामन्त्रिते॰ (पा.सू.२.१.२) इति पराङ्गवद्भावेन मित्रावरुणावृतावृधौ इतिवत् अपादादित्त्वमिति चेत्, न। तत्र सामानाधिकरण्येन परस्परान्वयात्। इह तु इषः इवत्पाणी इत्यनयोः सरस्वतिशुतुद्रिपदवत् असामर्थ्येन प्रयुक्तत्वात्। शुभः इति शुभ शुम्भ दीप्तौ इत्यस्य संपदादित्वात् भावे क्विबन्तस्य षष्ठ्येकवचनम्। षष्ठ्याः पतिपुत्र (पा.सू.८.३.५३) इति विसर्जनीयस्य सत्वम्। तस्य पती इत्यामन्त्रिते परतः पराङ्गयद्भावात् आमन्त्रिताद्युदात्तत्वम्। न पुनराष्टमिको निघातः। तस्मिन् कर्तव्ये द्रवत्पाणी इति पूर्वस्यामन्त्रितस्य आमन्त्रितं पूर्वमविद्यमानवत् (पा.सू.८.१.७२) इत्यविद्यमानवद्भावेन पादादित्वात् अपादादौ इति प्रतिषेधात्॥ ननु – मित्रावरुणावृतावृधौ इतिवत् नामन्त्रिते समानाधिकरणे (पा.सू.८.१.७३) इत्यविद्यमानवद्भावप्रतिषेधेन भवितव्यमिति चेत्, न। मित्रावरुणपदं हि सामान्यवचनमिति युक्तः तस्याविद्यमानवत्त्वप्रतिषेधः। द्रवत्पाणी पदं तु न तथेति वैषम्यात्। पुरुभुजा पुरू विस्तीर्णौ भुजौ ययोस्तौ। आमन्त्रिताद्युदात्तत्वम्। सुपां सुलुक्° (पा.सू.७.१.३९) इति डादेशः। पुरु बहु भुञ्जाते इति वा। चनस्यतम् इत्यत्र चायतेरन्ने ह्रस्वश्च (उ.सू.४.६३९) इति चायृ पूजानिशामनयोः इत्यस्य असुन्प्रत्यये आकारस्य ह्रस्वे चानुकृष्टे नुडागमे च (उ.सु.४.६३६) लोपो व्योर्वलि (पा.सू.६.१.६६) इति यकारलोपे चनःशब्दोऽन्ननामसु पठितः (निरु० ६.१६)। तत् आत्मनः इच्छतीति सुप आत्मनः क्यप् (पा.सू.३.१.८)। सनाद्यन्ताः (पा.सू.३.१.३२) इति धातुत्वात् लोण्मध्यमद्विवचनम्। क्यचः प्रत्ययस्वरेणोदात्तत्वम्। शपा एकादेशे कृते एका देश उदात्तेनोदात्तः (पा.सू.८.२.५) इत्युदात्तः। उपर्याख्यातस्य लसार्वधातुकानुदात्तवे स्वरितत्त्वम्। न च तिङ्ङतिङः (पा.सू.८.१.२८) इति निघातः। पूर्वस्यामन्त्रितस्याविद्यमानवद्भावेन पदादपरत्वात् पादादित्वाद्वा तदप्राप्तेः॥
áśvinā púrudaṁsasā, nárā śávīrayā dhiyā́
dhíṣṇyā vánataṁ gíraḥ

These Ashvins (fire and water etc.) are abounding in mighty acts or rich in wondrous deeds, they help the rapid movement of various conveyances, are the conferrers of the fruits of the Science of Arts and Crafts. They should be properly utilized, so that our tasks may be soon accomplished.
(Griffith:) You Asvins, rich in wondrous deeds, you heroes worthy of our praise,
Accept our songs with mighty thought.


áśvinā, aśvín-.Voc.Du.M; púrudaṁsasā, purudáṁsas-.Voc.Du.M; nárā, nár-.Voc.Du.M; śávīrayā, śávīra-.Ins.Sg.F; dhiyā́, dhī́-.Ins.Sg.F; dhíṣṇyā, dhíṣṇya-.Voc.Du.M; vánatam, √van.2.Du.Aor.Imp.Act; gíraḥ, gír- ~ gīr-.Acc.Pl.F.

(सायणभाष्यम्)
अश्विना हे अश्विनौ युवां गिरः अस्मदीयाः स्तुतीः धिया आदरयुक्त्या बुद्ध्या वनतं संभजतं स्वीकुरुतम्। कीदृशावश्विनौ। पुरुदंससा बहुकर्माणौ। षड्विंशतिसंख्याकेषु कर्मनामसु दंसः (नि.२.१.३) इति पठितम्। नरा नेतारौ। धिष्ण्या धार्ष्ट्ययुक्तौ बुद्धिमन्तौ वा। कीदृश्या धिया। शवीरया गतियुक्त्या अप्रतिहतप्रसरयेत्यर्थः। अश्विना इत्याद्यामन्त्रितचतुष्टयस्य षाष्ठिकमामन्त्रिताद्युदात्त्वम्। पादादित्वात् न आष्टमिको निघातः। पुरुदंससा इत्यपि हि पादादिरेव आमन्त्रितं पूर्वमविद्यमानवत् (पा.सू.८.१.७२) इति पूर्वस्याविद्यमानवत्वात्। नामन्त्रिते समानाधिकरणे° (पा.सू.८.१.७३) इति पूर्वस्य सामान्यवचनत्वेन अस्य विशेषवचनत्वेन नाविद्यमानवत्त्वमिति चेत्, न। अश्विशब्दवत् पुरुदंसःशब्दस्यापि अश्विनोरेव रूढ्या प्रयुज्यमानतया सामान्यशब्दत्वात्। सामान्यवचनं नाविद्यमानवदित्युक्तेऽर्थात् परस्य विशेषवचनत्वावगमात्। उभयोः सामान्यवचनत्वे पर्यायत्वेन पौनरुक्यात् सहाप्रयोग इति चेत्, न। गुणविशेषसंकीर्तनवत् प्रसिद्धानेकनामविशेषसंबन्धसंकीर्तनस्यापि स्तुत्युपयोगेन सप्रयोजनत्वात्; निष्प्रयोजनपुनर्वचनस्यैव पुनरुक्तत्वात्। अश्विपुरुदंसःशब्दयोरेकार्थवृत्तित्वेऽपि पर्यायत्वादेव प्रवृत्तिनिमित्तभेदाभावेन असामानाधिकरण्यादपि नाविद्यमानवत्त्वप्रतिषेधः। भिन्नप्रवृत्तिनिमित्तानामेव ह्येकस्मिन्नर्थे वृत्तिः सामानाधिकरण्यम्। अश्विशब्दस्याश्वसंबन्धो निमित्तं पुरुदंसःशब्दस्य तु बहुकर्मसंबन्ध इति प्रवृत्तिनिमित्तभेद इति चेत्, न। तद्धि द्वयं व्युत्पत्तिमात्रनिमित्तं न प्रवृत्तिनिमित्तम्। व्युत्पत्तिनिमित्तभेदमात्रेणापि समानाधिकरण्याभिधाने वृक्षमहीरुहशब्दयोरपि तथात्वप्रसङ्गः। अत एव हि इडे रन्तेऽदिते सरस्वति प्रिये प्रेयसि महि विश्रुत्येतानि ते अघ्निये नामानि (तै.सं.७.१.६.८) इत्यत्र सहस्रतमीप्रशंसोपयोगित्वेन इडादिशब्दानाम् एतानि ते अघ्निये नामानि इति वचनेन पर्यायाणामपि अनेकविशिष्टनामसंबन्धनिबन्धनस्तुत्यर्थत्वेनैव सहप्रयोगः। स्तुत्युपयोगेनैव व्युत्पत्तिनिमित्तभेदविवक्षायामपि पर्यायत्वेनासामानाधिकरण्यादेव नामन्त्रिते° इति निषेधाभावात् आमन्त्रितं पूर्वमविद्यमानवत् इति पूर्वपूर्वस्याविद्यमानवत्त्वात् सर्वेषां षाष्ठिकमाद्युदात्तत्वम्। तद्वत् प्रकृतेऽपि। कॄशॄपॄकटिपटिशौटिभ्य ईरन् (उ.सू.४.४७०) इत्यतः ईरन् इत्यनुवृत्तौ बहुलवचनादन्यत्रापि इत्यनेन शु गतौ इति धातोरीरन्प्रत्यये कृते सति नित्त्वात् शवीरयाशब्द आद्युदात्तः। धियेत्यत्र सावेकाचः (पा.सू.६.१.१६८) इति विभक्तिरुदत्ता। वनतमित्यत्र शपः पित्त्वात् लोण्मध्यमद्विवचनस्य लसार्वधातुकत्वाच्च वन षण संभक्तौ इति धातूदात्तत्वमेव शिष्यते। न च तिङ्ङतिङः (पा.सू.८.१.२८) इति निघातः, पूर्वामन्त्रितस्याविद्यमानवत्वेन पादादित्वात्। गिरः। सुपोऽनुदात्तत्वे प्रातिपदिकस्वरः शिष्यते॥

(सायणभाष्यम्)
dásrā yuvā́kavaḥ sutā́ḥ-, nā́satyā vṛktábarhiṣaḥ
ā́ yātaṁ rudravartanī

O learned people, well-versed in sciences and taking out the essence of the things, mixing and separating articles properly, expert priests in the sacrifice of arts and crafts, when you will make full and proper use of the Ashvins (water and fire etc.) which affect the Prana or Vital breath, whose attributes are true and destroyers of miseries, and which are instrumental in quick movement of various conveyances, then you will attain material happiness in this world.
(Griffith:) Nasatyas, wonder-workers, yours are these libations with clipt grass:
Come you whose paths are red with flame.


dásrā, dasrá-.Voc.Du.M; yuvā́kavaḥ, yuvā́ku-.Nom.Pl.M; sutā́ḥ, √su.Nom.Pl.M; nā́satyā, nā́satya-.Voc.Du.M; vṛktábarhiṣaḥ, vṛktábarhis-.Gen.Sg; ā́, ā́; yātam, √yā.2.Du.Prs.Imp.Act; rudravartanī, rudrávartani-.Nom.Du.M.

(सायणभाष्यम्)
अत्र अश्विना इत्यनुवर्तते। हे अश्विनौ आ यातम् अस्मिन् कर्मण्यागच्छतम्। किमर्थमिति तदुच्यते। सुताः युष्मदर्थं सोमा अभिषुताः तान् स्वीकर्तुमिति शेषः। कीदृशावश्विनौ। दस्रा दस्रौ शत्रूणामुपक्षपयितारौ। यद्वा। देववैद्यत्वेन रोगाणामुपक्षपयितारौ। अश्विनौ वै देवानां भिषजौ (ऐ.बा.१.१८) इति श्रुतेः। नासत्या असत्यमनृतभाषणं तद्रहितौ। अत्र यास्कः-सत्यावेव नासत्यावित्यौर्णवाभः। सत्यस्य प्रणेतारावित्याग्रायणः (निरु.६.१३) इति। रुद्रवर्तनी। रुद्रशब्दस्य रोदनं प्रवृत्तिनिमित्तं यदरोदीत्तद्रुदस्य रुद्रत्वम् (तै.सं.१.५.१.१) इति तैत्तिरीयाः। तद्यद्रोदयन्ति तस्माद्रुद्राः इति वाजसनेयिनः। रुद्राणां शत्रुरोदनकारिणां शूरभटानां वर्तनिर्मार्गो धाटीरूपो ययोस्तौ रुद्रवर्तनी। यथा शूरा धाटीमुखेन शत्रून् रोदयन्ति तद्वदेतावित्यर्थः। युवाकवः इत्यभिषुतसोमानां विशेषणम्। वसतीवरीभिरेकधनाभिश्चाद्भिर्मिश्रिता इत्यर्थः। वृक्तबर्हिषः। वृक्तानि मूलैर्वर्जितानि बर्हींष्यास्तरणरूपाणि येषां सोमानां ते वृक्तबर्हिषः। यद्वा। भरताः इत्यादिष्वष्टसु ऋत्विङ्नामसु वृक्तबर्हिषः (नि.३.१८, ४) इति। तदानीं तृतीयार्थे प्रथमा। ऋत्विभिरभिषुता इत्यन्वयः॥ दस्रा। आमन्त्रितस्य° (पा.सू.६.१.१९८) इत्याद्युदात्तः। युवाकवः। यु मिश्रणे। युवन्ति मिश्रीभवन्ति वसतीवरीप्रभृतिभिः श्रयणद्रव्यैरिति युवाकवः। कटिकुष्यादिषु (उ.सू.३.३५७) अगणितस्यापि यौतेः बहुलग्रहणात् काकुप्रत्ययः। तस्य कित्त्वेन गुणाभावादुबङादेशः। प्रत्ययस्वरेण आकार उदात्तः। न विद्यतेऽसत्यमनयोरिति नासत्यौ। नभ्राण्नपान्नवेदानासत्या (पा.सू.६.३.७५) इत्यादिना प्रकृतिवद्भावात् नञो नलोपाभावः। पादादित्वेनानिघातादामन्त्रिताद्युदात्तत्वम्। वृक्तबर्हिषः। वृक्तं मूलैर्वर्जित बर्हिरास्तीर्णं येषां सोमानां ते वृक्तबर्हिषः। बहुव्रीहौ पूर्वपदप्रकृतिस्वरेण क्तप्रत्ययस्वर एव शिष्यते। आ इत्यत्र उपसर्गाश्चाभिवर्जम् (फि.सू.८१) इत्युदात्तः। रुद्रवर्तनी। आमन्त्रितस्य च (पा.सू.८.१ १९) इत्यामन्त्रितनिघातः॥
índrā́ yāhi citrabhāno, sutā́ imé tvāyávaḥ
áṇvībhis tánā pūtā́saḥ

O God of Wonderful light or marvelously Bright Lord, please come i.e. may we attain You on all sides as You have made all these objects with subtle causes and they giving various kinds of wealth and being pure are in You. They are dependent on You for nourishment and support. Enable us to get benefit by their proper use. The second meaning of the word Indra which is the devata or subject matter of this Mantra is the Sun. This sun with his rays comes to all objects. It is the sun who gives light to all these objects of the world and purifies them with his rays.
(Griffith:) O Indra marvellously bright, come, these libations long for you,
Thus by fine fingers purified.


índra, índra-.Voc.Sg.M; ā́, ā́; yāhi, √yā.2.Sg.Prs.Imp.Act; citrabhāno, citrábhānu-.Voc.Sg.M; sutā́ḥ, √su.Nom.Pl.M; imé, ayám.Nom.Pl.M; tvāyávaḥ, tvāyú-.Nom.Pl.M; áṇvībhiḥ, áṇvī-.Ins.Pl.F; tánā, tán-.Ins.Sg.F; pūtā́saḥ, √pū.Nom.Pl.M.

(सायणभाष्यम्)
चित्रभानो चित्रदीप्ते हे इन्द्र अस्मिन् कर्मणि आ याहि आगच्छ। सुताः अभिषुताः इमे सोमाः त्वायवः त्वां कामयमाना वर्तन्ते। अण्वीभिः। अग्रुवः इत्यादिषु द्वाविंशतिसंख्याकेष्वङ्गुलिनामसु अण्व्यः (नि.२.५, २) इति पठितम्। ऋत्विजामङ्गुलिभिः सुता इत्यन्वयः। किंच एते सोमाः तना नित्यं पूतासः पूताः शुद्धा दशापवित्रेण बहुधा शोधितत्वात्। इन्द्रशब्दं यास्को बहुधा निर्वक्ति – इन्द्र इरां दृणातीति वेरां ददातीति वेरां दधातीति वेरां दारयतीति वेरां धारयतीति वेन्दवे द्रवतीति वेन्दौ रमत इति वेन्धे भूतानीति वा तद्यदेनं प्राणैः समैन्धंस्तदिंद्रस्येन्द्रत्वमिति विज्ञायत इदंकरणादिस्याग्रायण इदंदर्शनादित्यौपमन्यव इन्दतेर्वैश्वर्यकर्मण इञ्छत्रूणां दारयिता वा द्रावयिता वा दरयिता च यज्वनाम् (निरु.१०.८) इति। अस्यायमर्थः। दॄ विदारणे इति धातुः। इरामन्नमुद्दिश्य तन्निष्पादकजलसिद्ध्यर्थं दृणाति मेघं विदीर्णं करोतीतीन्द्रः। डुदाञ् दाने इति धातुः। इरामन्नं वृष्टिनिष्पादनेन ददातीतीन्द्रः। धाञ् पोषणार्थः। इरामन्नं तृप्तिकारणं सस्यं दधाति जलप्रदानेन पुष्णातीतीन्द्रः। इरामुत्पादयितुं कर्षकमुखेन भूमिं विदारयतीतीन्द्रः। पूर्वोक्तपोषणमुखेनेरां धारयति विनाशराहित्येन स्थापयतीतीन्द्रः। इन्दुः सोमो वल्लीरसः। तदर्थं यागभूमौ द्रवति धावतीतीन्द्रः। इन्दौ यथोक्ते सोमे रमते क्रीडतीतीन्द्रः। ञिइन्धी दीप्तौ इति धातुः। भूतानि प्राणिदेहान् इन्धे जीवचैतन्यरूपेणान्तः प्रविश्य दीपयतीतीन्द्रः। एतदेवाभिप्रेत्य वाजसनेयिन आमनन्ति – इन्धो ह वै नामैष योऽयं दक्षिणेऽक्षन्पुरुषः। तं वा एतमिन्धं सन्तमिन्द्र इत्याचक्षते। परोक्षेण परोक्षप्रिया इव हि देवाः प्रत्यक्षद्विषः (बृ.उ.४.२.२) इति। तद्यत् इत्यादिकं ब्राह्मणान्तरवाक्यम्। तत्तत्र इन्द्रविषये निर्वचनमुच्यते इति शेषः। यद्यस्मात् कारणादेनं परमात्मरूपमिन्द्रं देवं प्राणैः वाक्चक्षुरादीन्द्रियैः प्राणापानादिवायुभिश्च सहितं समैन्धन् उपासका ध्यानेन सम्यक् प्रकाशितवन्तः, तत् तस्मात् कारणात् इन्द्रनाम संपन्नम्। अस्मिन् पक्षे इध्यते दीप्यते इति कर्मणि व्युत्पत्तिः। आग्रायणनामको मुनिः इदंकरणादिन्द्रः इति निर्वचनं मन्यते। इन्द्रो हि परमात्मरूपेणेदं जगत्करोति। औपमन्यवनामको मुनिरिदं दर्शनादिन्द्र इति निर्वचनमाह। इदम् इत्यापरोक्ष्यमुच्यते विवेकेन हि परमात्मानमापरोक्ष्येण पश्यति। एतदेवाभिप्रेत्य आरण्यकाण्डे समाम्नायते – स एतमेव पुरुषं ब्रह्म ततममपश्यदिदमदर्शमितीँ३। तस्मादिदन्द्रो नामेन्द्रो ह वै नाम तमिदन्द्रं सन्तमिन्द्र इत्याचक्षते परोक्षेण परोक्षप्रिया इव हि देवाः (ऐ.आ.२.४.३) इति। इदि परमैश्वर्ये इति धातुः। स्वमायया जगद्रूपत्वं परमैश्वर्यम्। तद्योगादिन्द्रः। अनेनाभिप्रायेण श्रूयते – इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते (ऋ.सं.६.४७.१८) इति। इनशब्दस्येश्वरवाचकस्य अकारलोप सति नकारान्तम् इन् इति पदं भवति। दॄ भये इति धातुः। स च परमेश्वरः शत्रूणां दारयिता भीषयितेतीन्द्रः। द्रु गतौ इति धातुः। शत्रूणां द्रावयिता पलायनं प्रापयितेतीन्द्रः। यज्वनां यागानुष्ठायिनामादरयिता भयस्य परिहर्ता। एवमेतानि निर्वचनानि द्रष्टव्यानीति॥ इन्द्र इत्यत्र आमन्त्रिताद्युदात्तत्वम्। आ इत्यत्र निपातत्वेनाद्युदात्तः। चित्रभानो। पदात् परत्वादामन्त्रितनिघातः। त्वामिच्छन्तीत्यर्थे युष्मच्छब्दात् सुप आत्मनः क्यच् (पा.सू.३.१.८)। प्रत्ययोत्तरपदयोश्च (पा.सू.७.२.९८) इति मपर्यन्तस्यत्वादेशः। क्याच्छन्दसि (पा.सू.३.२.१७०) इति क्यजन्तात् उप्रत्ययः। त्वद्यव इति प्राप्तौ युष्मदस्मदोरनादेशे (पा.सू.७.२.८६) इत्यविभक्तावपि हलादौ व्यत्ययेन आत्वम्। उकारः प्रत्ययस्वरेणाद्युदात्तः। अणुशब्दः सौक्ष्म्यवाचकः तद्योगात् प्रकृतेऽङ्गलीषु वर्तते। वोतो गुणवचनात् (पा.सू.४.१.४४) इति ङीषि प्राप्ते व्यत्ययेन ङीन्। नित्त्वादाद्युदात्तः। तना इत्ययं निपातो नित्यमित्यर्थे निपातत्वादाद्युदात्तः। पूतासः। आज्जसेरसुक् (पा.सू.७.१.५०) इत्यसुक्॥
índrā́ yāhi dhiyéṣitó, víprajūtaḥ sutā́vataḥ
úpa bráhmāṇi vāghátaḥ

O God! You are to be attained through intellect full of wisdom and noble deeds. You are known only by the wise. Come therefore a Lord to the enlightened persons who have acquired knowledge of science, are the knowers of the Vedas and priests who bring happiness to all by the performance of the Yajnas and spreading of knowledge.
(Griffith:) Urged by the holy singer, sped by song, come, Indra, to the prayers,
Of the libation – pouring priest.


índra, índra-.Voc.Sg.M; ā́, ā́; yāhi, √yā.2.Sg.Prs.Imp.Act; dhiyā́, dhī́-.Ins.Sg.F; iṣitáḥ, √iṣ.Nom.Sg.M; víprajūtaḥ, víprajūta-.Nom.Sg.M; sutā́vataḥ, sutā́vant-.Gen.Sg.M; úpa, úpa; bráhmāṇi, bráhman-.Acc.Pl.N; vāghátaḥ, vāghát-.Gen.Sg.M

(सायणभाष्यम्)
हे इन्द्र त्वम् आ याहि अस्मिन् कर्मण्यागच्छ। किमर्थम्। वाघतः ऋत्विजः ब्रह्माणि वेदरूपाणि स्तोत्राण्युपैतुम्। कीदृशस्त्वम्। धिया अस्मदीयया प्रज्ञया इषितः प्राप्तः अस्मद्भक्त्या प्रेरित इत्यर्थः। विप्रजूतः। यथा यजमानभक्त्या प्रेरितस्तथान्यैरपि विप्रैर्मेधाविभिर्ऋत्विग्भिः प्रेरितः। कीदृशस्य वाघतः। सुतावतः अभिषुतसोमयुक्तस्य॥ केतः इत्यादिष्वेकादशसु प्रज्ञानामसु धीः (नि.३.९.७) इति पठितम्। चतुर्विशतिसंख्याकेषु मेधाविनामसु विप्रः धीरः (नि.३.१५.१) इति पठितम्। भरताः इत्यादिष्वष्टसु ऋत्विज्ञामसु वाघतः (नि.३.१८.३) इति पठितम्। इषित इत्यत्र इष गतौ इत्यस्मान्निष्ठायामिडागमः। आगमा अनुदात्ताः (पा.म.३.१.३.७) इति इटः अनुदातत्वात् क्तस्वरः शिष्यते। विप्रजूतः। डुवप् बीजसंताने इति धातोः ऋज्रेन्द्राग्रवज्रविप्र (उ.सू.२.१८६) इत्यादिना रन्प्रत्ययान्तो विप्रशब्दो निपातितः। निपातनदुपधाया इकारो लघूपधगुणाभावश्च। नित्वादाद्युदात्तः। तैर्जूतः प्राप्तः। जू() इति सौत्रो धातुर्गत्यर्थः (पा.सू.३.२.१५०)। श्र्युकः किति (पा.सू.७.२.११) इति इट्प्रतिषेधः। तृतीया कर्मणि (पा.सू.६.२.४८) इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम्। सुतावतः। छान्दसं दीर्घत्वम्। मतुपोऽनुदात्तत्वात् क्तप्रत्ययस्वर एव शिष्यते। ब्रह्माणि। नब्विषयस्यानिसन्तस्य (फि.सू.२६) इत्याद्युदात्तः। वाघच्छब्द ऋत्विङ्नामसु पठितः। प्रातिपदिकस्वरः॥
índrā́ yāhi tū́tujānaḥ-, úpa bráhmāṇi harivaḥ
suté dadhiṣva naś cánaḥ

Vedic hymns on the occasion of the dealings of the tongue, It also upholds eating the food etc, (without the air, it becomes very difficult to take food conveniently).
(Griffith:) Approach, O Indra, hasting you, Lord of Bay Horses, to the prayers.
In our libation take delight.


índra, índra-.Voc.Sg.M; ā́, ā́; yāhi, √yā.2.Sg.Prs.Imp.Act; tū́tujānaḥ, √tuj.Nom.Sg.M.Prf.Med; úpa, úpa; bráhmāṇi, bráhman-.Acc.Pl.N; harivaḥ, hárivant-.Voc.Sg.M; suté, √su.Loc.Sg.M; dadhiṣva, √dhā.2.Sg.Prf.Imp.Med; naḥ, ahám.Acc/dat/gen.Pl; cánaḥ, cánas-.Nom/acc.Sg.N.

(सायणभाष्यम्)
हरिशब्दः इन्द्रसंबन्धिनोरश्वयोर्नामधेयं हरी इन्द्रस्य रोहितोऽग्नेः (नि.१.१५, १) इति तदीयाश्वनामत्वेन पठितत्वात्। हे हरिवः अश्वयुक्त इन्द्र त्वं ब्रह्माणि उपैतुम् आ याहि। कीदृशस्त्वम्। तूतुजानः त्वरमाणः। आगत्य च अस्मिन् सुते सोमाभिषवयुक्ते कर्मणि नः अस्मदीयं चनः अन्नं हविर्लक्षणं दधिष्व धारय स्वीकुर्वित्यर्थः॥ तूतुजानः। तुजेर्लिंटि लिटः कानज्वा (पा.सू.३.२.१०६) इति कानजादेशः। तुजादीनां दीर्घोऽभ्यासस्य (पा.सू.६.१.७) इत्यभ्यासस्य दीर्घत्वम्। अभ्यस्तानामादिः (पा.सू.६.१.१८९) इत्याद्युदात्तत्वम्। हरिव इत्यत्र हरयोऽस्य सन्तीति मतुपि छन्दसीरः (पा.सू.८.२.१५) इति मकारस्य वत्वम्। संबुद्धौ उगिदचाम् (पा.सू.७.१.७०) इति नुम्। संयोगान्तलोपे (पा.सू.८.२.२३) नकारस्य मतुवसो रु संबुद्धौ छन्दसि (पा.सू.८.३.१) इति रुत्वम्। आष्टमिको निघातः। ब्रह्माणीत्यस्य हरिव इत्यनेनासामर्थ्यात् समर्थः पदविधिः (पा.सू.२.१.१) इति नियमात् सुबामन्त्रितपराङ्गवद्भावाभावेन आमन्त्रितनिघाताभावात् आद्युदात्तत्वे सति उप इति अकारस्य सन्नतरः। दधिष्व इत्यत्र दधातेर्लोटि थास्। थासः से (पा.सू.३.४.८०)। सवाभ्यां वामौ (पा.सू.३.४.९१) इत्येकारस्य वादेशः। छन्दस्युभयथा (पा.सू.३.४.११७) इति सार्वधातुकार्धधातुकसंज्ञयोः सत्योः सार्वधातुकत्वेन शपि (पा.सू.३ १.६८) तस्य श्लौ च द्विर्भावः (पा.सू.६.१.१०), अर्धधातुकत्वेन इडागमश्च (पा.सू.७.२.३५)। आतो लोप इटि च (पा.सू.६ ४.६४) इत्याकारलोपः। चनः। चायतेरन्ने ह्रस्वश्च (उ.सू.४.६३९) इत्यसुनन्तः। चकारात् नुडागमे यलोपः॥
ómāsaś carṣaṇīdhṛto, víśve devāsa ā́ gata
dāśvā́ṁso dāśúṣaḥ sutám

O protectors, wise men desirous of acquiring knowledge, lovers of delivering sermons, taking great delight in wisdom, possessing right knowledge, entering into noble virtues, listening to all sciences, active, eager to do good to all, of admirable wisdom, truthful in thought, word and deed, embracing all noble qualities, destroying all vices, givers of good virtues, lucky, advanced in knowledge, come and impart knowledge to all, you who are upholders of happiness by giving true instructions, O you all enlightened persons, giving fearlessness to all.
(Griffith:) You Visvedevas, who protect, reward, and cherish men, approach
Your worshipper’s drink-offering.


ā́, ā́; ūmāsaḥ, ū́ma-.Voc.Pl.M; carṣaṇīdhṛtaḥ, carṣaṇīdhṛ́t-.Voc.Pl.M; víśve, víśva-.Voc.Pl.M; devāsaḥ, devá-.Voc.Pl.M; ā́, ā́; gata, √gam.2.Pl.Aor.Imp.Act; dāśvā́ṁsaḥ, dāśváṁs-.Nom.Pl.M; dāśúṣaḥ, dāśváṁs-.Gen.Sg; sutám, √su.Acc.Sg.M.

(सायणभाष्यम्)
हे विश्वे देवासः एतन्नामका देवविशेषाः दाशुषः हविर्दत्तवतो यजमानस्य सुतम् अभिषुतं सोमं प्रति आ गत आगच्छत। ते च देवाः ओमासः रक्षकाः चर्षणीधृतः मनुष्याणां धारकाः दाश्वांसः फलस्य दातारः। मनुष्याः इत्यादिषु पञ्चविंशतिसंख्याकेषु मनुष्यनामसु चर्षणिशब्दः (नि.२.३.८) पठितः। अश्विनौ इत्यादिष्वेकत्रिंशत्संख्याकेषु देवविशेषनामसु – विश्वेदेवाः साध्याः (नि, ५.६.२७) इति पठितम्। एतामृचं यास्क एवं व्याख्यातवान् – अवितारो वावनीया वा मनुष्यधृतः सर्वे च देवा इहागच्छत दत्तवन्तो दत्तवतः सुतमिति तदेतदेकमेव वैश्वदेवं गायत्रं तृचं दशतयीषु विद्यते यत्तु किंचिद्बहुदैवतं तद्वैश्वदेवानां स्थाने युज्यते यदेव विश्वलिङ्गमिति शाकपूणिः। (निरु.१२.४०) इति। अत्र विश्वशब्दः सर्वशब्दपर्याय इति यास्कस्य मतम्। देवविशेषस्यैवासधारणं लिङ्गमिति शाकपूणेर्मतम्। अवन्ति इति ओमासः देवाः। मन् इत्यनुवृत्तौ अविसिवि सिशुषिभ्यः कित् (उ.सू.१.१४१) इति मन्प्रत्ययः। ज्वरत्वरस्रिव्यविभवामुपधायाश्च (पा.सू.६.४.२०) इति ऊठ्। मनः कित्त्वेऽपि बाहुलकत्वाद्गुणः। आज्ज़सेरसुक् (पा.सू.७.१.५०) इति जसेः असुगागमः। आमन्त्रिताद्युदात्तत्वम्। चर्षणयो मनुष्याः। तान् वृष्टिदानादिना धारयन्तीति चर्षणीधृतः देवाः। पूर्वस्यामन्त्रितस्य सामान्यवचनस्य विभाषितं विशेषवचने बहुवचनम् (पा.सू.८.१, ७४) इति अविद्यमानवत्वप्रतिषेधात् अपादादित्वेन निघातः। ननु अत एव विद्यमानवत्वात् सुबामन्त्रिते° (पा.सू.२.१.२) इति पराङ्गवत्वेनैकपदीभावात् पदादपरत्वेन कथं निघात इति चेत् , न। वत्करणं स्वाश्रयमपि यथा स्यात् (पा.म.८.१.७२) इति वचनात् पदभेदप्रयुक्तस्य। निघातस्याप्युपपत्तेः। ऐकपद्येऽप्याद्युदात्तत्वे अनुदात्तं पदमेकवर्जम् (पा.सू.६.१.१५८) इति सुतरामेव निघातो भविष्यति। इत्थमेव तर्हि द्रवत्पाणी शुभस्पती इत्यत्रापि पराङ्गवत्त्वेनैकपद्यादुत्तरस्य शेषनिघातप्रसङ्ग इति चेत्, न। तत्र पराङ्गवद्भावस्य परेण आमन्त्रितं पूर्वमविद्यमानवत् (पा.सू.८.१.७२) इत्यविद्यमानवद्भावेन बाधितत्वात्। इह पुनः विभाषितं विशेषवचने बहुवचनम्। इत्यविद्यमानवत्त्वस्य निषेधात्। पूर्वस्याप्यामन्त्रितस्य विद्यमानवत्वात् पराङ्गवत्त्वं स्वीकृतमिति वैषम्यम्। विश्वे। पादादित्वादाद्युदात्तः। गणदेवतावचनश्चात्र विश्वशब्दो न सर्वं शब्दपर्याय इति विशेष्यपरतया सामान्यवचनत्वात् ओमासः इत्यनेन न सामानाधिकरण्यम्। सामानाधिकरण्ये हि पूर्वस्य पादस्य पराङ्गवद्भावे सति मित्रावरुणावृतावृधौ इत्यादाविव अत्राप्यामन्त्रिताद्युदात्तता न स्यात्। विश्वे इत्यस्य विशेषणं देवासः इति। दीव्यन्तीति देवाः प्रकाशवन्तः। ननु अवयवप्रसिद्धेः समुदायप्रसिद्धिर्बलीयसी (परिभा° ९८) इति रूढ एवार्थों देवशब्दस्य ग्राह्यो न यौगिकः। यौगिकत्वे ह्यवयवार्थानुसंधानव्यवधानेन प्रतिपत्तिर्विक्षिप्ता स्यात्। समुदायप्रसिद्धौ तु न विक्षेप इति चेत्, न। समुदायप्रसिद्धौ हि देवशब्दस्य सामान्यपरतया विशेषवचनत्वाभावात् विभाषितं विशेषवचने बहुवचनम् इत्यनेनानिषिद्धत्वात् विश्वे इत्यस्याविद्यमानवत्वेन शुभस्पती इति पदवत् देवासः इत्यस्यापि आद्युदात्तत्वं स्यात्। स्वरानुसारेण च रूढित्यागेनापि देवशब्दस्य योगस्वीकारो युक्त एव। आ गत आगच्छत। बहुलं छन्दसि (पा.सू.२.४.७३) इति शपो लुकि सति अनुदात्तोपदेश (पा.सू.६.४.३७) इत्यादिना मकारलोपः। आङः पदात्परत्वात् निघातः। दाश्वांसः। दाशृ दाने इत्यस्य क्वसौ दाश्वान् साह्वान् मीढ्वांश्च (पा.सू.६.१.१२) इति निपातनात् क्रादिनियमप्राप्तः इडागमो (पा.सू.७.२.१३) द्विर्वचनं च न भवति। प्रत्ययस्वरेण क्वसोरुदात्तत्वम्। दाशुष इत्यत्र वसोः संप्रसारणम् (पा.सू.६.४.१३१) इति संप्रसारणम्। संप्रसारणाच्च (पा.सू.६ १.१०८) इति पूर्वरूपत्वम्। आदेशप्रत्यययोः (पा.सू.८.३.५९) इति षत्वम्॥
víśve devā́so aptúraḥ, sutám ā́ ganta tū́rṇayaḥ
usrā́ iva svásarāṇi

O Swift-moving and acting rapidly to diffuse light (of knowledge) in all directions, o enlightened persons, come to give us knowledge as the solar rays come diligently to the days or as milk kine hasten to their stalls. Come to enlighten us regarding various sciences.
(Griffith:) You Visvedevas, swift at work, come here quickly to the draught,
As milk-cows hasten to their stalls.


víśve, víśva-.Nom.Pl.M; devā́saḥ, devá-.Nom.Pl.M; aptúraḥ, aptúr-.Nom.Pl.M; sutám, √su.Acc.Sg.M; ā́, ā́; ganta, √gam.2.Pl.Aor.Imp.Act; tū́rṇayaḥ, tū́rṇi-.Nom.Pl.M; usrā́ḥ, usrá-.Nom.Pl.F; iva, iva; svásarāṇi, svásara-.Nom/acc.Pl.N.

(सायणभाष्यम्)
विश्वे देवासः एतन्नामकगणरूपा देवविशेषाः सुतं सोमम् आ गन्त आगच्छन्तु। कीदृशाः। अप्तुरः तत्तत्काले वृष्टिप्रदा इत्यर्थः। तूर्णयः त्वरायुक्ताः यजमानमनुग्रहीतुमालस्यरहिता इत्यर्थः। विश्वेषां देवानां सोमं प्रति आगमने उस्रा इत्यादिर्दृष्टान्तः। उस्राः सूर्यरश्मयः स्वसराणि अहानि प्रति आलस्यरहिता यथा समागच्छन्ति तद्वत्। खेदयः इत्यादिषु पञ्चदशसु रश्मिनामसु उस्रा वसवः (नि.१.५.९) इति पठितम्। वस्तोः इत्यादिषु द्वादशस्वहर्नामसु स्वसराणि घ्रंसः घर्मः (नि.१.९.५) इति पठितम्। तच्च पदं यास्केन व्याख्यातं – स्वसराण्यहानि भवन्ति स्वयंसारीण्यपि वा स्वरादित्यो भवति स एनानि सारयति। उस्रा इव स्वसराणीत्यपि निगमो भवति। (निरु.५.४) इति॥ देवासः। पचाद्यजन्तः (पा.सू.३.१.१३४) चित्त्वादन्तोदात्तः। अप्तुरः तुर त्वरणे श्लुविकरणी। तुतुरति त्वरयन्तीत्यर्थे क्विप् च (पा.सू.३.२.७६) इति क्विप्। गतिकारकोपपदात्कृत् (पा.सू.६.२.१३९) इत्युत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम्। आ गन्त। आगच्छन्तु इत्यर्थे व्यत्ययेन मध्यमपुरुषबहुवचनम्। बहुलं छन्दसि (पा.सू.२, ४, ७३) इति शपो लुक्। तस्य तप्तनप्तनथनाश्च (पा.सु.७.१.४५) इति तबादेशे °अपित् (पा.सू.१.२.४) इति प्रतिषेधात् अङित्वात् अनुनासिकलोपाभावः। तिङ्ङतिङः इति निघातः। ञित्वरा संभ्रमे इति धातोः त्वरन्ते इति तूर्णयः। निः इत्यनुवृत्तौ वहिश्रिश्रुयुद्रुग्लाहात्वरिभ्यो नित् (उ.सू.४.४९१) इति निप्रत्ययः। नित्त्वादाद्युदात्तः। उस्रा इव इत्यत्र इवेन विभक्त्यलोपः पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं च (पा.सू.२.१.४.२) इति समासे पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं नित्यम्। सरतीति सरः सूर्यः। पचाद्यच्। स्वः सरो येषां तानि स्वसराणि अहानि। बहुव्रीहौ प्रकृत्या पूर्वपदम् (पा.सू.६.२.१) इति स्वशब्द आद्युदात्तः॥
víśve devā́so asrídhaḥ-, éhimāyāso adrúhaḥ
médhaṁ juṣanta váhnayaḥ

Let learned persons well-versed in the Vedas and possessing undecaying wisdom, devoid of malice, bearers of happiness, Whose intellect is on all sides engaged in doing noble acts, attend the pure Yajna (non-violent sacrifice) consisting of knowledge, good actions and association with the learned and noble virtues.
(Griffith:) The Visvedevas, changing shape like serpents, fearless, void of guile,
Bearers, accept the sacred draught.


víśve, víśva-.Nom.Pl.M; devā́saḥ, devá-.Nom.Pl.M; asrídhaḥ, asrídh-.Nom.Pl.M; éhimāyāsaḥ, éhimāya-.Nom.Pl.M; adrúhaḥ, adrúh-.Nom.Pl.M; médham, médha-.Acc.Sg.M; juṣanta, √juṣ.3.Pl.Aor.Inj.Med; váhnayaḥ, váhni-.Nom.Pl.M.

(सायणभाष्यम्)
विश्वे देवासः एतन्नामका देवविशेषाः मेधं हविर्यज्ञसंबद्धं जुषन्त सेवन्ताम्। कीदृशाः। अस्रिधः क्षयरहिताः शोषरहिता वा। एहिमायासः सर्वतो व्याप्तप्रज्ञाः। यद्वा। सौचीकमग्निमप्सु प्रविष्टम् एहि मा यासीः इति यदवोचन् तदनुकरणहेतुकोऽयं विश्वेषां देवानां व्यपदेश एहिमायास इति। अद्रुहः द्रोहरहिताः वह्नयः वोढारो धनानां प्रापयितारः॥ अस्रिधः। स्रिधेः क्षयार्थस्य शोषणार्थस्य वा संपदादिभ्यो भावे क्विपि (पा.सू.३.३.१०८.९) नञा बहुव्रीहिः पूर्वपदप्रकृतिस्वरं बाधित्वा नञ्सुभ्याम् (पा.सू.६.२.१७२) इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम्। एहिमायासः। ईह चेष्टायाम्॥ आ समन्तात् ईहते इति एहिः। इन् (उ.सू.४.५५७) इति सर्वधातुसाधारण इन्प्रत्ययो नित्त्वादाद्युदात्तः। एहिः माया प्रज्ञा येषामिति बहुव्रीहौ पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम्। अथवा। आङ उदात्तादुत्तरस्य इहीति लोण्मध्यमैकवचनस्य तिङ्ङतिङः इति निघातः। एकादेश उदात्तेनोदात्तः (पा.सू.८, २.५) इत्येकार उदात्तः। एहीत्येतत् पदयुक्तं मा यासीः इत्यत्र माया इत्यक्षरद्वयं येषां ते एहिमायासः। पूर्वपदप्रकृतिस्वरः। अद्रुहः। द्रुह जिघांसायाम्। संपदादित्वाद्भावे क्विपि बहुव्रीहौ नञ्सुभ्याम् इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम्। मेधम्। मेधृ संगमे च। मेध्यते देवैः संगम्यते इति मेधं हविः। कर्मणि घञ्। ञित्वादाद्युदात्तः। जुषन्त। सेवन्तामित्यर्थे छन्दसि लुङ्लङ्लिटः (पा.सू.३.४.६) इति धातुसंबन्धे लङ्। यत उक्तरूपा विश्वे देवा अतो जुषन्त इति द्रुहादिधात्वर्थैः संबन्धात् बहुलं छन्दस्यमाङ्योगेऽपि (पा.सू.६.४.७५) इत्यडागमाभावः। वह्नयः। निः इत्यनुवृत्तौ वहिश्रि इत्यादिना विहितस्य निप्रत्ययस्य नित्त्वादाद्युदात्तत्वम्॥
pāvakā́ naḥ sárasvatī, vā́jebhir vājínīvatī
yajñáṁ vaṣṭu dhiyā́vasuḥ

May our speech giver of pure food which enable us to acquire knowledge, possessing practical wisdom born of all sciences, be purifier. May it desire and manifest the glory of the arts and crafts and noble actions, helping us to associate ourselves with pure and righteous deeds.
(Griffith:) Wealthy in spoil, enriched with hymns, may bright Sarsavati desire,
With eager love, our ritual.


pāvakā́, pāvaká-.Nom.Sg.F; naḥ, ahám.Acc/dat/gen.Pl; sárasvatī, sárasvant-.Nom.Sg.F; vā́jebhiḥ, vā́ja-.Ins.Pl.M; vājínīvatī, vājínīvant-.Nom.Sg.F; yajñám, yajñá-.Acc.Sg.M; vaṣṭu, √vaś.3.Sg.Prs.Imp.Act; dhiyā́vasuḥ, dhiyā́vasu-.Nom.Sg.F.

(सायणभाष्यम्)
सारस्वते तृचे या प्रथमा सा अन्वारम्भणीयेष्टौ सरस्वत्याः पुरोनुवाक्या। तथा दर्शपूर्णमासावारप्स्यमानः इत्यस्मिन् खण्डे पावका नः सरस्वती पावीरवी कन्या चित्रायुः (आश्व.श्रौ.२.८) इति सूत्रितम्॥
सरस्वती देवी वाजेभिः हविर्लक्षणैरन्नैर्निमित्तभूतैः। यद्वा। यजमानेभ्यो दातव्यैरन्नैर्निमित्तभूतैः। नः अस्मदीयं यज्ञं वष्टु कामयताम्। कामयित्वा च निर्वहत्वित्यर्थः। तथा चारण्यककाण्डे श्रुत्यैव व्याख्यातं – यज्ञं वष्ट्विति यदाह यज्ञं वहत्वित्येव तदाह (ऐ.आ.१.१.४) इति। कीदृशी सरस्वती।पावका शोधयित्री वाजिनीवती अन्नवत्क्रियावती धियावसुः कर्मप्राप्यधननिमित्तभूता। वाग्देवतायास्तथाविधं धननिमित्तत्वमारण्यककाण्डे श्रुत्या व्याख्यातं-यज्ञं वष्टु धियावसुरिति वाग्वै धियावसुः। (ऐ.आ.१.१.४) इति। श्येनः सोमः इत्यादिषु पञ्चत्रिंशत्संख्याकेषु देवताविशेषवाचिषु पदेषु सरमा सरस्वती (नि.५.५.१८) इति पठितम्। एतामृचं यास्क एवं व्याचष्टे – पावका नः सरस्वत्यन्नैरन्नवती यज्ञं वष्टु धियावसुः कर्मवसुः (निरु.११.२६) इति॥ पवनं पावः शुद्धिः। पावं कायतीति पावका। कै गै रै शब्दे । आतोऽनुपसर्गे कः (पा.सू.३.२, ३) इति कप्रत्ययः। कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वेनान्तोदात्तत्वम्। यद्वा। पुनातीत्यर्थे ष्वुलि प्रत्ययस्थात्कारपूर्वस्यात इदाप्यसुपः (पा.सू.७.३.४४) इति इत्वस्याभावोऽन्तोदात्तत्वं च छान्दसं द्रष्टव्यम्। सरःशब्द सर्तेः असुनन्तत्वादाद्युदात्तः। मतुप्ङीपोः पित्त्वादनुदात्तत्वम्। वाजेभिः। वाजशब्दो वृषादित्वात् (पा.सू.६.१.२०३) आद्युदात्तः। स हि अवृत्कृतत्वात् आकृतिगणः। वाजोऽन्नमास्विति वाजिन्यः क्रियाः। अत इनिठनौ (पा.सू.५.२.११५) इति इनिप्रत्ययः। ताः क्रिया यस्याः सन्ति सा सरस्वती वाजिनीवती। छन्दसीरः (पा.सू.८.२.१५) इति मतुपो वत्वम्। मतुप्ङीपोः पित्त्वेनानुदात्तत्वात् इनेः प्रत्ययाद्युदात्तत्वमेव शिष्यते। यज्ञम्। यजयाच (पा.सू.३.३.९०) इत्यादिना नङ्प्रत्ययः। प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तः। वष्टु। वश कान्तौ। कान्तिरभिलाषः। अदिप्रभृतिभ्यः शपः (पा.सू.२.४.७२) इति शपो लुक्। निघातः। धियावसुः। धिया कर्मणा वसु यस्याः सकाशाद्भवति सा धियावसुः। सावेकाचः० (पा.सू.६.१.१६८) इति विभक्तिरुदात्ता। बहुव्रीहौ प्रकृत्या पूर्वपदम् (पा.सू.६.२.१) इति विभक्तिस्वर एव शिष्यते। छन्दसस्तृतीयाया अलुक्॥
codayitrī́ sūnṛ́tānāṁ, cétantī sumatīnā́m
yajñáṁ dadhe sárasvatī

Saraswati – speech which is inspirer of acquiring noble virtues and is the instructress of the right minded, refined by the knowledge of the Veda, upholds the Yajna.
(Griffith:) Inciter of all pleasant songs, inspirer of all gracious thought,
Sarasvati accept our rite.


codayitrī́, codayitrī́-.Nom.Sg.F; sūnṛ́tānām, sūnṛ́ta-.Gen.Pl.F; cétantī, √cit.Nom.Sg.F.Prs.Act; sumatīnā́m, sumatí-.Gen.Pl.F; yajñám, yajñá-.Acc.Sg.M; dadhe, √dhā.3.Sg.Prs/prf.Ind.Med; sárasvatī, sárasvant-.Nom.Sg.F.

(सायणभाष्यम्)
या सरस्वती सेयमिमं यज्ञं दधे धारितवती। कीदृशी। सूनृतानां प्रियाणां सत्यवाक्यानां चोदयित्री प्रेरयित्री। सुमतीनां शोभनबुद्धियुक्तानामनुष्ठातॄणां चेतन्ती तदीयमनुष्ठेयं ज्ञापयन्ती॥ चोदयित्री।चुद प्रेरणे। ण्यन्तात् तृच्। चित्त्वादन्तोदात्तः। ऋन्नेभ्यो ङीप् (पा.सू.४.१.५) इति ङीप्। तस्य उदात्तयणो हल्पूर्वात् (पा.सू.६.१.१७४) इत्युदात्तत्वम्। सूनृतानाम्। उने परिहाणे इत्यतः क्विप् च (पा.सू.३.२.७६) इति क्विपि सुतराम् ऊनयति अप्रियम् इति सून् इति प्रियमुच्यते। तच्च तदृतं सत्यं चेति सूनृतम्। परादिश्छन्दसि बहुलम् (पा.सू.६.२.१९९) इत्युत्तरपदाद्युदात्तत्वम्। चेतन्ती। चिती संज्ञाने। अत्र शपो ङीपश्च पित्त्वादनुदात्तत्वम्। शतुश्च अदुपदेशात् लसार्वधातुकस्वरेणानुदात्तत्वम्। धात्वन्तस्वर एव शिष्यते। सुमतिशब्दस्य मतुपि ह्रस्वत्वात् नामन्यतरस्याम् (प.सू.६.१.१७७) इति विभक्तेरुदात्तत्वम्॥
mahó árṇaḥ sárasvatī, prá cetayati ketúnā
dhíyo víśvā ví rājati

The Vedic Speech which along with noble actions and intellect enlightens that great ocean of the words like the great ocean of water, gives intellectual brightness.
(Griffith:) Sarasvati, the mighty flood, she with be light illuminates,
She brightens every pious thought.


maháḥ, mahás-.Nom/acc.Sg.N; árṇaḥ, árṇas-.Nom/acc.Sg.N; sárasvatī, sárasvant-.Nom.Sg.F; prá, prá; cetayati, √cit.3.Sg.Prs.Ind.Act; ketúnā, ketú-.Ins.Sg.M; dhíyaḥ, dhī́-.Acc.Pl.F; víśvāḥ, víśva-.Acc.Pl.F; , ví; rājati, √rāj.3.Sg.Prs.Ind.Act.

(सायणभाष्यम्)
द्विविधा हि सरस्वती विग्रहवद्देवता नदीरूपा च। तत्र पूर्वाभ्यामृग्भ्यां विग्रहवती प्रतिपादिता। अनया तु नदीरूपा प्रतिपाद्यते। तादृशी सरस्वती केतुना कर्मणा प्रवाहरूपेण महो अर्णः प्रभूतमुदकं प्र चेतयति प्रकर्षेण ज्ञापयति। किं च स्वकीयेन देवतारूपेण विश्वाः धियः सर्वाण्यनुष्ठातृप्रज्ञानानि वि राजति विशेषेण दीपयति। अनुष्ठानविषया बुद्धीः सर्वदोत्पादयतीत्यर्थः। सरस्वत्या द्विरूपत्वं यास्को दर्शयति-तत्र सरस्वतीत्येतस्य नदीवद्देवतावच्च निगमा भवन्ति (निरु.२.२३) इति। एकशतसंख्याकेषूदकनामसु अर्णः क्षोदः (नि.१.१२.१) इति पठितम्। एतामृचं यास्को व्याचष्ट – महदर्णः सरस्वती प्रचेतयति प्रज्ञापयति केतुना कर्मणा प्रज्ञया वेमानि च सर्वाणि प्रज्ञानान्यभिविराजति (निरु.११.२७) इति॥ महो अर्णः। महदिति तकारस्य व्यत्ययेन सकारः। तस्य रुत्वोत्वगुणाः। प्रातिपदिकस्वरेणान्तोदात्तः। एङः पदान्तादति (पा.सू.६.१.१०९) इति पूर्वरूपे प्राप्ते प्रकृत्यान्तःपादमव्यपरे (पा.सू.६.१.११५) इति प्रकृतिभावः। अर्ति इत्यर्णः। उदके नुट् च (उ.सू.४.६३६) इत्यसुन्प्रत्ययो नुडागमश्च। केतुना। प्रातिपदिकस्वरेणान्तोदात्तः। विश्वाः। विश्वशब्दः क्वन्प्रत्ययान्त आद्युदात्तः॥

(<== Prev Sūkta Next ==>)
surūpakṛtnúm ūtáye, sudúghām iva godúhe
juhūmási dyávi-dyavi

As a good milk-cow is procured for the man who desires milk, we glorify and invoke God – the Doer of noble deeds who gives form to all objects with His Light, every day for the acquisition of knowledge and protection of our people.
(Griffith:) As a good cow to him who milks, we call the doer of fair deeds,
To our assistance day by day.


surūpakṛtnúm, surūpakṛtnú-.Acc.Sg.M/f; ūtáye, ūtí-.Dat.Sg.F; sudúghām, sudúgha-.Acc.Sg.F; iva, iva; godúhe, godúh-.Dat.Sg.F; juhūmási, √hū.1.Pl.Prs.Ind.Act; dyávi-dyavi, dyú- ~ div-.Loc.Sg.M.

(सायणभाष्यम्)
प्रथमे मण्डले द्वितीयानुवाके चत्वारि सूक्तानि। तत्र सुरूप इत्यादिकं दशर्चं प्रथमं सूक्तं, सुरूपकृत्नुं दश इत्यनुक्रान्तत्वात्। पूर्ववन्मधुच्छन्दसो गायत्रस्य चानुवृत्तेः ते एव ऋषिच्छन्दसी। इन्द्रं पृच्छा इति चतुर्थ्यामृचि लिङ्गदर्शनादिन्द्रो देवता। अभिप्लवषडहे ब्राह्मणाच्छंसिनः प्रातःसवने स्तोमवृद्धौ अवापार्थानि सुरूपकृत्नुमूतये इत्यादीनि षट् सूक्तानि। सूत्रितं च अभिप्लवपृष्ठयाहानि इति खण्डे-ब्राह्मणाच्छंसिनः सुरूपकृत्नुमूतय इति षट् सूक्तानि (आश्व.श्रौ.७.५) इति। आद्यानि त्रीणि सूक्तानि महाव्रते निष्केवल्ये औष्णिहतृचाशीतौ शस्तव्यानि। उक्तं च शौनकेन-सुरूपकृत्नुमूतय इति त्रीण्येन्द्र सानसिं रयिमिति सूक्ते (ऐ.आ.५, २.५) इति। चतुर्विंशेऽहनि माध्यंदिने सवने ब्राह्मणाच्छंसिनः सुरूपकृत्नुमूतये इति वैकल्पिकः स्तोत्रियस्तृचः। होत्रकाणाम् इति खण्डे मदे मदे हि नो ददिः सुरूपकृत्नुमूतये (आश्व.श्रौ.७.४) इति सूत्रितत्वात्। अग्निष्टोमे वैश्वदेवशस्त्रे सुरूपकृत्नुमूतये इति धाय्या, सुरूपकृत्नुमूतये तक्षन्रथम् (आश्व.श्रौ.५.१८) इति सूत्रितत्वात्॥
सुरूपकृत्नुं शोभनरूपोपेतस्य कर्मणः कर्तारमिन्द्रम् ऊतये अस्मद्रक्षार्थं द्यविद्यवि प्रतिदिनं जुहूमसि आह्वयामः। आह्वाने दृष्टान्तः। गोदुहे गोधुगर्थं सुदुघामिव सुष्ठु दोग्ध्रीं गामिव। यथा लोके गोः यो दोग्धा तदर्थं तस्याभिमुख्येन दोहनीयां गामाह्वयति तद्वत्। वस्तोः इत्यादिषु द्वादशसु अहर्नामसु द्यविद्यवि (नि.१.९.१२) इति पठितम्॥ सुरूपकृत्नुम्। करोतीति कृत्नुः। कृहनिभ्यां क्नुः। (उ.सू.३.३१०)। कित्त्वाद्गुणाभावः। तकारोपजनश्छन्दसः। समासान्तोदात्तः। ऊतये। अवतेर्धातोः उदात्तः इत्यनुवृत्तौ ऊतियूतिजूतिसातिहेतिकीर्तयश्च (पा.सू.३.३.९७) इति क्तिन् उदात्तो निपातितः। सुदुघाम्। सुष्ठु दुग्धे इति सुदुघा। दुहः कब्धश्च (पा.सू.३.२.७०) इति कप्प्रत्ययो हकारस्य च धकारः। कित्त्वाद्गुणाभावः। कपः पित्त्वादनुदात्तत्वे धातुस्वरेण उकार उदात्तः। सुशब्देन गतिसमासे कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वेन स एव स्वरः। इवेन विभक्त्यलोपः पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं च इति इवसमासे स एव स्वरः। गां दोग्धीति गोधुक्। सत्सूद्विष° (पा.सू.३.२.६१) इत्यादिना क्विप्। कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम्। जुहूमसि। ह्वयतेर्लंडुत्तमपुरुषबहुवचने बहुलं छन्दसि (पा.सू.२.४, ७६) इति शपः श्लुः। अभ्यस्तस्य च (पा.सू.६.१.३३) इत्यभ्यस्तकारणस्य ह्वयतेः प्रागेव द्विर्वचनात् संप्रसारणम्। संप्रसारणाञ्च (पा.सू.६.१.१०८) इति परपूर्वत्वम्। हलः (पा.सू.६.५.२) इति दीर्घः। ततः श्लौ (पा.सू.६.१.१०) इति द्विर्वचनम्। अभ्यासस्य ह्रस्वः (पा.सू.७.४.५९), चुत्वजश्त्वे (पा.सू.७.४.६२; ८.४.५३)। इदन्तो मसिः (पा.सू.७.१.४६) इति इकारागमः। प्रत्ययस्वरेण मकारस्योदात्तत्वम्। द्यविद्यवि। द्योशब्दः प्रातिपदिकस्वरेणान्तोदात्तः। नित्यवीप्सयोः (पा.सू.८.१.४) इति द्विर्भावः। तस्य परमाम्रेडितम् (पा.सू.८.१.२) अनुदात्तं च (पा.सू.८.१.३) इति द्वितीयस्यानुदात्तत्वम्॥
úpa naḥ sávanā́ gahi, sómasya somapāḥ piba
godā́ íd reváto mádaḥ

The sun with its rays is the protector of all objects in this world and it is the means of the use of the eyes and other senses. It is this Sun that comes to give light to all and thereby is the source of joy to the soul.
(Griffith:) Come you to our libations, drink of Soma; Soma-drinker you!
The rich One’s rapture gives cows.


úpa, úpa; naḥ, ahám.Acc/dat/gen.Pl; sávanā, sávana-.Acc.Pl.N; ā́, ā́; gahi, √gam.2.Sg.Aor.Imp.Act; sómasya, sóma-.Gen.Sg.M; somapāḥ, somapā́-.Voc.Sg.M; piba, √pā.2.Sg.Prs.Imp.Act; godā́ḥ, godā́-.Nom.Sg.M; ít, ít; revátaḥ, revánt-.Gen.Sg.M; mádaḥ, máda-.Nom.Sg.M.

(सायणभाष्यम्)
हे सोमपाः सोमस्य पातरिन्द्र सोमं पातु नः अस्मदीयानि सवना त्रीणि सवनानि प्रति उप समीपे आ गहि आगच्छ। आगत्य च सोमस्य सोमं पिब। रेवतः धनवतस्तव मदः हर्षः गोदा इत् गोप्रद एव। त्वयि हृष्टे सति अस्माभिर्गावो लभ्यन्ते इत्यर्थः॥ उप। निपातत्वदाद्युदात्तः। सवना। सूयते सोम एष्विति सवनानि। अधिकरणे ल्युट् (पा.सू.३.३.११७)। सुपो डादेशः टिलोपश्च। लिति (पा.सू.६.१.१९३) इति प्रत्ययात् पूर्वस्य अकारस्योदात्तत्वम्। गहि। गमेः बहुलं छन्दसि (पा.सू.२, ४, ७३) इति शपो लुक्। हेर्ङित्त्वात् अनुदात्तोपदेश (पा.सू.६.४.३७) इत्यादिना मकालोपः। अतो हेः (पा.सू.६.४.१०५) इति आभाच्छास्त्रीये लुकि कर्तव्ये असिद्धवदत्रा भात् (पा.सू.६.४.२२) इति आभाच्छास्त्रीयो मकारलोपोऽसिद्धवद्भवति। सोमपाः। आमन्त्रितस्य च (पा.सू.८.१.१९) इति निघातः। तस्याविद्यमानवत्त्वेऽपि पूर्वापेक्षया तिङ्ङतिङः इति पिबेत्यस्य निघातः। न च पूर्वस्यापि पराङ्गवद्भावेनाविद्यमानवत्त्वम् , असामर्थ्येन तदभावात्। गां ददातीति गोदाः। क्विप् च (पा.सू.३.२.७६) इति क्विपं परमपि सरूपं बाधित्वा प्रतिपदविधित्वात्। अतो मनिन्व्ननिध्वनिपश्च (पा.सू.३.२.७४) इति विच्। क्विपि हि घुमास्था° (पा.सू.६.४.६६) इत्यादिना धातोः आकारस्य ईत्वं स्यात्। रेवान्। रयिर्धनमस्यास्तीति मतुप्। ह्रस्वनुड्भ्यां मतुप (पा.सू.६.१.१७६) इति मतुप् उदात्तः। छन्दसीरः (पा.सू.८.२.१५) इति वत्वम्। रयेर्मतौ बहुलं छन्दसि (पा.सू.६.१.३७.६) इति संप्रसारणपरपूर्वत्वे गुणश्च। मदः। मदोऽनुपसर्गे (पा.सू.३.३.६७) इति अप्। पित्त्वादनुदात्तः॥
áthā te ántamānāṁ, vidyā́ma sumatīnā́m
mā́ no áti khya ā́ gahi

When people receive education and instruction by sitting at the feet of the righteous scholars, they do not wander hither and thither by giving up the teaching of God. They enjoy happiness by acquiring the knowledge of all objects from the earth up to God.
(Griffith:) So may we be acquainted with your innermost benevolence:
Neglect us not, come here.


átha, átha; te, tvám.Dat/gen.Sg; ántamānām, ántama-.Gen.Pl.F; vidyā́ma, √vid.1.Pl.Prf.Opt.Act; sumatīnā́m, sumatí-.Gen.Pl.F; mā́, mā́; naḥ, ahám.Acc/dat/gen.Pl; áti, áti; khyaḥ, √khyā.2.Sg.Aor.Inj.Act; ā́, ā́; gahi, √gam.2.Sg.Aor.Imp.Act.

(सायणभाष्यम्)
अथ सोमपानानन्तरं हे इन्द्र ते तव अन्तमानाम् अन्तिकतमानामतिशयेन समीपवर्तिनां सुमतींना शोभनमतियुक्तानां शोभनप्रज्ञानां पुरुषाणां मध्ये स्थित्वा विद्याम वयं त्वां जानीयाम। यद्वा। सुमतीनां शोभनबुद्धीनां कर्मानुष्ठानविषयाणां लाभार्थमित्यध्याहारः। बुद्धिलाभाय त्वां स्मरेमेत्यर्थः। त्वमपि नः अति मा ख्यः अस्मानतिक्रम्य अन्येषां त्वत्स्वरूपं मा प्रकथय। किंतु आ गहि अस्मानेवागच्छ॥ अथ इति निपात आद्युदात्तः। निपातस्य च (पा.सू.६.३.१३६) इति दीर्घत्वम्। अन्तमानाम्। अतिशयेनान्तिका इति अतिशायने तमप् (पा.सू.५.३.५५)। तमे तादेश्च (पा.सू.६.४.१४९.९) इति तादिलोपः। अन्तोऽस्यास्तीति अन्तिकः समीपः। अत इनिठनौ (पा.सू.५.२.११५) इति ठन्। नित्त्वादाद्युदात्तः। दूरोत्कर्षस्य ह्यवसानं नास्ति। सामीप्योत्कर्षस्य पुनर्यो यस्य समीपः स एव तस्यान्त इत्यन्तवत्वात् समीपमन्तिकमुच्यते। विद्याम। वेत्तेर्लिङि यासुट् परस्मैपदेषूदात्तो ङिच्च (पा.सू.३.४.१०३) इति यासुट् उदात्तः। पादादित्वात् तिङ्ङतिङः इति न निघातः। सुमतीनाम्। मतिशब्दे क्तिनन्तेऽपि मन्त्रे वृषइषपचमनविदभूवीरा उदात्तः (पा.सू.३.३.९६) इति इकार उदात्तः। शोभना मतिर्येषां ते सुमतय इति बहुव्रीहौ पूर्वपदप्रकृतिस्वरापवादेन नञ्सुभ्याम् (पा.सू.६.२.१७२) इत्युत्तरपदान्तोदात्तः। शोभना मतयः सुमतय इति कर्मधारयेऽप्यव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरापवादः कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेणान्तोदात्ततैव। अतो मतुपि ह्रस्वादन्तोदात्ताच्च सुमतिशब्दात् परस्य नामो नामन्यतरस्याम् (पा.सू.६.१.१७७) इत्युदात्तत्वम्। ख्यः। ख्या प्रकथने इत्यस्य लुङि सिपि अस्यतिवक्तिख्यातिभ्योऽङ् (पा.सू.३.१.५२) इति च्लेरडादेशः। अतो लोप इटि च (पा.सू.६.४.६४) इत्याकारलोपः। इतश्च (पा.सू.३.४.१००) इति इकारलोपो रुत्वविसर्गौ। न माङ्योगे (पा.सू.६.४.७४) इत्यडभावः। गहि। गमेः बहुलं छन्दसि (पा.सू.२.४.७३) इति शपो लुकि हेर्ङित्वात् अनुदात्तोपदेश(पा.सू.६.४.३७) इति मकारलोपस्य – असिद्धवदत्रा भात् (पा.सू.६.४.२२) इति असिद्धत्वात् अतो हेः (पा.सू.६.४.१०५) इति लुक् न भवति॥
áthā te ántamānāṁ, vidyā́ma sumatīnā́m
mā́ no áti khya ā́ gahi

O man desirous of acquiring knowledge; approach a learned and wise person who is truthful in mind, word and deed, who observes non-violence and who gives good knowledge to all men of friendly nature. Approach him and get your doubts cleared. After getting correct answers for your questions and doubts from him preach to others also. Keep yourself far away from him who is not learned, is jealous, deceitful and selfish.
(Griffith:) So may we be acquainted with your innermost benevolence:
Neglect us not, come here.


átha, átha; te, tvám.Dat/gen.Sg; ántamānām, ántama-.Gen.Pl.F; vidyā́ma, √vid.1.Pl.Prf.Opt.Act; sumatīnā́m, sumatí-.Gen.Pl.F; mā́, mā́; naḥ, ahám.Acc/dat/gen.Pl; áti, áti; khyaḥ, √khyā.2.Sg.Aor.Inj.Act; ā́, ā́; gahi, √gam.2.Sg.Aor.Imp.Act.

(सायणभाष्यम्)
अत्र यजमानं प्रति होता.ब्रूते। हे यजमान त्वम् इन्द्रं परेहि इन्द्रस्य समीपे गच्छ। गत्वा च विपश्चितं मेधाविनं होतारं मां पृच्छ। असौ होता सम्यक् स्तुतवान् न वा इत्येवं प्रश्नं कुरु। यः इन्द्रः ते तव यजमानस्य सखिभ्यः ऋविग्भ्यः वरं श्रेष्ठं धनपुत्रादिकम् आ समन्तात् प्रयच्छतीति शेषः। तादृशमिन्द्रमिति पूर्वत्रान्वयः। पुनरपि कीदृशम्। विग्रं मेधाविनम् अस्तृतम् अहिंसितम्। विप्रः इत्यादिषु चतुर्विंशतिसंख्याकेषु मेधाविनामसु विग्रविपश्चिच्छब्दौ पठितौ (नि.३.१५.२, १६)॥ विग्रम्। वृषादित्वादाद्युदात्तः। अस्तृतम्। अव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम्। इन्द्रशब्दे ऋज्रेन्द्राग्र° (उ.सू.२.१८६) इत्यादिना रन्। नित्त्वादाद्युदात्तः। सखिभ्यः। समाने ख्यश्चोदात्तः (उ.सू.४.५७६) इति समाने उपपदे ख्यातेरिण्। डित् इत्यनुवृत्तेस्तस्य डित्त्वात् टिलोपश्च (पा.सू.६.४.१४३)। तत्संनियोगेन यलोपः। उपपदस्योदात्तत्वम्। समानस्य छन्दस्यमूर्धप्रभृत्युदर्केषु (पा.सू.६.३.८४) इति सभावः। अतः सखिशब्द आद्युदात्तः। व्रियते इति वरः। ग्रहवृदृनिश्चिगमश्च (पा.सू.३.३.५८) इलि अप्। तस्य पित्त्वात् धातुस्वर एव॥
utá bruvantu no nído, nír anyátaś cid ārata
dádhānā índra íd dúvaḥ

Let those persons who are devoted to God and who are established (Well-versed) in all sciences and firm in the performance of righteous acts and labor, deliver discourses to us. But let those persons who are devoid of knowledge, who are in the habit of censuring others unjustly and who are wicked hypocrites, go away from our residence and also from all places i.e. let not unrighteous persons remain anywhere.
(Griffith:) Whether the men who mock us say, Depart unto another place,
You who serve Indra and none else;


utá, utá; bruvantu, √brū.3.Pl.Prs.Imp.Act; naḥ, ahám.Acc/dat/gen.Pl; nídaḥ, níd-.Nom.Pl.F; nís, nís; anyátas, anyátas; cit, cit; ārata, √ṛ.2.Pl.Aor.Ind.Act; dádhānāḥ, √dhā.Nom.Pl.M.Prs.Med; índre, índra-.Loc.Sg.M; ít, ít; dúvaḥ, dúvas-.Nom/acc.Sg.N.

(सायणभाष्यम्)
नः अस्माकं संबन्धिन ऋत्विज इति शेषः। ते ब्रुवन्तु इन्द्रं स्तुवन्तु। उत अपि च हे निदः निन्दितारः पुरुषाः निः आरत इतो देशान्निर्गच्छत। अन्यतश्चित् अन्यस्मादपि देशान्निर्गच्छत। कीदृशा ऋत्विजः। इन्द्रे दुवः परिचर्या दधानाः कुर्वाणाः। इच्छब्दोऽवधारणे। सर्वदा परिचर्यां कुर्वन्त एव तिष्ठन्त्वित्यर्थः॥ निन्दन्तीति निदः। णिदि कुत्सायाम्। क्विपि नुमभावश्छान्दसः। सुपोऽनुदात्तत्वात् धातुस्वरः। आमन्त्रितत्वेऽपि वाक्यान्तरत्वेन स्ववाक्यगतपदादपरत्वात् न निघात इत्याद्युदात्तत्वमेव। अन्यतः। लिति इति प्रत्ययात्पूर्वस्योदात्तत्वम्। चित् इति अपिशब्दार्थे। तेन न केवलमितः, इतो निर्गत्यान्यतोऽपि निर्गच्छतेति गम्यते। स एष धात्वर्थयोः संबन्धः आरत इति लुङा द्योत्यते। स हि धातुसंबन्धाधिकारे विधीयते। आरत। अर्तेः छन्दसि लुङ्लङलिटः (पा.सू.३.४.६) इति लोडर्थे लुङ्। मध्यमबहुवचनस्य तादेशः। सर्तिशास्त्यर्तिभ्यश्च (पा.सू.३.१.५६) इति च्लेरङादेशः। ऋदृशोऽङि गुणः (पा.सू.७.४.१६) इति गुणः। आडागमः। दधानाः। शानचश्चित्त्वात् प्राप्तमन्तोदात्तं बाधित्वा परत्वात् अभ्यस्तानामादिः (पा.सू.६.१.१८९) इत्याद्युदात्तत्वम्। दुवः। नब्विषयस्यानिसन्तस्य (फि.सू.२६) इत्याद्युदात्तः॥
utá naḥ subhágām̐ arír, vocéyur dasma kṛṣṭáyaḥ
syā́méd índrasya śármaṇi

O Decay-less Immortal God, may we be always in Your eternal happiness which consists in the obedience of Your commands. Let all learned persons teach all good sciences to all of us, so that even our opponents may call us as full of the wealth of knowledge.
(Griffith:) Or whether, Deity of wondrous deeds, all our true people call us blest,
Still may we dwell in Indra’s care.


utá, utá; naḥ, ahám.Acc/dat/gen.Pl; subhágān, subhága-.Acc.Pl.M; aríḥ, arí-.Nom.Sg.M; vocéyuḥ, √vac.3.Pl.Aor.Opt.Act; dasma, dasmá-.Voc.Sg.M; kṛṣṭáyaḥ, kṛṣṭí-.Nom.Pl.F; syā́ma, √as.1.Pl.Prs.Opt.Act; ít, ít; índrasya, índra-.Gen.Sg.M; śármaṇi, śárman-.Loc.Sg.N.

(सायणभाष्यम्)
हे दस्म शत्रूणामुपक्षपयितरिन्द्र त्वदनुग्रहात् अरिः उत शत्रवोऽपि नः अस्मान् सुभगान्। शोभनधनोपेतान् वोचेयुः उच्यासुः। कृष्टयः मनुष्या अस्मन्मित्रभूता वदन्तीति किमु वक्तव्यमिति शेषः। ततो धनसंपन्ना वयम् इन्द्रस्य शर्मणि इन्द्रप्रसादलब्धे सुखे स्यामेत् भवेमैव। मघम् इत्यादिष्वष्टाविंशतिसंख्याकेषु धननामसु – रयिः क्षत्रं भगः (नि.२.१०.१०) इति पठितम्। मनुष्याः इत्यादिषु पञ्चविंशतिसंख्याकेषु मनुष्यनामसु कृष्टयः (नि.२.३.७) इति पठितम्॥ उत। एवमादीनामन्तः (फि.सू.८२) इत्यन्तोदात्तः। सुभगान्। भगशब्दस्य क्रत्वादिषु पाठात् नञ्सुभ्याम् (पा.सू.६.२.१७२) इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वं बाधित्वा क्रत्वादयश्च (पा.सू.६.२.११८) इत्युत्तरपदाद्युदात्तत्वम्। संहितायां दीर्घादटि समानपादे (पा.सू.८.३.९) इति नकारस्य रुत्वम्। भोभगो (पा.सू.८.३.१७) इति यत्वम्। लोपः शाकल्यस्य (पा.सू.८.३.१९) इति यलोपः। तस्यासिद्धवत्त्वात् न पुनः संधिकार्यम्। अतोऽटि नित्यम् (पा.सू.८.३.३) इत्याकारस्य सानुनासिकता। अरिः। वचनव्यत्ययः। अच इः (उ.सू.४, ५७८) इति इप्रत्ययान्तः। प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तः। वोचेयुः उच्यासुः। वच परिभाषणे इत्यस्मात् आशीर्लिंङि झेर्जुसादेशे (पा.सू.३.४.१०८) लिङ्याशिष्यङ् (पा.सू.३.१.८६) इति अङ्प्रत्यये वच उम् (पा.सू.७.४.२०) इत्युमागमः। गुणः। किदाशिषि (पा.सू.३.४.१०४) इति यासुट्। छन्दस्युभयथा (पा.सू.३.४.११७) इति लिङादेशस्य सार्वधातुकत्वात् लिङः सलोपोऽनन्त्यस्य (पा.सू.७.२.७९) इति सकारलोपः। अतो येयः (पा.सू.७.२.८०)। आद्गुणः (पा.सू.६.१.८७)। अङोऽदुपदेशाल्लसार्वधातुकस्वरेण लिङोऽनुदात्तत्वम्। अङ्प्रत्ययस्वर एव शिष्यते। तेन सह इकारस्य गुणः एकादेश उदात्तेनोदात्तः (पा.८.२.५) इत्युदात्तः। दस्म। दसु उपक्षये इत्यस्मात् अन्तर्भावितण्यर्थात् इषियुधीन्धिदसिश्याधूसूभ्यो मक् (उ.सू.१.१४२)। पदात्परत्वादामन्त्रितनिघातः। कृष्टयः। क्तिच्क्तौ च संज्ञायाम् (पा.सू.३.३.१७४) इति क्तिचि मनुष्यनामत्वात् चितः (पा.सू.६.१.१६३) इत्यन्तोदात्तः। स्याम। अस भुवि। श्नसोरल्लोपः (पा.सू.६.४.१११)। यासुट उदात्तत्वम्। पादादित्वादनिघातः। शर्मणि। शॄ हिंसायाम्। हिनस्ति दुःखमिति शर्म अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते (पा.सू.३.२.७५) इति मनिन्। नेड्वशि कृति (पा.सू.७.२.८) इति इट्प्रतिषेधः। नित्त्वादाद्युदात्तत्वम्॥
ém āśúm āśáve bhara, yajñaśríyaṁ nṛmā́danam
patayán mandayátsakham

O God, bestow on us by Your Grace for quickness and joy in our vehicles, swiftness-producing combination of fire, water etc. and man-cheering, and glory of the kingdom, the wealth of wisdom which makes us masters and gladdens all friends who teach us various Sciences.
(Griffith:) Unto the swift One bring the swift, man-cheering, grace of ritual,
That to the Friend gives wings and joy.


ā́, ā́; īm, īm; āśúm, āśú-.Acc.Sg.M/f; āśáve, āśú-.Dat.Sg.M; bhara, √bhṛ.2.Sg.Prs.Imp.Act; yajñaśríyam, yajñaśrī́-.Acc.Sg.M; nṛmā́danam, nṛmā́dana-.Nom/acc.Sg.M/n; patayát, patayát(sakha-).Nom/acc.Sg.M/f/n; mandayátsakham, mandayátsakha-.Nom/acc.Sg.M/n.

(सायणभाष्यम्)
ईम् इति निपात इदंशब्दार्थे वर्तते। हे यजमान आशवे कृत्स्नसोमयागव्याप्तायेन्द्राय ईम् आ भर इमं सोममाहर। कीदृशं सोमम्। आशुं सवनत्रयव्याप्तं यज्ञश्रियं यज्ञस्य संपद्रूपं नृमादनं नॄणामृत्विग्यजमानानां हर्षहेतुं पतयत् पतयन्तं कर्मणि प्राप्नुवन्तं मन्दयत्सखम्। य इन्द्रो मन्दयति यजमानान् हर्षयति तस्मिन्निन्द्रे सखिभूतोऽयं सोमः। तत्प्रीतिहेतुत्वात् तृप्तिहेतुत्वाद्वा॥ आशुम्। कृवापाजिमिस्वदिसाध्यशूभ्य उण् (उ.सू.१.१) इति उण्। प्रत्ययस्वरः। आशवे। पूर्ववत्। यज्ञश्रियम्। समासस्य (पा.सू.६.१.२२३) इत्यन्तोदात्तः। माद्यन्तेऽनेनेति मादनः। करणाधिकरणयोश्च (पा.सू.३.३.११७) इति ल्युट्। तस्य लित्त्वात् पूर्व आकार उदात्तः। गतिकारकोपपदात्कृत् (पा.सू.६.२.१३९) इति स एव शिष्यते। पतयत्। पतेरदन्तस्य चौरादिको णिच् (पा.सू.३.१.२५)। अतो लोपः (पा.सू.६.४.४८.)। तस्य स्थानिवत्वात् (पा.सू.१.१.५६) उपधाया वृद्ध्यभावः (पा.सू.७.२.११६)। लटः शत्रादेशः। तस्य छन्दस्युभयथा (पा.सू.३.४.११७) इत्यार्धधातुकत्वेन शबभावात् अदुपदेशात् (पा.सू.६.१.१८६) इति निघाताभावेन प्रत्ययाद्युदात्तत्वमेव भवति। आर्धधातुकत्वेऽपि सर्वे विधयश्छन्दसि विकल्प्यन्ते (परिभा.३५) इति णेरनिटि (पा.सू.६.४.५१) इति णिलोपाभावः। सुपां सुलुक् (पा.सू.७.१.३९) इत्यमो लुक्। न लुमता (पा.सू.१.१.६३) इति प्रत्ययलक्षणनिषेधात् उगिदचाम् (पा.सू.७.१.७०) इति न नुम्। एवं मन्दयच्छब्दोऽन्तोदात्तः। मन्दयतीन्द्रे सखा। सप्तमी (पा.सू.२.१.४०) इति योगविभागात् समासः। तत्पुरुषे तुल्यार्थ° (पा.सू.६.२.२) इति सप्तमीपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम्॥
asyá pītvā́ śatakrato, ghanó vṛtrā́ṇām abhavaḥ
prā́vo vā́jeṣu vājínam

O lion among men engaged in doing many good works, as the solid sun takes the juice of the water (rivers, seas etc.) destroys the clouds and protects the herbs and plants (through rain), and illuminates all with his light, so you should also destroy all diseases and wicked enemies and should protect a brave righteous person, who is engaged in waging war against unrighteous foes.
(Griffith:) You, Satakratu, drank this and defeat the Vṛtras’ slayer; you
Help the warrior in the fray.


asyá, ayám.Gen.Sg.M/n; pītvā́, √pā; śatakrato, śatákratu-.Voc.Sg.M; ghanáḥ, ghaná-.Nom.Sg.M; vṛtrā́ṇām, vṛtrá-.Gen.Pl.N; abhavaḥ, √bhū.2.Sg.Iprf.Ind.Act; prá, prá; āvaḥ, √av.2.Sg.Iprf.Ind.Act; vā́jeṣu, vā́ja-.Loc.Pl.M; vājínam, vājín-.Acc.Sg.M.

(सायणभाष्यम्)
हे शतक्रतो बहुकर्मयुक्तेन्द्र त्वम् अस्य सोमस्य संबन्धिनमंशं पीत्वा वृत्राणां वृत्रनामकासुरप्रमुखाणां शत्रूणां घनः अभवः हन्ताऽभूः। ततो वाजेषु संग्रामेषु वाजिनं संग्रामवन्तं स्वभक्तं प्रावः प्रकर्षेण रक्षितवानसि॥ अस्य इति इदंशब्देन प्रयोगसमये पुरोदेशस्थः सोमो निर्दिश्यते न तु पूर्वप्रकृतः सोमः परामृश्यते। अतोऽनन्वादेशत्वात् नात्र इदमोऽन्वादेशेऽशनुदात्तस्तृतीयादौ (पा.सू.३.४.३२) इत्यशादेशः। अतो न सर्वानुदात्तत्वं, किंतु त्यदाद्यत्वे (पा.सू.७.२.१०२) हलि लोपे (पा.सू.७.२.११३) अकारः प्रातिपदिकस्वरेणोदात्त इति अन्तोदात्तात् इत्यनुवृत्तौ ऊडिदंपदाद्यप्पुम्रैद्युभ्यः (पा.सू.६.१.१७१) इति विभक्तिरुदात्ता। पीत्वा। पिबतेः क्त्वाप्रत्यये घुमास्थादिना (पा.सू.६.४.६६) ईत्वम्। प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तः। असामर्थ्यान्न परामन्त्रिताङ्गवद्भावः। घनः। मूर्तौ घनः (पा.सू.३.३.७७) इति हन्तेर्धातोः काठिन्ये अप्प्रत्ययः। तदस्यास्तीति अर्शआदित्वात् (पा.सू.५.२.१२७) अजन्तः। चित्त्वादन्तोदात्तः। वाजेषु। वृषादित्वादाद्युदात्तः। वाजिनम्। इनिप्रत्ययस्वरः॥
táṁ tvā vā́jeṣu vājínaṁ, vājáyāmaḥ śatakrato
dhánānām indra sātáye

O Omniscient God, we give Your knowledge to all people for the acquirement of all things to be obtained through knowledge and kingdom etc. so that we may use them properly and enjoy happiness. It is You who give victory to righteous persons in their battles with the wicked.
(Griffith:) We strengthen, Satakratu, you, indeed the powerful in fight,
That, Indra, we may win us wealth.


tám, sá- ~ tá-.Acc.Sg.M; tvā, tvám.Acc.Sg; vā́jeṣu, vā́ja-.Loc.Pl.M; vājínam, vājín-.Acc.Sg.M; vājáyāmaḥ, √vājay.1.Pl.Prs.Ind.Act; śatakrato, śatákratu-.Voc.Sg.M; dhánānām, dhána-.Gen.Pl.N; indra, índra-.Voc.Sg.M; sātáye, sātí-.Dat.Sg.F.

(सायणभाष्यम्)
हे शतक्रतो बहुकर्मयुक्त यद्वा बहुप्रज्ञानयुक्त इन्द्र धनानां सातये संभजनार्थं वाजेषु युद्धेषु वाजिनं बलवन्तं त्वा पूर्वमन्त्रोक्तगुणयुक्तं त्वां वाजयामः अन्नवन्तं कुर्मः। रणः इत्यादिषु षट्चत्वारिंशत्सु संग्रामनामसु – पौंस्ये महाधने वाजे अग्मन् (नि.२.१७.४२) इति पठितम्। अष्टाविंशतिसंख्याकेष्वन्ननामसु अन्धः वाजः पाजः (नि.२.७.२) इति पठितम्। उरु तुबि इत्यादिषु द्वादशसु बहुनामसु – शतं सहस्रम् (नि.३.१.९) इति पठितम्। अपः अप्नः इत्यादिषु षड्विंशतिसंख्याकेषु कर्मनामसु शक्म क्रतुः (नि.२.१.११) इति पठितम्। केतः केतुः इत्यादिष्वेकादशसु प्रज्ञानामसु क्रतुः असुः (नि.३.९.५) इति पठितम्॥ त्वा। अनुदात्तं सर्वम् (पा.सू.८.१.१८) इत्यनुवृत्तौ त्वामौ द्वितीयायाः (पा.सू.८.१.२३) इति त्वादेशः। वाजेषु। वज व्रज गतौ। वाजयति गमयति शरीरनिर्वाहम् अनेनेति वाजो बलमन्नं वा। ण्यन्तात् करणे घञ्। तत्र ञित्स्वरस्यापवादे कर्षात्वतः० (पा.सू.६.१.१५९) इत्यन्तोदात्तत्त्वे प्राप्ते तस्याप्यपवादत्वेन वृषादीनां च (पा.सू.६.१.१०३) इत्याद्युदात्तत्वम्। वाजयामः। वाजोऽस्यास्तीति वाजवान्। तं कुर्म इत्यर्थे तत्करोति तदचष्टे (पा.सू.३.१.२.५-६) इति णिच्। इष्ठवण्णौ प्रातिपदिकस्य (पा.सू.६.४.१५५.१) इति तस्मिन् परत इष्ठवद्भावात् विन्मतोर्लुक् (पा.सू.५.३.६५) इति मतुपो लुक्। टे: (पा.सू.६.४.१५५) इत्यकारलोपः। णिचश्चित्वादन्तोदात्तत्वम्। शपः पित्वेनानुदात्तत्वम्। लसार्वधातुकस्वरेणा – ख्यातस्याप्यनुदात्तत्वम्। पादादित्वात् तिङ्ङतिङः इति न निघातः। शतक्रतो। आमन्त्रितनिघातः। धनानाम्। नब्विषयस्यानिसन्तस्य (फि.सू.२६) इत्याद्युदात्तः। सातये। उदात्तः इत्यनुवृत्तौ ऊतियूतिजूतिसातिहेतिकीर्तयश्च (पा.सू.३.३.९७) इति क्तिन् उदात्तः॥
yó rāyò vánir mahā́n, supāráḥ sunvatáḥ sákhā
tásmā índrāya gāyata

O learned people, always worship that Great God who being merciful is the Protector, Accomplisher and Giver of wealth (both material in the form of gold etc. and spiritual in the form of Wisdom), who is Mighty, the Fulfiller of all noble desires, the friend of the person who is full of knowledge and righteousness.
(Griffith:) To him the mighty stream of wealth, prompt friend of him who pours the juice
to this Indra sing your song.


yáḥ, yá-.Nom.Sg.M; rāyáḥ, rayí- ~ rāy-.M; avániḥ, aváni-.Nom.Sg.F; mahā́n, mahā́nt-.Nom.Sg.M; supāráḥ, supārá-.Nom.Sg.M; sunvatáḥ, √su.Gen.Sg.M.Prs.Act; sákhā, sákhi-.Nom.Sg.M; tásmai, sá- ~ tá-.Dat.Sg.M/n; índrāya, índra-.Dat.Sg.M; gāyata, √gā(y).2.Pl.Prs.Imp.Act.

(सायणभाष्यम्)
यः इन्द्रः रायः धनस्य अवनिः रक्षकः स्वामी वा तस्मा इन्द्राय गायत हे ऋत्विजस्तत्प्रीत्यर्थं स्तुतिं कुरुत। कीदृश इन्द्रः। महान् गुणैरधिकः सुपारः सुष्ठ कर्मणः पूरयिता सुन्वतः यजमानस्य सखा सखिवत् प्रियः॥ रायः। ऊडिदंपदाद्यप्पुम्रैद्युभ्यः (पा.सू.६.१.१७१) इति विभक्तेरुदात्तत्वम्। अवनिः। अव रक्षणगतिप्रीतितृप्त्यवगमप्रवेशश्रवणस्वाम्यर्थयाचनक्रियेच्छादीप्त्यवाप्त्यालिङ्गनहिंसादानभाववृद्धिषु च इत्यस्मात् अर्तिसृधृधम्यम्यश्यवितृभ्योऽनिः। (उ.सू.२.२५९) इत्यनिः। प्रत्ययाद्युदात्तत्वम्। सुपारः। पॄ पालनपूरणयोः इत्यस्मात् णिजन्तात् कर्तरि इत्यनुवृत्तौ पचाद्यच् (पा.सू.३.१.१३४)। चितः (पा.सू.६.१.१६३) इत्यन्तोदात्तः। सुन्वतः। शतुरनुमो नद्यजादी (पा.सू.६, १.१७३) इति विभक्तिरुदात्ता। सखा। समाने ख्यश्चोदात्तः (पा.सू.४.५७६) इति इण् प्रत्ययान्तः। तत्संनियोगेन यलोपः; सशब्दस्य चोदात्तः। डित्त्वात् टिलोपः। तस्मै। अदिः इत्यनुवृत्तौ त्यजितनियजिभ्यो डित् (उ.सू.१.१२९) इति तनोतेः अदिप्रत्ययः। डित्त्वात् टिलोपे प्रत्ययस्वरेण तच्छब्द उदात्तः॥ त्यदाद्यत्वम्। एकादेश उदात्तेनोदात्त: (पा.सू.८.२.५) इत्युदात्तः। सावेकाचस्तृतीयादिर्विभक्तिः (पा.सू.६.१.१६८) इति विभक्तेरुदात्तत्वे प्राप्ते प्रथमैकवचनेऽवर्णान्तत्वात् न गोश्वन्साचवर्ण (पा.सू.६.१.१८२) इति निषेधः। इन्द्राय। इन्द्रशब्दो रन्प्रत्ययान्तो निपातितः। नित्त्वादाद्युदात्तः। कर्मणा यमभिप्रैति स संप्रदानम् (पा.सू.१.४.३२) इत्यत्र क्रियाग्रहणं कर्तव्यम् (पा.म.१.४.३२) इति वचनात् गानक्रियया प्राप्यत्वात् संप्रदानत्वेन चतुर्थी॥

(<== Prev Sūkta Next ==>)
ā́ tv étā ní ṣīdatá-, -índram abhí prá gāyata
sákhāya stómavāhasaḥ

O friends who desire to become praise worthy, all of you should sit together in the attempt for emancipation, arts and crafts and sing the glory of God, master the Knowledge of electricity and Vayu (Air) and enjoy happiness.
(Griffith:) O come you here, sit you down: to Indra sing you forth, your song,
companions, bringing hymns of praise.


ā́, ā́; , tú; ā́, ā́; ita, √i.2.Pl.Prs.Imp.Act; , ní; sīdata, √sad.2.Pl.Prs.Imp.Act; índram, índra-.Acc.Sg.M; abhí, abhí; prá, prá; gāyata, √gā(y).2.Pl.Prs.Imp.Act; sákhāyaḥ, sákhi-.Voc.Pl.M; stómavāhasaḥ, stómavāhas-.Voc.Pl.M.

(सायणभाष्यम्)
आ तु इति द्वितीयं सूक्तं दशर्चम्। सुरूपकृत्नुं दश इत्यनुवृत्तौ आ तु युञ्जन्ति इत्येवमनुक्रान्तत्वात्। ऋषिच्छन्दोदेवताविनियोगाः पूर्ववत्। विशेषविनियोगस्तु-अतिरात्रे तृतीयपर्याये मैत्रावरुणशस्त्रे स्तोत्रियोऽयं तृचः। अतिरात्रे पर्यायाणाम् इति खण्डे आ त्वेता नि षीदत (आश्व.श्रौ, ६.४) इत्युक्तत्वात्॥
तुशब्दः क्षिप्रार्थों निपातः। द्वाभ्यामाङ्भ्यामन्वेतुम् इतशब्दोऽभ्यसनीयः। हे सखायः ऋत्विजः क्षिप्रमस्मिन् कर्मणि आगच्छतागच्छत। आदरार्थोऽभ्यासः। आगत्य च नि षीदत उपविशत। उपविश्य च इन्द्रमभि प्र गायत। सर्वतः प्रकर्षेण स्तुत। कीदृशाः सखायः। स्तोमवाहसः। त्रिवृत्पञ्चदशादिस्तोमानस्मिन् कर्मणि वहन्ति प्रार्पयन्तीति॥ आ तु आ। निपातत्त्वादाद्युदात्ताः। इत। इण् गतौ। द्व्यचोऽतस्तिङः (पा.सू.६.३.१३५) इति संहितायां दीर्घत्वम्। नि। निपातत्वादाद्युदात्तः। सीदत। पाघ्राध्मास्थाम्नादाण्दृशि° (पा.सू.७.३.७८) इत्यादिना सदेः सीदादेशः। सदिरप्रतेः (पा.सू.८.३.६६) इति संहितायां षत्वम्। अभि। उपसर्गाश्चाभिवर्जम् (फि.सू.८१) इति वचनात् प्रातिपदिकान्तोदात्तत्वम्। स्तोमवाहसः। अर्तिस्तुसुहुधृक्षिक्षुभायावापदियक्षिनीभ्यो मन् (उ.सू.१.१३७) इति स्तौतेर्मन्प्रत्ययान्तः स्तोमशब्दो नित्त्वादाद्युदात्तः। स्तोमं वहन्तीति स्तोमवाहसः। वहिहाधाञ्भ्यश्छन्दसि (उ.सू.४.६६०) इत्यसुन् प्रत्ययः। तत्र णित् इत्यनुवृत्तेः अत उपधायाः (पा.सू.७.२.११६) इत्युपधाया वृद्धिः। कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वे प्राप्ते गतिकारकयोरपि पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं च (उ.सू.४.६६६) इत्यौणादिकसूत्रात् समास आद्युदात्तः॥
purūtámam purūṇā́m, ī́śānaṁ vā́ryāṇām
índraṁ sóme sácā suté

O learned friends! glorify God Who as Dispenser of justice gives punishment to unrighteous persons, Who is the Lord of all things from earth to heaven, the Best and therefore the most acceptable, the Giver of all kinds of wealth (material as well as spiritual) to righteous people and utilize all things of the world for the benefit of all.
(Griffith:) To him the richest of the rich, the Lord of treasures excellent,
Indra, with Soma juice outpoured.


purūtámam, purūtáma-.Acc.Sg.M; purūṇā́m, purú-.Gen.Pl.N; ī́śānam, √īś.Nom/acc.Sg.M/n.Med; vā́ryāṇām, vā́rya-.Gen.Pl.N; índram, índra-.Acc.Sg.M; sóme, sóma-.Loc.Sg.M; sácā, sácā; suté, √su.Loc.Sg.M.

(सायणभाष्यम्)
सखायोऽभिप्रगायत इति पदद्वयमत्रानुवर्तते। हे सखायः ऋत्विजः सचा यूयं सर्वैः सह। यद्वा। सचा परस्परसमवायेन सुते अभिषुते सोमे प्रवृत्ते सति इन्द्रम् अभिप्रगायत। कीदृशमिन्द्रम्। पुरूतमम्। पुरून् बहून् शत्रून् तमयति ग्लापयतीति पुरूतमः। पुरूणां बहूनां वार्याणां वरणीयानां धनानाम् ईशानं स्वामिनम्॥ पुरूतमम्। तमु ग्लाने इति धातोरन्तर्भावितण्यर्थात् पचाद्यचि चित्त्वादन्तोदात्तेऽपि कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वं बाधित्वा परादिश्छन्दसि बहुलम् (पा.सू.६.२.१९९) इत्युत्तरपदाद्युदात्तत्वम्। पुरूणाम्। पॄ पालनपूरणयोः इत्यस्मात् कुः इत्यनुवृत्तौ पॄभिदिव्यधिगृधिधृषिभ्यः (उ.सू.१.२३) इति कुप्रत्ययः। कित्त्वाद्गुणनिषेधे (पा.सू.१.१.५) उदोष्ठ्यपूर्वस्य (पा.सू.७.१.१०२) इत्युकारः उरण् रपरः (पा.सू.१.१.५१)। प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तः पुरुशब्दः। अतो मतुपि ह्रस्वादन्तोदात्तात् पुरुशब्दात् परस्य नामो नामन्यतरस्याम् (पा.सू.६.१.१७७) इत्यन्तोदात्तत्वम्। ईशानम्। ईश ऐश्वर्ये इति धातोरनुदात्तेत्त्वात् परस्य शानचो लसार्वधातुकानुदात्तत्वम्। वार्याणाम्। वृङ् संभक्तौ इत्यस्मात् ऋहलोर्ण्यत् (पा.सू.३.१.१२४)। क्यब्विधौ हि वृञः एव ग्रहणं न वृङः (पा.सू.३.१.१०९.१)। तित्स्वरितम् (पा.सू.६.१.१८५) इति प्रत्ययस्वरितं बाधित्वा ईडवन्दवृशंसदुहां ण्यतः (पा.सू.६.१.२१४) इति ण्यदन्तस्याद्युदात्तत्वम्। यतोऽनावः (पा.सू.६.१.२१३) इत्यत्र तु ण्यतो ग्रहणं न भवति तस्य द्व्यनुबन्धकत्वात्। एकानुबन्धग्रहणे न द्व्यनुबन्धकस्येति नियमात्। सचा। षच समवाये। धात्वादेः षः सः (पा.सू.६.१.६४)। संपदादित्वाद्भावे क्विप् (पा.सू.३.३.१०८.९) इति क्विप्। तृतीयैकवचनम्। धातुस्वरेणाद्युदात्तः। सर्वे विधयश्छन्दसि विकल्प्यन्ते (परिभा.३५) इति न्यायेन सावेकाचः इति सूत्रं न प्रवर्तते। सचा इत्यस्य निपातत्वपक्षे स्पष्टमाद्युदात्तत्वम्॥
sá ghā no yóga ā́ bhuvat, sá rāyé sá púraṁdhyām
gámad vā́jebhir ā́ sá naḥ

May God Who is the Lord of the Universe, help us in the attainment of all means of happiness and acquisition of all admirable wealth and the intellect which possesses the knowledge of many Shastras. May He teach and command us providing us with proper and nourishing food for our strength.
(Griffith:) May he stand by us in our need and in abundance for our wealth:
May he come near us with his strength.


, sá- ~ tá-.Nom.Sg.M; gha, gha; naḥ, ahám.Acc/dat/gen.Pl; yóge, yóga-.Loc.Sg.M; ā́, ā́; bhuvat, √bhū.3.Sg.Aor.Sbjv.Act; , sá- ~ tá-.Nom.Sg.M; rāyé, rayí- ~ rāy-.Dat.Sg.M/f; , sá- ~ tá-.Nom.Sg.M; púraṁdhyām, púraṁdhi-.Loc.Sg.F; gámat, √gam.3.Sg.Aor.Sbjv.Act; vā́jebhiḥ, vā́ja-.Ins.Pl.M; ā́, ā́; , sá- ~ tá-.Nom.Sg.M; naḥ, ahám.Acc/dat/gen.Pl.

(सायणभाष्यम्)
घशब्दोऽवधारणार्थो निपातः। सर्वैस्तच्छब्दैः संबध्यते। स घ स एवेन्द्रः पूर्वमन्त्रोक्तगुणविशिष्टः नः अस्माकं योगे पूर्वमप्राप्तस्य पुरुषार्थस्य संबन्धे आ भुवत् आभवतु। पुरुषार्थं साधयत्वित्यर्थः। सः एव राये धनार्थम् आ भुवत् आभवतु। सः एव पुरंध्यां योषिति आ भुवत्। यद्वा। बहुविधायां बुद्धौ आ भुवत्। पुरंधिर्बहुधीः (निरु.६.१३) इति यास्कः। सः एव वाजेभिः देयैरन्नैः सह नः अस्मान् आ गमत् आगच्छतु॥ घ। चादयोऽनुदात्ताः (फि.सू.८४) इत्यनुदात्तः। संहितायाम् ऋचि तुनुघमक्षुतङ्कुत्रोरुष्याणाम् (पा.सू.६.३.१३३) इति दीर्घः। योगे। घजो ञित्त्वादाद्युदात्तत्वम्। भुवत् भूयात्। भवतेः आशीर्लिंङि परतः लिङ्याशिष्यङ् (पा.सू.३.१.८६) इति अङ्प्रत्ययः। तस्य ङित्त्वेन गुणाभावादुवङादेशः। किदाशिषि (पा.सू.३.४.१०४) इति यासुट् न भवति अनित्यमागमशासनम् (परिभा.९३.२) इति वचनात्। तिङ्ङतिङः इति निघातः। ऊडिदंपदाद्यप्पुम्रैद्युभ्यः (पा.सू.६.१.१७१) इति राये इत्येतस्य विभक्तेरुदात्तत्वम्। पुरंध्याम्। पुरंधिः पुरुधीः। पृषोदरादित्वात् (पा.सू.६.३.१०९) उकारस्य अमादेशः ईकारस्य ह्रस्वश्च। आद्युदात्तप्रकरणे दिवोदासादीनां छन्दस्युपसंख्यानम् (पा.सू.६.२.९१.१) इत्याद्युदात्तत्वम्। अथवा पुरं शरीरं धीयतेऽस्यामिति कर्मण्यधिकरणे च (पा.सू.३.३.९३) इति किप्रत्ययः। अलुक् छान्दसः। नब्विषयस्यानिसन्तस्य (फि.सू.२६) इति पुरशब्द आद्युदात्तः। दासीभारादित्वात् (पा.सू.६.२.४२) पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम्। गमत्। गमेर्लेटः तिप्। इतश्च लोपः परस्मैपदेषु (पा.सू.३.४.९७) इति इकारलोपः। बहुलं छन्दसि (पा.सू.२.४.७३) इति शपो लुक्। लेटोऽडाटौ (पा.सू.३.४.९४) इत्यडागमः। आगमा अनुदात्ताः (पा.म.३.१.३.७) इति तस्यानुदात्तत्वे धातुस्वर एव शिष्यते। वाजेभिः। वृषादित्वादाद्युदात्तः॥
yásya saṁsthé ná vṛṇváte, hárī samátsu śátravaḥ
tásmā índrāya gāyata

O men, glorify and know the nature of that God Whose Power and force are working in this Universe and with Whose help, wicked enemies cannot withstand us – the righteous heroes in the battles.
(Griffith:) Whose pair of tawny horses yoked in battles foemen challenge not:
To him, to Indra sing your song.


yásya, yá-.Gen.Sg.M/n; saṁsthé, saṁsthā́-.Loc.Sg.M; , ná; vṛṇváte, √vṛ.3.Pl.Prs.Ind.Med; hárī, hári-.Nom/voc/acc.Du.M; samátsu, samád-.Loc.Pl.F; śátravaḥ, śátru-.Nom.Pl.M; tásmai, sá- ~ tá-.Dat.Sg.M/n; índrāya, índra-.Dat.Sg.M; gāyata, √gā(y).2.Pl.Prs.Imp.Act.

(सायणभाष्यम्)
समत्सु युद्धेषु यस्य इन्द्रस्य संस्थे रथे युक्तौ हरी द्वावश्वौ शत्रवः न वृण्वते न संभजन्ते रथमश्वौ च दृष्ट्वा पलायन्ते इत्यर्थः। तस्मा इन्द्राय तत्संतोषार्थं हे ऋत्विजः गायत स्तुतिं कुरुत। रणः इत्यादिषु षट्चत्वारिंशत्सु संग्रामनामसु समत्सु समरणे (नि.२.१७.२२) इति पठितम्॥ संस्थे। सम्यक् तिष्ठतीति संस्थो रथः। आतश्चोपसर्गे (पा.सू.३.१.१३६) इति कप्रत्ययः। कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम्। वृण्वते। प्रत्ययस्वरेण अकार उदात्तः। सति शिष्टस्वरबलीयस्त्वमन्यत्र विकरणेभ्यः (पा.सू.६.१.१५८.९-११)। तिङ्ङतिङः इति निघातो न भवति, यद्वृत्तान्नित्यम् (पा.सू.८.१.६६) इति प्रतिषेधात्। पञ्चमीनिर्देशेऽपि (पा.सू.१.१.६७) अत्र व्यवहितेऽपि कार्यमिष्यते। हरतो रथमिति हरी अश्वौ। इन् इत्यनुवृत्तौ (उ.सू.४.५५७) हृपिषिरुहिवृतिविदिच्छिदिकीर्तिभ्यश्च (उ.सू.४, ५५८) इति इन्-प्रत्ययः। नित्त्वादाद्युदात्तत्वम्। समत्सु। संपूर्वात् अत्तेः क्विप्। शत्रवः। शतिः सौत्रो धातुर्हिंसार्थः। रुशतिभ्यां क्रुन् (उ.सू.४.५४३)। नित्त्वादाद्युदात्तत्वम्। तस्मै। सावेकाचः ० (पा.सू.६.१। १६८) इति विभक्त्युदात्तस्य न गोश्वन्साववर्ण (पा.सू.६.१.१८२) इति प्रतिषेधात् प्रातिपदिकस्वर एव॥
sutapā́vne sutā́ imé, śúcayo yanti vītáye
sómāso dádhyāśiraḥ

God has created and purified all these objects of the world which are perishable, for the enjoyment and knowledge of the souls who protect them by proper use. They enjoy them.
(Griffith:) Near to the Soma-drinker come, for his enjoyment, these pure drops,
The Somas mingled with the curd.


sutapā́vne, sutapā́van-.Dat.Sg.M; sutā́ḥ, √su.Nom.Pl.M; imé, ayám.Nom.Pl.M; śúcayaḥ, śúci-.Nom.Pl.M; yanti, √i.3.Pl.Prs.Ind.Act; vītáye, vītí-.Dat.Sg.F; sómāsaḥ, sóma-.Nom.Pl.M; dádhyāśiraḥ, dádhyāśir-.Nom.Pl.M.

(सायणभाष्यम्)
इमे सोमासः अस्मिन् कर्मणि संपादिताः सोमाः सुतपाव्ने अभिषुतस्य सोमस्य पानकर्त्रे। षष्ठ्यर्थे चतुर्थी। तस्य पातुः वीतये भक्षणार्थं यन्ति तमेव प्राप्नुवन्ति। कीदृशाः सोमाः। सुता: अभिषुताः। शुचयः दशापवित्रेण शोधितत्वात् शुद्धाः। दध्याशिरः अवनीयमानं दधि आशीर्दोषघातकं येषां सोमानां ते दध्याशिरः॥ सुतपाव्ने। सुतं पिबतीति सुतपावा। वनिप: पित्त्वात् धातुस्वर एव शिष्यते। समासे द्वितीयापूर्वपदप्रकृतिस्वरं बाधित्वा कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम्। शुचयः। शुच दीप्तौ। इन् इत्यनुवृत्तौ इगुपधात्कित् (उ.सू.४.५५९) इति इन्। कित्त्वाल्लघूपधगुणाभावः। नित्त्वादाद्युदात्तत्वम्। वीतये। वि गतिप्रजनकान्त्यशनखादनेषु इत्यस्मात् मन्त्रे वृषेषपचमनविदभूवीरा उदात्तः (पा.सू.३, ३.९६) इति क्तिन् उदात्तः। सोमासः। षुञ् अभिषवे। अर्तिस्तुसुहुसृधृक्षि° (उ.सू.१.१३७) इत्यादिना मन्। नित्त्वादाद्युदात्तः। आज्जसेरसुक् (पा.सू.७.१.५० } इत्यसुगागमः। दध्याशिरः। दधाति पुष्णातीति दधि। डुधाञ् धारणपोषणयोः। आदृगमहनजनः किकिनौ लिट् च (पा.सू.३.२.१७१) इति किन्। लिङ्वद्भावात् द्विर्भावः। कित्त्वादाकारलोपः। नित्त्वादाद्युदात्तत्वम्।शॄ हिंसायाम् । शृणाति हिनस्ति सोमेऽवनीयमानं सत् सोमस्य स्वाभाविकं रसम् ऋजीषत्वप्रयुक्तं नीरसं दोषं वा इत्याशीः। क्विपि ऋत इद्धातोः (पा.सू.७, १.१००) इति इत्वं रपरत्वं च। दध्येव आशीर्येषां सोमानां ते दध्याशिरः। बहुव्रीहौ पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम्॥
váṁ sutásya pītáye, sadyó vṛddhó ajāyathāḥ
índra jyaíṣṭhyāya sukrato

O learned person endowed with good intellect and noble actions, you should become the best by acquiring knowledge and other virtues, in order to drink the Juice of all things of the world, and to do very noble deeds.
(Griffith:) You, grown at once to perfect strength, were born to drink the Soma juice,
Strong Indra, for preeminence.


tvám, tvám.Nom.Sg; sutásya, √su.Gen.Sg.M; pītáye, pītí-.Dat.Sg.F; sadyás, sadyás; vṛddháḥ, √vṛdh.Nom.Sg.M; ajāyathāḥ, √jan.2.Sg.Iprf.Ind.Med; índra, índra-.Voc.Sg.M; jyaíṣṭhyāya, jyaíṣṭhya-.Dat.Sg.N; sukrato, sukrátu-.Voc.Sg.M.

(सायणभाष्यम्)
सुक्रतो शोभनकर्मन् शोभनप्रज्ञ वा हे इन्द्र त्वं सुतस्य अभिषुतस्य सोमस्य पीतये पानार्थं ज्यैष्ठ्याय देवेषु ज्येष्ठत्वार्थं च सद्यः तस्मिन्नेव क्षणे वृद्धो अजायथाः अभिवृद्ध्योत्साहेन युक्तोऽभूः॥ पीतये। पा पाने इत्यस्मात् स्थागापापचो भावे (पा.सू.३.३.९५) इति क्तिन्। घुमास्था (पा.सू.६.४.६६) इत्यादिना ईत्वम्। तस्य नित्त्वेऽपि व्यत्ययेन प्रत्ययोदात्तत्वम्। उत्तरसूत्रगतमुदात्तपदमत्रापि वा योजनीयम्। सद्यः। सद्यः परुत्परारि (पा.सू.५.३.२२ } इति सूत्रेण समानेऽहनीत्यर्थे समानस्य सभावो द्यश्च प्रत्ययो निपात्यते। प्रत्ययस्वरेणोदात्तः। वृद्धः। वृधु वृद्धौ। उदितो वा (पा.सू.७.२.५६) इति क्त्वाप्रत्यये इटो विकल्पितत्वात् यस्य विभाषा (पा.सू.७, २.१५) इति निष्ठायामिट्प्रतिषेधः। प्रत्ययस्वरेणोदात्तः। ज्यैष्ठ्याय। ज्येष्ठस्य भावो ज्यैष्य्मम्। गुणवचनब्राह्मणादिभ्यः कर्मणि च (पा.सू.५, १, १२४) इति ष्यञ्। ञित्त्वादाद्युदात्तः॥
ā́ tvā viśantv āśávaḥ, sómāsa indra girvaṇaḥ
śáṁ te santu prácetase

O praise-worthy righteous person! Let all things of the world possessing speed and other attributes, enter into you – i.e. be well-versed in their knowledge. When you become a wise man, by my grace, may they be always source of happiness to all of you.
(Griffith:) O Indra, lover of the song, may these quick Somas enter you:
May they bring bliss to you the Sage.


ā́, ā́; tvā, tvám.Acc.Sg; viśantu, √viś.3.Pl.Prs.Imp.Act; āśávaḥ, āśú-.Nom.Pl.M; sómāsaḥ, sóma-.Nom.Pl.M; indra, índra-.Voc.Sg.M; girvaṇaḥ, gírvaṇas-.Voc.Sg.M; śám, śám; te, tvám.Dat/gen.Sg; santu, √as.3.Pl.Prs.Imp.Act; prácetase, prácetas-.Dat.Sg.M/f/n.

(सायणभाष्यम्)
हे इन्द्र त्वां सोमासः सोमाः आ विशन्तु आभिमुख्येन प्रविशन्तु। कीदृशाः सोमः। आशवः सदनत्रये प्रकृतिविकृत्योर्वा व्याप्तिमन्तः। कीदृशेन्द्र। गिर्वणः गीर्भिः स्तुतिभिः संभजनीय देवविशेष। गिर्वणा देवो भवति गीर्भिरेनं वनयन्ति (निरु.६.१४) इति यास्कः। तथाविध हे इन्द्र ते तव प्रचेतसे प्रकृष्टज्ञानाय शं सुखरूपाः सोमाः सन्तु॥ गिर्वणः। गृणन्तीति गिरः स्तुतयः। गॄ शब्दे । क्विपि ऋत इद्धातोः (पा.सू.७.१.१००) इति इत्वं रपरत्वं च॥ गीर्भिर्वन्यते सेव्यते इति गिर्वणाः। वन षण संभक्तौ । संभक्तिः सेवा। सर्वधातुभ्योऽसुन् (उ.सू.४.६२८) इत्यसुन्प्रत्ययः। प्रचेतसे। बहुव्रीहौ पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम्॥
tvā́ṁ stómā avīvṛdhan, tvā́m ukthā́ śatakrato
tvā́ṁ vardhantu no gíraḥ.

O God, endowed with infinite knowledge and Power of action, as these Vedic Chants of praise and hymns magnify You and You increase our power, so may our speeches full of wisdom and truth, reveal or manifest You to all persons.
(Griffith:) Our chants of praise have strengthened you, O Satakratu, and our lauds
So strengthen you the songs we sing.


tvā́m, tvám.Acc.Sg; stómāḥ, stóma-.Nom.Pl.M; avīvṛdhan, √vṛdh.3.Pl.Aor.Ind.Act; tvā́m, tvám.Acc.Sg; ukthā́, ukthá-.Nom.Pl.N; śatakrato, śatákratu-.Voc.Sg.M; tvā́m, tvám.Acc.Sg; vardhantu, √vṛdh.3.Pl.Prs.Imp.Act; naḥ, ahám.Acc/dat/gen.Pl; gíraḥ, gír- ~ gīr-.Nom.Pl.F.

(सायणभाष्यम्)
हे शतक्रतो बहुकर्मन् बहुप्रज्ञ वा इन्द्र त्वां स्तोमाः सामगानां स्तोत्राणि अवीवृधन् वर्धितवन्ति। तथा बह्वृचानाम् उक्था शस्त्राणि त्वाम् अवीवृधन्। यस्मात् पूर्वमेवमासीत् तस्मादिदानीमपि नः अस्माकं गिरः स्तुतयः त्वां वर्धन्तु वर्धयन्तु अतिवृद्धं कुर्वन्तु॥ स्तोमाः। मनो नित्त्वादाद्युदात्तः। अवीवृधन्। वृधु वृद्धौ। प्यन्तात् लुङि चङि (पा.सू.३.१.४८) उर्ऋत् (पा.सू.७.४.७) इति वृधेरुपधाया ऋकारस्य ऋकारविधानादन्तरङ्गोऽपि गुणो बाध्यते। द्विर्भाव(पा.सू.६.१.११) हलादिशेष-(पा.सू.७, ४.६०) सन्वद्भाव-(पा.सू.७.४.९३) इत्व(पा.सू.७.४, ७९) दीर्घत्व-(पा.सू.७.४.९४) अडागमाः (पा.सू.६.४.७१)। उक्था उक्थानि। पातॄतुदिवचिरिचिसिचिभ्यस्थक् (उ.सू.२.१६४) इति वचेः थक्प्रत्ययः। तस्य कित्त्वात् संप्रसारणम्। शेश्छन्दसि बहुलम् (पा.सू.६.१.७०) इति शिलोपो नलोपश्च। प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तः। असामर्थ्यादामन्त्रितपरस्यापि न पराङ्गवद्भाव इति नानुदात्तत्वम्। वर्धन्तु। अन्तर्भावितण्यर्थात् वृधेः व्यत्ययेन परस्मैपदम्॥
ákṣitotiḥ saned imáṁ, vā́jam índraḥ sahasríṇam
yásmin víśvāni paúṁsyā

May the Lord Whose knowledge is infinite and endless, endow us with the knowledge of the science of all objects which gives happiness of thousands of kinds and in which all powers are contained, so that we may enjoy all true happiness and delight.
(Griffith:) Indra, whose relief never fails, accept these viands thousandfold,
Wherein all virile powers abide.


ákṣitotiḥ, ákṣitoti-.Nom.Sg.M/f; sanet, √san.3.Sg.Aor.Opt.Act; imám, ayám.Acc.Sg.M; vā́jam, vā́ja-.Acc.Sg.M; índraḥ, índra-.Nom.Sg.M; sahasríṇam, sahasrín-.Acc.Sg.M; yásmin, yá-.Loc.Sg.M/n; víśvāni, víśva-.Nom.Pl.N; paúṁsyā, paúṁsya-.Nom.Pl.N..

(सायणभाष्यम्)
इन्द्रः इमं वाजं सोमरूपमन्नं सनेत् संभजेत्। कीदृश इन्द्रः। अक्षितोतिः अहिंसितरक्षणः। कदाचिदपि रक्षां न विमुञ्चतीत्यर्थः। कीदृशं वाजम्। सहस्रिणं प्रकृतौ विकृतिषु च प्रवर्तमानत्वेन सहस्रसंख्यायुक्तम्। यस्मिन् वाजे विश्वानि सर्वाणि पौंस्या। पौंस्यानि पुंस्त्वानि बलानि वर्तन्ते तादृशं वाजमिति पूर्वत्रान्वयः॥ अक्षितोतिः। ननु क्षि क्षये इत्ययं धातुरकर्मकः। तस्य च कर्माभावात् अधिकरणे भावे कर्तरि वा क्तप्रत्ययेन भवितव्यम्। तदिह यदि कर्तर्यधिकरणे वा स्यात् तदा तयोरर्थयोः ण्यत्प्रत्ययस्याविधानात् क्षियः इत्यनुवृत्तौ (पा.सू.६.४.५९) निष्ठायामण्यदर्थे (पा.सू.६.४.६०) इति दीर्घेण भवितव्यम्। तथा च क्षियो दीर्घात् (पा.सू.८.२.४६) इति निष्ठानत्वे अक्षीण इति स्यात् न तु अक्षित इति। अथ नपुंसके भावे क्तः (पा.सू.३.३.११४) इति भावपरः क्षितशब्दो गृह्यते। तदा तस्य ण्यदर्थत्वेन °अण्यर्थे इति निषेधात् दीर्घनत्वयोरभावात् क्षितमिति सिध्यति। तदा तु नञ्तत्पुरुषः प्रकृतेन नान्वेतीति न विद्यते क्षितमत्रेति बहुव्रीहिणैव भवितव्यम्। तथा च नञ्सुभ्याम् (पा.सू.६.२.१७२) इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वं स्यात्। पुनः ऊतिशब्देन बहुव्रीहौ पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वेन स एव स्वरस्तिष्ठेदिति अभिमतमाद्युदात्तत्वं न सिध्येदिति। सत्यम्। अत एवात्र क्षिधातुरन्तर्भावितण्यर्थों गृह्यते। तेन सकर्मकत्वात् कर्मण्येषा निष्ठा। ततश्च °अण्यदर्थे इति निषेधात् दीर्घो निष्ठानत्वं च न भविष्यति। तथा च नञ्तत्पुरुषे न क्षिता अक्षिता अक्षयिता इत्यर्थः। तत्र चाव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वेन नत्र उदात्तत्वम्। पुनः ऊतिपदेन बहुव्रीहौ स एव स्वरः स्थास्यतीति न कोऽपि दोषः। रि क्षि चिरि जिरि दाश दृ जिघांसायाम् इति क्षिणोतेर्हिँसार्थस्य वा कर्मणि निष्ठा। तथा चाहिंसितोतिरित्यर्थे उक्तक्रमेण स्वरः सिध्यतीति न दोषः। सनेत्। वन षण संभक्तौ। भौवादिकः। वाजम्। वृषादित्वादाद्युदात्तः। इन्द्रः। रनो नित्त्वादाद्युदात्तः। सहस्रिणम्। सहस्रमस्यास्ति। अत इनिठनौ (पा.सू.५.२.११५)। प्रत्ययस्वरः। विश्वानि। विशेः क्वनि (उ.सू.१.१४९) नित्त्वादाद्युदात्तः। पुंसः कर्माणि पौंस्यनि। ब्राह्मणादेराकृतिगणत्वात् गुणवचनब्राह्मणादिभ्यः कर्मणि च (पा.सू.५.१.१२४) इति ष्यञ्। ञित्त्वादाद्युदात्तः। प्रथमाबहुवचनस्य सुपां सुलुक् (पा.सू.७.१.३९) इत्यादिना डादेशः। ननु स्त्रीपुंसाभ्यां नञ्स्नञौ भवनात् (पा.सू.४.१.८७) इत्यनेन धान्यानां भवने क्षेत्रे खञ् (पा.सू.५.२.१) इत्येतत्पर्यन्तेष्वपत्याद्यर्थेषु नञ्स्नञोर्विधानात्, यथा पुंसोऽपत्यं पौंस्नः पुंस आगतः पौंस्नः इत्यादि, तद्वत् पुंसो भावः कर्म वेत्यस्मिन्नप्यर्थे ष्यञं बाधित्वा पौंस्नानि इत्येव भवितव्यम्। कथमुच्यते पौंस्यानीति। उच्यते – आ च त्वात् (पा.सू.५.१.१२०) इति सूत्रे त्वात् इत्यवधिनिर्देशात् ब्रह्मणस्त्वः (पा.सू.५.१.१३६) इत्येतत्पर्यन्तैः इमनिजादिभिः प्रत्ययैः सह त्वतलोः समावेशः। एवं तत्रैव चशब्दात् नञ्स्नञोरपि ष्यञादिभिः समावेश एव, न बाध्यबाधकभावः॥
mā́ no mártā abhí druhan, tanū́nām indra girvaṇaḥ
ī́śāno yavayā vadhám

O Omnipotent Lord of the world, to be adored with the words made refined with the study of the Vedas and proper education, let not men and other creatures do injury to our bodies. You are Lord of all, therefore keep violence or the desire to kill, far away from us.
(Griffith:) O Indra, you who love song, let no man hurt our bodies, keep
Slaughter far from us, for you can.


mā́, mā́; naḥ, ahám.Acc/dat/gen.Pl; mártāḥ, márta-.Nom.Pl.M; abhí, abhí; druhan, √druh.3.Pl.Aor.Inj.Act; tanū́nām, tanū́-.Gen.Pl.F; indra, índra-.Voc.Sg.M; girvaṇaḥ, gírvaṇas-.Voc.Sg.M; ī́śānaḥ, √īś.Nom.Sg.M.Med; yavaya, √yu.2.Sg.Prs.Imp.Act; vadhám, vadhá-.Acc.Sg.M.

(सायणभाष्यम्)
हे गिर्वणः इन्द्र मर्ताः विरोधिनो मनुष्याः नः अस्मदीयानां तनूनां शरीराणां मा अभि द्रुहन् अभितो द्रोहं मा कुर्युः। ईशानः समर्थस्त्वं वधं वैरिभिः संपाद्यमानं यवय अस्मत्तः पृथक्कुरु। मनुष्याः इत्यादिषु पञ्चविंशतिसंख्याकेषु मनुष्यनामसु मर्ताः व्राताः (नि.२.३.१३) इति पठितम्॥ मर्ताः। असिहसिमृग्रिण्वामिदमिलूपूधूर्विभ्यस्तन् (उ.सू.३.३६६) इति तन्। नित्त्वादाद्युदात्तः। अभि। एवमादीनामन्तः (फि.सू.८२)। द्रुहन्। द्रुह जिघांसायाम्। लिङर्थे लेट् (पा.सू.३.४.७) इति प्रार्थनायां लेट्। तस्य झि। झोऽन्तः (पा.सू.७.१.३)। इतश्च लोपः परस्मैपदेषु (पा.सू.३.४.९७) इति इकारलोपः। शपो लुक्। सार्वधातुकमपित् (पा.सू.१.२.४) इति तिङो ङित्त्वाल्लघूपधगुणाभावः (पा.सू.१.१.५)। तनूनाम्। असामर्थ्यान्न पराङ्गवद्भावः। इन्द्र गिर्वणः। गतम्। ईशानः। धातोरनुदात्तेत्त्वात् शपो लुकि लसार्वधातुकानुदात्तत्वे धातुस्वर एव शिष्यते। यवय। यौतेर्णिचि संज्ञापूर्वको विधिरनित्यः (परिभा.९३.१) इति वृद्धिर्न क्रियते। अथवा यौतीति यवः। पचाद्यच् (पा.सू.३.१.१३४)। यवं करोतीत्यर्थे तत्करोति तदाचष्टे (पा.सू.३.१.२६.५-६) इति णिच्। इष्टवद्भावात् टिलोपः (पा.सू.६.४.१५५.१)। तस्य स्थानिवद्भावात् (पा.सू.१.१.५६) वृद्ध्यभावः। वधम्। हनश्च वधः (पा.सू.३.३.७६) इति भावे अप्। तत्संनियोगशिष्टः स्थानिवद्भावेनान्तोदात्तो वधादेशः। उदात्तनिवृत्तिस्वरेण अपः उदात्तत्वम्॥

(<== Prev Sūkta Next ==>)
yuñjánti bradhnám aruṣáṁ, cárantam pári tasthúṣaḥ
rócante rocanā́ diví

Those persons who are in communion with Omnipresent God Who is Great are kind and non-violent in their hearts knowing all animate and inanimate objects, shine in Resplendent God.
(Griffith:) They who stand round him as he moves harness the bright, the ruddy Steed
The lights are shining in the sky.


yuñjánti, √yuj.3.Pl.Prs.Ind.Act; bradhnám, bradhná-.Acc.Sg.M; aruṣám, aruṣá-.Acc.Sg.M; cárantam, √car.Acc.Sg.M.Prs.Act; pári, pári; tasthúṣaḥ, √sthā.Acc.Pl.M.Prf.Act; rócante, √ruc.3.Pl.Prs.Ind.Med; rocanā́, rocaná-.Nom.Pl.N; diví, dyú- ~ div-.Loc.Sg.M.

(सायणभाष्यम्)
सुरूप इत्यादिषु षट्सूक्तेषु तृतीयस्य युञ्जन्ति इति सूक्तस्य मन्त्रसंख्या ऋषिच्छन्दोदैवतानि विनियोगश्चेत्येते पूर्ववद्वगन्तव्याः। दशर्चे तस्मिन् सूक्ते आद्यास्तिस्रोऽन्तिमा चेत्येताश्चतस्र ऐन्द्र्यः॥ आदह इत्येतां चतुर्थीमारभ्य षडृचो मारुत्यः। तासु मध्ये वीळु चित्, इन्द्रेण इत्येते हे ऋचौ मारुत्यौ सत्यावैन्द्र्यावपि भवतः। तदेतत् सर्वमनुक्रमणिकायामुक्तं – सुरूपकृत्नुं दशैन्द्रमा तु युञ्जन्त्याहेत्येताः षण्मारुत्यो वीळु चिदिन्द्रेणेत्यैन्द्र्यौ च इति। एतस्मिन् सूक्ते युञ्जन्ति इत्यसौ तृचस्तृतीये रात्रिपर्याये ब्राह्मणाच्छंसिनोऽनुरूपः। तथा च अतिरात्रे पर्यायाणाम् इति खण्डे योगे योगे तवस्तरं युञ्जन्ति ब्रध्नमरुषम् (आश्व.श्रौ.६.४) इति सूत्रितम्॥
इन्द्रो हि परमैश्वर्ययुक्तः। परमैश्वर्यं च अग्निवाय्वादित्यनक्षत्ररूपेणावस्थानादुपपद्यते। ब्रध्नम् आदित्यरूपेणावस्थितम् अरुषं हिंसकरहिताग्निरूपेणावस्थितं चरन्तं वायुरूपेण सर्वतः प्रसरन्तमिन्द्रं परि तस्थुषः परित्तोऽवस्थिता लोकत्रयवर्तिनः प्राणिनः युञ्जन्ति स्वकीये कर्मणि देवतात्वेन संबद्धं कुर्वन्ति। तस्यैवेन्द्रस्य मूर्तिविशेषभूतानि रोचना रोचनानि नक्षत्राणि दिवि द्युलोके रोचन्ते प्रकाशन्ते। अस्य मन्त्रस्योक्तार्थपरत्वं ब्राह्मणान्तरे व्याख्यातं – युञ्जन्ति ब्रध्नमित्याह। असौ वा आदित्यो ब्रध्नः। आदित्यमेवास्मै युनक्ति। अरुषमित्याह। अग्निर्वा अरुषः। अग्निमेवास्मै युनक्ति। चरन्तमित्याह। वायुर्वै चरन्। वायुमेवास्मै युनक्ति। परि तस्थुष इत्याह। इमे वै लोकाः परि तस्थुषः। इमानेवास्मै लोकान्युनक्ति। रोचन्ते रोचना दिवीत्याह। नक्षत्राणि वै रोचना दिवि। नक्षत्राण्येवास्मै रोचयति (तै.ब्रा, ३, ९.४.१-२) इति। पञ्चविंशतिसंख्याकेषु महन्नामसु महः ब्रध्नः (नि.३.३, २) इति पठितम्। आदित्यस्यापि महत्त्वादेव ब्रध्नत्वम्॥ युञ्जन्ति। अन्तेः प्रत्ययस्वरेणाद्युदात्तत्वम्। व्रध्नम्। प्रातिपदिकान्तोदात्तः। अरुषम्। उष रुष रिष हिंसार्थाः । रोषन्तीति रुषा हिंसकाः। इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः (पा.सू.३.१.१३५) इति कः। प्रत्ययस्वरेणोदात्तः। न सन्ति रुषा यस्य असौ अरुषः। नञ्सुभ्याम् (पा.सू.६.२.१७२) इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम्। अमि पूर्वः (पा, सू.६.१, १०७) इति पूर्वरूपे एकादेश उदात्तेनोदात्तः (पा.सू.८.२.५) इत्युदात्तत्वम्। चरन्तम्। शपः पित्त्वादनुदात्तत्वम्। शतुश्च लसार्वधातुकस्वरेण धातुस्वर एव शिष्यते। तस्थुषः। तिष्ठतेर्लिटः क्वसुरादेशः (पा, सू.३.२.१०७)। वस्वेकाद्धसाम् (पा.सू.७, २.६७) इति इटमन्तरङ्गमपि बाधित्वा संप्रसारणं संप्रसारणाश्रयं च बलीयः (पा.म.६.१.१७.२) इति शसि परतो भत्वात् (पा.सू.१.४.१८) वसोः संप्रसारणम् (पा.सू.६.४.१३१)। परपूर्वत्वम्। आदेश प्रत्यययोः (पा.सू.८.३.५९) इति षत्वम्। वसोः प्रत्ययस्वरेणोदात्तत्वम्। रोचन्ते। तिङो लसार्वधातुकानुदात्तत्वम्। शपः पित्त्वादनुदात्तत्वम्। धातुस्वर एव। रोचना। अनुदात्तेतश्च हलादेः (पा.सू.३.२.१४९) इति युच्। युवोरनाकौ (पा.सू.७.१.१) इत्यनादेशः। चितः { पा.सू.६.१.१६३) इत्यन्तोदात्तत्वम्। दिवि। ऊडिदम्। (पा.सू.६.१.१७१) इत्यादिना विभक्तेरुदात्तत्वम्॥
yuñjánty asya kā́myā, hárī vípakṣasā ráthe
śóṇā dhṛṣṇū́ nṛvā́hasā

O learned persons, harness the two attributes of the sun or the fire in the form of attraction and speed, or the bright and the dark half of the month, making proper use of them in various kinds of conveyances for traveling on earth, in water and the sky, which are means of motion, carrying people far away and are firm.
(Griffith:) On both sides to the chariot they yoke the two bay coursers dear to him,
Bold, tawny, bearers of the Chief.


yuñjánti, √yuj.3.Pl.Prs.Ind.Act; asya, ayám.Gen.Sg.M/n; kā́myā, kā́mya-.Acc.Du.M; hárī, hári-.Acc.Du.M; vípakṣasā, vípakṣas-.Acc.Du.M; ráthe, rátha-.Loc.Sg.M; śóṇā, śóṇa-.Acc.Du.M; dhṛṣṇū́, dhṛṣṇú-.Acc.Du.M; nṛvā́hasā, nṛvā́has-.Acc.Du.M.

(सायणभाष्यम्)
अस्य ब्रध्नादिशब्दप्रतिपाद्यस्य आदित्यादिमूर्तिभिस्तत्र तत्रावस्थितस्येन्द्रस्य रथे हरी एतन्नामानौ द्वावश्वौ सारथयः युञ्जन्ति। इन्द्रसंबन्धिनोरश्वयोर्हरिनामत्वं हरी इन्द्रस्य रोहितोऽग्नेः (नि.१.१५.१) इति पठितत्वात्। कीदृशौ हरी। काम्या कामयितव्यौ। विपक्षसा विविधे पक्षसी रथस्य पार्श्वौ ययोरश्वयोस्तौ विपक्षसौ। रथस्य द्वयोः पार्श्वयोर्योजितावित्यर्थः। शोणा रक्तवर्णौ धृष्णू प्रगल्भौ नृवाहसा नृणां पुरुषाणाम् इन्द्रतत्सारथिप्रमुखाणां वोढारौ॥ अस्य। ब्रध्नम् इत्युक्तस्य परामर्शात् इदमोऽन्वादेशेऽशनुदात्तस्तृतीयादौ (पा.सू.२.४.३२) इति अश्। शित्त्वात् (पा.सू.१, १.५५) सर्वादेशोऽनुदात्तः। विभक्तिरनुदात्तैव इति सर्वानुदात्तत्वम्। काम्या। कमु कान्तौ। कमेर्णिङ् (पा.सू.३.१.३०)। कामयतेः अचो यत् (पा.सू.३.१.९७)। तित्स्वरितापवादत्वेन यतोऽनावः (पा.सू.६.१.२१३) इत्याद्युदात्तत्वम्। सुपां सुलुक् (पा.सू.७, १, ३९) इति द्विवचनस्य डादेशः। हरतो रथमिति हरी। हृपिषि (उ.सू.४.५५८) इत्यादिना इन्। नित्त्वादाद्युदात्तः। विपक्षसा। पचिवचिभ्यां सुट् च (उ.सू.४.६५९) इति पचेः असुन सुडागमश्च। विभिन्ने पक्षसी पार्श्वौ ययोस्तौ। विशब्दो निपातत्वादुदात्तः। पूर्वपदप्रकृतिस्वरेण स एव शिष्यते। द्विवचनस्य डादेशः। रथे। रमन्तेऽस्मिन्निति रथः। रमु क्रीडायाम्। हनिकुषिनीरमिकाशिभ्यः क्यन् (उ.सू.३.१५९) इति क्थन्। कित्त्वात् अनुदात्तोपदेश (पा.सू.६.४.३७) इत्यादिना मकारलोपः। नित्स्वरेणाद्युदात्तः। शोणा। शोणृ वर्णगत्योः गमनकरणत्वात् करणे घञ्। ञित्त्वादाद्युदात्तः। सुपां सुलुक् इति डादेशः। धृष्णू। ञिधृषा प्रागल्भ्ये। त्रसिगृधिधृषिक्षिपेः क्नुः (पा.सू.३.२.१४०)। कित्त्वाद्गुणाभावः। प्रत्ययस्वरः। नृवाहसा। नॄन् वहतः इति वहेः वहिहाधाञ्भ्यश्छन्दसि (उ.सू.४.६६०) इत्यसुन्। णित् (उ.सू.४.६५७) इत्यनुवृत्तेर्वृद्धिः। नित्त्वादाद्युदात्तः। कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वेन स एव शिष्यते॥
ketúṁ kṛṇvánn aketáve, péśo maryā apeśáse
sám uṣádbhir ajāyathāḥ

O men! You must know that God Who gives the Light of knowledge in order to dispel the darkness of ignorance and Who gives wealth in the form of gold and other articles for the removal of poverty. Know that Merciful God and acquire the knowledge of various sciences by keeping company with the learned who desire to get the knowledge of God and all other objects. O man eager to learn, you should also become famous by keeping company with such wise learned persons.
(Griffith:) You, making light where no light was, and form, O men: where form was not,
Were born together with the Dawns.


ketúm, ketú-.Acc.Sg.M; kṛṇván, √kṛ.Nom.Sg.M.Prs.Act; aketáve, aketú-.Dat.Sg.M; péśaḥ, péśas-.Nom/acc.Sg.N; maryāḥ, márya-.Voc.Pl.M; apeśáse, apeśás-.Dat.Sg.M/f/n; sám, sám; uṣádbhiḥ, uṣás-.Ins.Pl.F; ajāyathāḥ, √jan.2.Sg.Iprf.Ind.Med.

(सायणभाष्यम्)
हे मर्याः मनुष्या इदमाश्चर्यं पश्यतेत्यध्याहारः। किमाश्चर्यमिति तदुच्यते। आदित्यरूपोऽयमिन्द्रः उषद्भिः दाहकैः रश्मिभिः प्रतिदिनमुषःकालैर्वा संभूय अजायथाः उदपद्यत। अथवा सूर्यस्यैवास्तमये मरणमुपचर्य व्यत्ययेन बहुवचनं कृत्वा संबोधनं क्रियते। हे मर्य प्रतिदिनं त्वम् अजायथाः इति योज्यम्। किं कुर्वन्। अकेतवे रात्रौ निद्राभिभूतत्वेन प्रज्ञानरहिताय प्राणिने केतुं कृण्वन् प्रातः प्रज्ञानं कुर्वन्। अपेशसे रात्रौ अन्धकारावृतत्वेन अनभिव्यक्तत्वात् रूपरहिताय पदार्थाय प्रातरन्धकारनिवारणेन पेशः रूपमभिव्यज्यमानं कुर्वन्। पेश इति रूपनाम पिंशतेः (निरु.८.११) इति यास्कः। अकेतवे, अपेशसे इति चतुर्थ्यौ षष्ठ्यर्थे द्रष्टव्यौ॥ केतुम्। प्रातिपदिकस्वरः। कृण्वन्। कृवि हिंसाकरणयोश्च। लटः शत्रादेशः। इदितो नुम् धातोः (पा, सू.७.१, ५८) इति नुमागमः। कर्तरि शपि प्राप्ते धिन्विकृण्व्योर च (पा.सू.३.१, ८०) इति उप्रत्ययः। तत्संनियोगेन वकारस्य च अकारः। अतो लोपः (पा.सू.६.४.४८) इति अकारलोपः। तस्य स्थानिवद्भादात् पूर्वस्य लघूपधगुणो (पा.सू.७.३.८६) न भवति। अकारस्य प्रत्ययस्वरेणोदात्तत्वम्। अकेतवे। बहुव्रीहौ नञ्सुभ्याम् (पा.सू.६.२.१७२) इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम्। पेशः॥ नब्विषयस्यानिसन्तस्य (फि.सू.२६) इत्याद्युदात्तः। मर्याः। छन्दसि निष्टर्क्य° (पा.सू.३, १.१२३) इत्यादौ म्रियतेर्निपातः। आमन्त्रितनिघातः (पा.सू.८.१.१९)। असामर्थ्यात् पूर्वस्य न पराङ्गवद्भावः। अपेशसे। नञ्सुभ्याम् इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम्। सम्॥ निपात आद्युदात्तः। उषद्भिः। उष प्लुष दाहे। ज्वलद्भिः रश्मिभिः। लटः शत्रादेशे शपि प्राप्ते व्यत्ययेन शः। सार्वधातुकमपित् (पा.सू.१.२.४) इति तस्य ङित्त्वात् लघूपधगुणो न भवति। शस्य प्रत्ययस्वरेणोदात्तत्वम्। उपरि शतुरदुपदेशाल्लसार्वधातुकानुदात्तत्वम्। एकादेश उदात्तेनोदात्तः (पा.सू.८.२.५)। अजायथाः। अजायत इत्यर्थे पुरुषव्यत्यये निघातः॥
ā́d áha svadhā́m ánu, púnar garbhatvám eriré
dádhānā nā́ma yajñíyam

After the heat of the sun, the winds bear the water-carrying form. Before the rain, the winds (monsoons) are full of watery vapors.
(Griffith:) Thereafter they, as is their wont, threw off the state of babes unborn,
Assuming sacrificial names.


ā́t, ā́t; áha, áha; svadhā́m, svadhā́-.Acc.Sg.F; ánu, ánu; púnar, púnar; garbhatvám, garbhatvá-.Nom/acc.Sg.N; eriré, √īr.3.Pl.Prf.Ind.Med; dádhānāḥ, √dhā.Nom.Pl.M.Prs.Med; nā́ma, nā́man-.Acc.Sg.N; yajñíyam, yajñíya-.Nom/acc.Sg.M/n.

(सायणभाष्यम्)
अत्रास्ति विशेषविनियोगः। चतुर्विंशेऽहनि प्रातःसवने ब्राह्मणाच्छंसिशस्त्रे आदह स्वधामनु इति द्वे ऋचौ। इन्द्रेण सं हि दृक्षसे इत्येका। अयं तृचः षळहस्तोत्रियसंज्ञकः। तथा च सूत्रितं चतुर्विंशे होताजनिष्ट इति खण्डे – इन्द्रेण सं हि दृक्षस आदह स्वधामन्वित्येका द्वे च (आश्व.श्रौ.७.२) इति। यद्यप्येतदैन्द्रं सूक्तं तथापि आदह इत्यादिषु षट्सु मरुतो वर्ण्यन्ते। प्रायेणैन्द्रे मरुतः इति अनुक्रमणिकायामुक्तत्वात् (अनु.२.२२)। आत् इत्ययम् आनन्तर्यार्थो निपातः। अह इत्यवधरणार्थः। आदह वर्षर्तोरनन्तरमेव। स्वधामनु। इतः परं जनिष्यमाणमन्नमुदकं वा अनुलक्ष्य मरुतो देवाः गर्भत्वम् एरिरे मेघमध्ये जलस्य गर्भाकारं प्रेरितवन्तः। जलस्य कर्तारं पर्जन्यं प्रेरितवन्तः। प्रतिसंवत्सरमेवं कुर्वन्तीति दर्शयितुं पुनःशब्दः प्रयुक्तः। कीदृशा मरुतः। यज्ञियं यज्ञार्हं नाम दधानाः धारयन्तः। सप्तसु गणेषु मरुताम् ईदृङ्चान्यादृङ्च इत्यादीनि यज्ञयोग्यानि नामानि अन्यत्राम्नातानि। अन्धः इत्यादिष्वष्टाविंशतिसंख्याकेष्वन्ननामसु ऊर्क् रसः स्वधा (नि.२.७.१७) इति पठितम्। अर्णः इत्यादिष्वेकशतसंख्याकेषूदकनामसु तेजः स्वधा अक्षरम् (नि.१.१२.९७) इति पठितम्॥ आदह निपातावाद्युदात्तौ। स्वधाम्। स्वं लोकं दधाति पुष्णातीति स्वधा। आतोऽनुपसर्गे कः (पा.सू.३.२.३)। कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम्। अनुपुनःशब्दौ निपातावाद्युदात्तौ। गर्भस्य भावो गर्भत्वम्। प्रत्ययस्वरः। एरिरे। अन्तर्भावितण्यर्थात् ईर गतौ इत्यस्मात् अनुदात्तेतः परस्य लिटो झस्य इरेच् (पा.सू.३.४.८१)। चित्त्वादन्तोदात्तः। सह सुपा (पा.सू.२.१.४) इत्यत्र सुपेति योगविभागात् आङा सह तिङः समासेऽपि समासस्य (पा.सू.६.१.२२३) इत्यन्तोदात्तत्वम्। इजादेश्च गुरुमतोऽनृच्छः (पा.सू.३.१.३६) इति आम् न भवति मन्त्रत्वात्। अहशब्दयोगात् निघाताभावः, तुपश्यपश्यताहैः पूजयाम् (पा.सू.८.१.३९) इति निषेधात्। दधानाः। शानचश्चित्त्वादन्तोदात्तत्वे प्राप्ते अभ्यस्तानामादिः (पा.सू.६.१.१८९) इत्याद्युदात्तत्वम्। यज्ञमर्हति यज्ञियम्। यज्ञर्त्विग्भ्यां घखञौ (पा.सू.५.१.७१) इति घप्रत्ययः। आयनेयीनीयियः फढखछघां प्रत्ययादीनाम् (पा.सू.७.१.२) इति इयादेशः। प्रत्ययस्वरेण इकार उदात्तः॥
vīḷú cid ārujatnúbhir, gúhā cid indra váhnibhiḥ
ávinda usríyā ánu

As men carry things and put them in proper places, so the sun scatters his rays with his force and attains (touches) all objects. Then he pierces them and with the winds that break down things, he places them in the middle region.
(Griffith:) You, Indra, with the Tempest-Gods, the breakers down of what is firm,
Found the cows even in the cave.


vīḷú, vīḷú-.Acc.Sg.N; cit, cit; ārujatnúbhiḥ, ārujatnú-.Ins.Pl.M; gúhā, gúhā; cit, cit; indra, índra-.Voc.Sg.M; váhnibhiḥ, váhni-.Ins.Pl.M; ávindaḥ, √vid.2.Sg.Iprf.Ind.Act; usríyāḥ, usríya-.Acc.Pl.F; ánu, ánu.

(सायणभाष्यम्)
अस्ति किंचिदुपाख्यानम्। पणिभिर्देवलोकात् गावोऽपहृता अन्धकारे प्रक्षिप्ताः। ताश्चेन्द्रो मरुद्भिः सहाजयदिति। एतच्चानुक्रमणिकायां सूचितं-पणिभिरसुरैर्निगूळ्हा गा अन्वेष्टुं सरमां देवशुनीमिन्द्रेण प्रहितामयुग्भिः पणयो मित्रीयन्तः प्रोचुः (अनु.ऋ.सं.१०.१०८) इति। मन्त्रान्तरे च दृष्टान्ततया सूचितं निरुद्धा आपः पणिनेव गावः (ऋ.सं.१.३२.११) इति। तदेतदुपाख्यानमभिप्रेत्योच्यते। हे इन्द्र वीळु चित् दृढमपि दुर्गमस्थानम् आरुजत्नुभिः भञ्जद्भिः वह्निभिः वोढृभिरन्यत्र नेतुं समर्थैर्मरुद्भिः सहितस्त्वं गुहा चित् गुहायामपि स्थापिता उस्रियाः गाः अनु अविन्दः अन्विष्य लब्धवानसि। ओजः पाजः इत्यादिष्वष्टाविंशतिसंख्याकेषु बलनामसु दक्षः वीळु च्यौत्नम् (नि.२.९.१४) इति पठितम्। नवसंख्याकेषु गोनामसु अघ्न्या उस्रा उस्रिया (नि.२.११.३) इति पठितम्॥ वीळु। प्रातिपदिकस्वरः। चित्। चादिरनुदात्तः। आरुजत्नुभिः। रुजो भङ्गे इति औणादिकः कत्नुच्प्रत्ययः। कित्त्वाद्गुणाभावः। चित्त्वादन्तोदात्तत्वम्। समासे कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम्। गुहा। सप्तम्या डादेशः। ग्रामादीनां च (फि.सू.३८) इत्याद्युदात्तः। वह्निभिः। वहिश्रिश्रुयुद्रुग्लाहात्वरिभ्यो नित् (उ.सू.४.४९१) इति वहेः निप्रत्ययः। नित्त्वादाद्युदात्तः। अविन्दः। शे मुचादीनाम् (पा.सू.७.१.५९) इति नुमागमः। लुङ्लङ्लृङ्क्ष्वडुदात्तः (पा.सू.६.४.७१)। वसन्तीति उस्रियाः। वसेः कर्तरि रियक्प्रत्ययः षत्वाभावश्च बाहुलकादूहनीयः। उक्तं हि – यन्न पदार्थविशेषसमुत्थं प्रत्ययतः प्रकृतेश्च तदूह्यम् (पा.सू.३.३.१.२) इति। इकारः प्रत्ययस्वरेणोदात्तः॥
devayánto yáthā matím, áchā vidádvasuṁ gíraḥ
mahā́m anūṣata śrutám

As learned persons who desire to become enlightened truthful people, make their great intellect full of the knowledge of all objects which bring about happiness and the ears which listen to the teachings of the Vedas that are noble and sublime, in the same manner, the maruts possessing great speed and other qualities, accomplish well the proper use of all powers of the sciences and arts enabling them in every way.
(Griffith:) Worshipping even as they list, singers laud him who finds wealth,
The far-renowned, the mighty One.


devayántaḥ, √devay.Nom.Pl.M.Prs.Act; yáthā, yáthā; matím, matí-.Acc.Sg.F; ácha, ácha; vidádvasum, vidádvasu-.Acc.Sg.M/f; gíraḥ, gír- ~ gīr-.Nom.Pl.F; mahā́m, máh-.Acc.Sg.M/f; anūṣata, √nu- ~ nū.3.Pl.Aor.Ind.Med; śrutám, √śru.Nom/acc.Sg.M/n.

(सायणभाष्यम्)
देवयन्तः मरुसंज्ञकान् देवानिच्छन्तः गिरः स्तोतारः ऋत्विजः महां प्रौढं मरुद्रणम् अच्छ प्राप्तुम् अनूषत स्तुतवन्तः। कीदृशं मरुद्गणम्। विदद्वसुं वेदयद्भिः स्वमहिमप्रख्यापकैर्वसुभिर्धनैर्युक्तं श्रुतं विख्यातम्। मरुद्गणस्य दृष्टान्तः। यथा मतिम्। मन्तारमिन्द्रं यथा स्तुवन्ति तथेत्यर्थः॥ देवयन्तः देवानात्मन इच्छन्तः। सुप आत्मनः क्यच् (पा.सू.३.१.८)। क्यचि च (पा.सू.७.४.३३) इति ईत्वम्, अकृत्सार्वधातुकयोर्दीर्घः (पा.सू.७.४.२५) इति दीर्घत्वं च न भवति ; न च्छन्दस्यपुत्रस्य (पा.सू.७.४.३५) इत्यनेन क्यचि यत् प्राप्तम् ईत्वं दीर्घत्वं वा तस्य सर्वस्य प्रतिषेधात्। यद्यपि ईत्वमेव प्रकृतं तथापि व्यवहितस्यापि दीर्घत्वस्य स प्रतिषेध इति विज्ञायते ; अश्वायन्तः इत्यादौ – अश्वाघस्यात् (पा.सू.७.४.३७) इति आत्वविधानात् इति ह्युक्तम्। क्यजन्तात् शतृप्रत्ययः। क्यचश्चित्त्वात् चितः (पा.सू.६.१.१६३) इत्यन्तोदात्तत्वम्। शपः पित्त्वेन शतुश्च लसार्वधातुकस्वरेणानुदात्तत्त्वे एकादेश उदात्तेनोदात्तः (पा.सू.८.२.५) इत्युदात्तः। यथा। प्रकारवचने थाल् (पा.सू.५, ३.२३)। लिति (पा.सू.६.१.१९३) इति प्रत्ययात् पूर्वमुदात्तत्वम्। मतिम्। मन्त्रे वृषेषपचमन (पा.सू.३.३.९६) इत्यादिना क्तिन् उदात्तः। मतिशब्दो ज्ञानपरोऽप्युपचारात् ज्ञातरि इन्द्रे वर्तते। अथवा पदान्तरे विशेष्यानुपादानात् इन्द्रस्यैषा संज्ञा। ततश्च क्तिच्क्तौ च संज्ञायाम् (पा.सू.३.३.१७४) इति मन्यतेः कर्तरि क्तिच्। तस्य उपदेशेऽनुदात्तत्वात् इट्प्रतिषेधः (पा.सू.७.२.१०)। चित्त्वादन्तोदात्तत्वम्। अच्छ। अध्याहृतगच्छत्यर्थयोगात् अच्छ गत्यर्थवदेषु (पा.सू.१.४.६९) इति गतिसंज्ञया सह निपातसंज्ञाया अपि समावेशात् (पा.सू.१.४.६०) निपाता आद्युदात्ताः (फि.सू.८०) इस्याद्युदात्तत्वम्। विदद्वसुम्। विद ज्ञाने इत्यस्मादन्तर्भावितण्यर्थात् शतृप्रत्यये विदन्ति औदार्यातिशयवत्तया ज्ञापयन्ति वसूनि धनानि यं स विदद्वसुः। विदेः शतृप्रत्यये अदिप्रभृतिभ्यः शपः (पा.सू.२.४.७२) इति शपो लुकि प्रत्ययस्वरेण शतुरुदात्तत्वम्। बहुव्रीहौ पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वेन तदेव शिष्यते। गृणन्ति स्तुवन्तीति गिरः। गृणातेः क्विपि ऋत इद्धातोः (पा.सू.७.१.१००) इति इत्वं रपरत्वम्। धातुस्वरेणोदात्तत्वम्। महां महान्तम्। नकारतकारयोर्लोपः छान्दसः। प्रातिपदिकस्वरेणोदात्तत्वम्। अनूषत। णु स्तुतौ। व्यत्ययेनात्मनेपदम्। लुङि झस्य अदादेशः (पा.सू.७.१.५)। सिचि कुटादित्वेन ङित्त्वात् (पा.सू.१.२.१) गुणाभावः। इडभाव उकारदीर्घत्वं च छान्दसम्। निघातः। श्रुतम्। प्रत्ययस्वरः॥
índreṇa sáṁ hí dṛ́kṣase, saṁjagmānó ábibhyuṣā
mandū́ samānávarcasā

The air or the wind is seen with the presence of the Omnipotent All-pervading God and the rays of the sun. Both of them (the air and the sun) are givers of joy and are of equal splendor.
(Griffith:) May you verily be seen coming by fearless Indra’s side:
Both joyous, equal in your sheen.


índreṇa, índra-.Ins.Sg.M; sám, sám; , hí; dṛ́kṣase, √dṛś.2.Sg.Aor.Sbjv.Med; saṁjagmānáḥ, √gam.Nom.Sg.M.Prf.Med; ábibhyuṣā, ábibhīvaṁs-.Ins.Sg.M; mandū́, mandú-.Nom.Du.M; samānávarcasā, samānávarcas-.Nom.Du.M.

(सायणभाष्यम्)
हे मरुद्गण त्वम् इन्द्रेण संजग्मानः संगच्छमानः सं दृक्षसे हि सम्यग्दृश्येथाः खलु। अवश्यमस्माभिर्द्रष्टव्य इत्यर्थः। कीदृशेनेन्द्रेण। अबिभ्युषा भीतिरहितेन। कीदृशाविन्द्रमरुद्गणौ। मन्दू नित्यप्रमुदितौ। समानवर्चसा तुल्यदीप्ती। पुरा कदाचित् वृत्रवधदशायामिन्द्रस्य सखायः सर्वे देवा वृत्रश्वासेन अपसारिताः। तदानीमिन्द्रस्य वृत्रसंबन्धिसकलसेनाजयार्थं मरुद्भिः संगमोऽभूत्। सोऽयमर्थो वृत्रस्य त्वा श्वसथात् (ऋ.सं.८.९६.७) इति मन्त्रे संगृहीतः, इन्द्रो वै वृत्रं हनिष्यन्। (ऐ.ब्रा.३.२०) इति ब्राह्मणे प्रपञ्चितश्च। इन्द्रशब्दः परमैश्वर्यवन्तं मरुद्गणं वाऽभिधत्ते। तदानीमिन्द्रस्य संबोधनं बहिरेवाध्याहर्तव्यम्। तथा चेयमृक् यास्केन व्याख्याता–इन्द्रेण हि संदृश्यसे संगच्छमानोऽबिभ्युषा गणेन मन्दू मदिष्णू युवां स्थोऽपि वा मन्दुना तेनेति स्यात्समानवर्चसेत्येतेन व्याख्यातम् (निरु.४.१२) इति॥ सं दृक्षसे संपश्येथाः। दृशेश्चेति वक्तव्यम् (का.१.३.२९.) इत्यात्मनेपदम्। दृशेः लिङर्थे लेट् (पा.सू.३.४.७) इति प्रार्थनायां लेट्। थासः से (पा.सू.३.४.८०)। लेटोऽडाटौ (पा.सू.३.४.९४) इत्यडागमः। सिब्बहुलं लेटि (पा.सू.३.१.३४) इति सिप्। संज्ञापूर्वको विधिरनित्यः (परिभा० ९३.१) इति गुणाभावः। व्रश्चादिना (पा.सू.८.२.३६) षत्वम्। षढोः कः सि (पा.सू.८.२.४१) इति कत्वम्। आदेशप्रत्यययोः (पा.सू.८.३.५९) इति सिपः षत्वम्। बहुलग्रहणात् सिपः परस्तात् शबपि भवति (पा.सू.२.४.७३)। सिपा व्यवधानात् पश्यादेशो न भवति (पा.सू.७.३.७८)। शपः पित्त्वादनुदात्तत्वम्। उत्तरस्य लसार्वधातुकानुदात्तत्वम्। धातुस्वर एव शिष्यते। हिशब्दयोगात् तिङ्ङतिङः इति निघातो न भवति हि च (पा.सू.८.१.३४) इति प्रतिषेधात्। संजग्मानः। गमेः संपूर्वात् छन्दसि लुड्लङ्लिटः (पा.सू.३.४.६) इति वर्तमाने लिट्। समोगम्यृच्छिभ्याम् (पा.सू.१.३.२९) इत्यात्मनेपदविधानात् लिटः कानजादेशः (पा.सू.३.२.१०६)। द्विर्भादः (पा.सू.६.१.८)। हलादिशेषः (पा.सू.७.४.६०)। अभ्यासस्य चुत्वम् (पा.सू.७.४.६२)। गमहन° (पा.सू.६.४.९८) इत्युपधालोपः। कानचश्चित्त्वादन्तोदात्तत्वम्। गतिसमासे कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम्। अबिभ्युषा। ञिभी भये । पूर्ववल्लिट्। शेषात्कर्तरि परस्मैपदम् (पा.सू.१.३.७८) इति परस्मैपदम्। क्वसुश्च (पा.सू.३.२.१०७) इति लिटः क्वसुरादेशः। तस्य कित्त्वाद्गुणाभावः। द्विर्भावः। अभ्यासस्य ह्रस्वजश्त्वे (पा.सू.७.४.५९, ८, ४.५४)। क्रादिनियमात् (पा.सू.७.२.१३) प्राप्त इट् वस्वेकाजाद्धसाम् (पा.सू.७.२.६७) इति नियमान्निवर्तते। नञ्समासे तृतीयैकवचने भत्वात् वसोः संप्रसारणम् (पा.सू.६.४.१३१) इति वकारस्य उकारः। संप्रसारणाच्च (पा.सू.६.१.१०८) इति पूर्वरूपत्वम्। शासिवसिघसीनां च (पा.सू.८.३.६०) इति षत्वम्। इयङादेशं बाधित्वा एरनेकाचोऽसंयोगपूर्वस्य (पा.सू.६.४.८२) इति यणादेशः। अव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम्। पूर्वेण सह संहितायामोकारस्य एङः पदान्तादति (पा.सू.६.१.१०९) इति परपूर्वत्वे प्राप्ते प्रकृत्यान्तःपादमव्यपरे (पा.सू.६.१.११५) इति प्रकृतिभावः। मन्दू। मदि स्तुतिमोदमदस्वप्नकान्तिगतिषु। इदितो नुम् धातोः (पा.सू.७.१.५८) इति नुमागमः। कुः इत्यनुवृत्तौ खरु शङ्कु पीयु नीलङ्गु लिगु (उ.सू.१.३६) इत्यत्र अविभक्तिकनिर्देशात् हन्तेः हिगुरितिवत् धात्वन्तरादपि कुः इत्युक्तम्। प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तः। द्विवचनम् औ (पा.सू.४.१.२)। प्रथमयोः पूर्वसवर्णः (पा.सू.६.१.१०२)। तृतीयैकवचने चेत् सुपां सुलुक् (पा.सू.७.१.३९) इत्यादिना पूर्वसवर्णदीर्घत्वम्। समानवर्चसा। समानं वर्चो ययोरिति वा यस्येति वा बहुव्रीहिः। द्विवचने सुपां सुलुक् इत्यादिना आकारादेशः। समानपदस्य प्रातिपदिकान्तोदात्तत्वम्। बहुव्रीहौ पूर्वपदप्रकृतिस्वरेण तदेवावशिष्यते॥
anavadyaír abhídyubhir, makháḥ sáhasvad arcati
gaṇaír índrasya kā́myaiḥ

This Yajna in the form of the protection and are when united with irreproachable, shining and desirable rays of the sun or air, makes all objects firm and strong.
(Griffith:) With Indra’s well beloved hosts, the blameless, hastening to heaven,
The sacrificer cries aloud.


anavadyaíḥ, anavadyá-.Ins.Pl.M; abhídyubhiḥ, abhídyu-.Ins.Pl.M; makháḥ, makhá-.Nom.Sg.M; sáhasvat, sáhasvant-.Nom/acc.Sg.N; arcati, √ṛc.3.Sg.Prs.Ind.Act; gaṇaíḥ, gaṇá-.Ins.Pl.M; índrasya, índra-.Gen.Sg.M; kā́myaiḥ, kā́mya-.Ins.Pl..

(सायणभाष्यम्)
मखः प्रवर्तमानोऽयं यज्ञः अनवद्यैः दोषरहितैः अभिद्युभिः द्युलोकमभिगतैः काम्यैः फलप्रदत्वेन कामयितव्यैः गणैः मरुत्समूहैः सहितम् इन्द्रस्य इन्द्रं सहस्वत् बलोपेतं यथा भवति तथा अर्चति पूजयति। अयं यज्ञो मरुत इन्द्रं चातिशयेन प्रीणयतीत्यर्थः। यज्ञः इत्यादिषु पञ्चदशसु यज्ञनामसु मखः विष्णुः (नि.३.१७.११) इति पठितम्। चतुश्चत्वारिंशत्सु अर्चतिकर्मसु – अर्चति गायति (नि.३.१४.१) इति पठितम्॥ न विद्यतेऽवद्यं येषां तेऽनवद्याः। नञ्सुभ्याम् (पा.सू.६.२.१७२) इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम्। अभिगता द्यौर्यैस्तेऽभिद्यवः। तैरभिद्युभिः। अभिशब्दः प्रातिपदिकस्वरेणान्तोदात्तः। बहुव्रीहौ पूर्वपदप्रकृतिस्वरेण स एव शिष्यते। मखः। प्रातिपदिकस्वरः। सहो बलमस्मिन्नर्चनकर्मण्यस्तीति सहस्वत्। तसौ मत्वर्थे (पा.सू.१.४.१९) इति भसंज्ञया पदसंज्ञाया बाधितत्वात् सकारस्य रुत्वाभावः। मादुपधायाश्च मतोर्वोऽयवादिभ्यः (पा.सू.८.२.९) इति मतुपो मस्य वत्वम्। सहस्शब्दो नब्विषयस्यानिसन्तस्य (फि.सू.२६) इत्याद्युदात्तः। मतुपः पित्त्वात् स एव शिष्यते। काम्यैः। कमेर्णिङ् (पा.सू.३.१.३०)। अत उपधायाः (पा.सू.७.२.११६) इति वृद्धिः। जनीजॄष्क्नसुरञ्जोऽमन्ताश्च (भ्वा.ग.सू.) इति अमन्तत्वेन प्राप्तस्य मित्त्वस्य न कम्यमिचमाम् (भ्वा.ग.सू.) इति प्रतिषेधात् मितां ह्रस्वः (पा.सू.६.४.९२) इति उपधाह्रस्वत्वं न भवति। ण्यन्तात् अचो यत् (पा.सू.३.१.९७)। णिलोपः (पा.सू.६.४.५१)। तित्स्वरितम् (पा.सू.६.१.१८५) इति प्राप्ते यतोऽनावः (पा.सू.६.१.२१३) इत्याद्युदात्तत्वम्॥
átaḥ parijmann ā́ gahi, divó vā rocanā́d ádhi
sám asminn ṛñjate gíraḥ

The air which is the cause of all dealings of the speech, going every where taking things from this place to that, raises the drops of water from the earth, carries them upwards and then along with the light of the sun or the clouds, it rains down water on earth. All objects are based upon this air which dwells within and out side.
(Griffith:) Come from this place, O Wanderer, or downward from the light of heaven:
Our songs of praise all yearn for this.


átas, átas; parijman, párijman-.Voc.Sg.M; ā́, ā́; gahi, √gam.2.Sg.Aor.Imp.Act; diváḥ, dyú- ~ div-.Gen.Sg.M; , vā; rocanā́t, rocaná-.Abl.Sg.N; ádhi, ádhi; sám, sám; asmin, ayám.Loc.Sg.M/n; ṛñjate, √ṛj.3.Pl.Prs.Ind.Med; gíraḥ, gír- ~ gīr-.Nom.Pl.F.

(सायणभाष्यम्)
हे परिज्मन् परितो व्यापिन् मरुद्गण अतः अस्मात् मरुद्गणस्थानादन्तरिक्षात् आ गहि अस्मिन् कर्मण्यागच्छ। दिवो वा द्युलोकाद्वा समागच्छ। रोचनादधि दीप्यमानादादित्यमण्डलाद्वा समागच्छ। अस्मदीयकर्मकाले यत्र यत्र तिष्ठसि ततः सर्वस्मादागच्छ इत्यर्थः। किमर्थमागमनमिति तदुच्यते। अस्मिन् कर्मणि वर्तमान ऋत्विक् गिरः स्तुतीः सम् ऋञ्जते सम्यक् प्रसाधयति। ऋञ्जतिः प्रसाधनकर्मा (निरु० ६.२१) इति यास्कः। एताः स्तुतीः श्रोतुमागच्छ इत्यर्थः। यद्यपि ऋत्विजा मन्त्रस्य प्रयुज्यमानत्वात् ऋञ्जतिधातोः उत्तमपुरुषेण भवितव्यं तथापि परोक्षकृतत्वेन निर्देशात् प्रथमपुरुषप्रयोगः। परोक्षकृतलक्षणं च यास्क आह – तास्त्रिविधा ऋचः परोक्षकृताः प्रत्यक्षकृता आध्यात्मिक्यश्च। तत्र परोक्षकृताः सर्वाभिर्नामविभक्तिभिर्युज्यन्ते प्रथमपुरुषैश्चाख्यातस्य (निरु.७.१) इति। अतः। पञ्चम्यास्तसिल् (पा.सू.५.३.७)। एतदोऽश् (पा.सू.५.३.५)। शित्त्वात् सर्वादेशः (पा.सू.१.१.५५)। लिति (पा.सू.६.१.१९३) इति प्रत्ययात् पूर्वस्योदात्तत्वम्। परिज्मन्। अज गतिक्षेपणयोः। अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते (पा.सू.३.२.७५) इति मनिन्। अकारलोपः छान्दसः। आमन्त्रितनिघातः। गहि। गमेः बहुलं छन्दसि (पा.सू.२.४.७३) इति शपो लुक्। हेर्ङित्त्वात् (पा.सू.३.४.८७) अनुदात्तोपदेश° (पा.सू.६.४.३७) इत्यादिना मलोपः। अतो हेः (पा.सू.६.४.१०५) इति हिलोपो न भवति, तस्मिन् कर्तव्ये असिद्धवदत्रा भात् (पा.सू.६.४.२२) इति मलोपस्य असिद्धत्वेन अनकारान्तत्वात्। दिवः। ऊडिदम् (पा.सू.६.१.१७१) इत्यादिना विभक्तेरुदात्तत्वम्। वा। चादयोऽनुदात्ताः (फि.सू.८४) इत्यनुदात्तः। रोचनात्। रुच दीप्तौ । अनुदात्तेतश्च हलादेः (पा.सू.३.२.१४९) इति युच्। युवोरनाकौ (पा.सू.७.१.१) इति अनादेशः। चिदित्यन्तोदात्तः। अधि। अधिपरी अनर्थकौ (पा.सू.१.४, ९३) इति कर्मप्रवचनीयत्वेन सह निपातसंज्ञायाः समावेशात् निपाता आद्युदात्ताः (फि.सू.८०) इत्याद्युदात्तः। अस्मिन्। परिज्मन् इति आदिष्टस्यैव अन्वादेशात् इदमोऽन्वादेशेऽशनुदात्तस्तृतीयादौ (पा.सू.२.४.३२) इति अश् अनुदात्तः। शित्त्वात् सर्वादेशः। विभक्तिः अनुदात्तौ सुप्पितौ (पा.सू.३.१.४) इत्यनुदात्ता इति सर्वानुदात्तत्वम्। ऋञ्जते। ऋजि भृजी भर्जने। सम् इत्युपसर्गयोगात् प्रसाधने वर्तते। निघातः। गिरः। प्रातिपदिकस्वरः॥
itó vā sātím ī́mahe, divó vā pā́rthivād ádhi
índram mahó vā rájasaḥ

We know this (sun) which divides various things i.e. helps as to distinguish them by his light to be greater than the earth, the moon, the stars, the heaven and other worlds.
(Griffith:) Indra we seek to give us help, from here, from heaven above the earth,
Or from the spacious firmament.


itás, itás; , vā; sātím, sātí-.Acc.Sg.F; ī́mahe, √yā.1.Pl.Prs.Ind.Med; diváḥ, dyú- ~ div-.Abl.Sg.M; , vā; pā́rthivāt, pā́rthiva-.Abl.Sg.N; ádhi, ádhi; índram, índra-.Acc.Sg.M; maháḥ, máh-.Abl.Sg.N; , vā; rájasaḥ, rájas-.Abl.Sg.N.

(सायणभाष्यम्)
इन्द्रं देवं प्रति सातिं धनदानम् अधि ईमहे आधिक्येन याचामहे। कस्माल्लोकादिति तदुच्यते। इतः अस्मादभिदृश्यमानात् पार्थिवात् पृथिवीलोकाद्वा दिवो वा द्युलोकाद्वा महः महतः प्रौढात् रजसः वा पक्ष्यादीनां रञ्जकादन्तरिक्षलोकाद्वा। अयमिन्द्रो यतः कुतश्चिदानीय अस्मभ्यं धनं प्रयच्छत्वित्यर्थः। सप्तदशसु याच्ञाकर्मसु ईमहे यामि (नि.३.१९.१) इति पठितम्॥ इतः। इदंशब्दात् पञ्चम्याः तसिल्। इदम इश् (पा.सू.५.३.३) इति इश्। शित्त्वात् सर्वादेशः। अत्र ऊडिदम् (पा.सू.६.१.१७१) इत्यस्यावकाशः आभ्याम् एभिः। लिति (पा.सू.६.१.१९३) इत्यस्यावकाशः पचनं पाचकः। उभावपि नित्यौ। तत्र परत्वात् विप्रतिषेधे परं कार्यम् (पा.सू.१.४.२) इति लिति इति इकारस्य उदात्तत्वम्। पश्चात् तसेः प्राग्दिशो विभक्तिः (पा.सू.५.३.१) इति विभक्तिसंज्ञकत्वात् ऊडिदम् इत्यादिना असर्वनामस्थानविभक्तेरुच्यमानम् उदात्तत्वं भवति। सकृद्गतौ विप्रतिषेधे यद्बाधितं तद्बाधितमेव (परिभा.४०) इति ऊडिदम् इत्यस्य पुनरप्रवृत्तिरेव इति चेत्, न। लक्ष्यानुरोधेन पुनः प्रसङ्गविज्ञानं चेति स्वीकारात् (परिभा.३९)। ननु एवं यतस्तत इत्यादावपि परेण लित्स्वरेण बाधितमपि सावेकाचः० (पा.सू.६.१.१६८) इति तसिलः उदात्तत्वं स्यादिति चेत्, न। यत्तच्छब्दयोः साववर्णान्तत्वे न गोश्वन्साववर्ण (पा.सू.६.१.१८२) इति निषेधात्। न च पुनः प्रसङ्गविज्ञानं चेत्येतत् सार्वत्रिकं लक्ष्यानुरोधेन क्वचिदेव तदाश्रयणादिति। सातिम्। षणु दाने। धात्वादेः षः सः (पा.सू.६.१.६४)। भावे क्तिन्। जनसनखनां सञ्झलोः (पा.सू.६.४.४२) इति नकारस्य आत्वम्। तितुत्रतथसिसुसरकसेषु च (पा.सू.७.२.९) इति निषेधात् इण् न भवति। नित्स्वरे प्राप्ते उदात्तः इत्यनुवृत्तौ ऊतियूतिजूतिसातिहेतिकीर्तयश्च (पा.सू.३.३.९७) इति निपातनादन्तोदात्तत्वम्। ईमहे। ईङ् गतौ। श्यनोऽपि बहुलं छन्दसि (पा.सू.२.४.७३) इति लुक्। अस्य धातोर्ङित्त्वात् तास्यनुदात्तेन्ङिददुपदेशात् (पा.सू.६.१.१८६) इति लसार्वधातुकस्य अनुदात्तत्वे धातुस्वर एव शिष्यते। न च तिङ्ङतिङः इति निघातः, चवायोगे प्रथमा (पा.सू.८.१.५९) इति निषेधात्। उत्तरवाक्ययोरपि हि वाशब्दयोगात् अन्यथा वाक्यापरिपूर्तेः तिङ्विभक्तेः अवश्यमध्याहारात् तदपेक्षया एषा प्रथमा तिङ्विभक्तिरिति। दिवः। उडिदम् इत्यादिना विभक्तेरुदात्तत्वम्। पार्थिवात्। प्रथ प्रख्याने। प्रथते इति पृथिवी। प्रथेः षिवन् संप्रसारणं च (उ.सू.१.१४८) इति षिवन्प्रत्ययः। षिद्गौरादिभ्यश्च (पा.सू.४.१.४१) इति ङीप्। प्रत्ययस्वरेणोदात्तः। शेषनिघातेन अनुदात्तादिः पृथिवीशब्दः। पृथिव्या विकार इत्यर्थे ओरञ् (पा.सू.४.३.१३९) इत्यनुवृत्तौ अनुदात्तादेश्च (पा.सू.४.३.१४०) इति अञ्। यस्येति च (पा.सू.६.४.१४८) इति ईकारलोपः। तद्धितेष्वचामादेः (पा.सू.७.२.११७) इति आदिवृद्धिः। रपरत्वम् (पा.सू.१.१.५१)। ञ्नित्यादिर्नित्यम्। (पा.सू.६.१.१९७) इत्याद्युदात्तः। अधि। निपातत्वादाद्युदात्तः। इन्द्रम्। रन्प्रत्ययान्त आद्युदात्तः। महः। महतः इत्यस्य अकारतकारयोर्लोपश्छान्दसः। सावेकाचः° इति विभक्तेरुदात्तत्वम्। रजसः। नब्विषयस्यानिसन्तस्य इत्याद्युदात्तत्वम्॥

(<== Prev Sūkta Next ==>)
índram íd gāthíno bṛhád, índram arkébhir arkíṇaḥ
índraṁ vā́ṇīr anūṣata

The learned chanters (of Sama Veda) glorify the Great Lord only, with their songs of the Mantras and with the observance of truth etc. The reciters of the (Rig-vedic) Mantras also praise the same Great God. Let all the Vedas and the speeches of the wise, glorify the Lord of the Universe.
(Griffith:) Indra the singers with high praise, Indra reciters with their lauds,
Indra the choirs have glorified.


índram, índra-.Acc.Sg.M; ít, ít; gāthínaḥ, gāthín-.Nom.Pl.M; bṛhát, bṛhánt-.Nom/acc.Sg.N; índram, índra-.Acc.Sg.M; arkébhiḥ, arká-.Ins.Pl.M; arkíṇaḥ, arkín-.Nom.Pl.M/n; índram, índra-.Acc.Sg.M; vā́ṇīḥ, vā́ṇī-.Nom.Pl.F; anūṣata, √nu- ~ nū.3.Pl.Aor.Ind.Med.

(सायणभाष्यम्)
इन्द्रम् इत्यादिकं दशर्चं यत् सूक्तं तत् सुरूपकृत्नुम् इत्यादिषु चतुर्थम्। ऋषिच्छन्दोदेवता विनियोगश्च पूर्ववत्। विशेषविनियोगस्तूच्यते। महाव्रते निष्केवल्यशस्त्रे इन्द्रमिद्गाथिनः इति सूक्तम्। तथा च पञ्चमारण्यके सूत्रितं – शिरो गायत्रमिन्द्रमिद्गाथिनः (ऐ.आ.५.२.१) इति। तथा चतुर्विंशेऽहनि ब्राह्मणाच्छंसिनः शस्त्रे इन्द्रमिद्गाथिनः इति षळहस्तोत्रियस्तृचः। चतुर्विंशे होताजनिष्ट इत्युपक्रम्य आ याहि सुषुमा हि त इन्द्रमिद्गाथिनो बृहत् (आश्व.श्रौ.७.२) इति सूत्रितत्वात्। अतिरात्रे प्रथमे पर्यायेऽच्छावाकशस्त्रेऽयमेव तृचोऽनुरूपः। सूत्रितं च – इन्द्राय मद्वने सुतमिन्द्रमिद्गाथिनो बृहत् (आश्व.श्रौ.६.४) इति॥
गाथिनः गीयमानसामयुक्ता उद्गातारः इन्द्रमित् इन्द्रमेव बृहत् त्वामिद्धि हवामहे (ऋ.सं.६.४६.१) इत्यस्यामृचि उत्पन्नेन बृहन्नामकेन साम्ना अनूषत स्तुतवन्तः। अर्किणः अर्चनहेतुमन्त्रोपेता होतारः अर्केभिः ऋग्रूपैर्मन्त्रैः इन्द्रम् एव अनूषत। ये त्ववशिष्ट अध्वर्यवस्ते वाणीः वाग्भिर्यजूरूपाभिः इन्द्रम् एव अनूषत। अर्कशब्दस्य मन्त्रपरत्वं यास्केनोक्तम् – अर्को मन्त्रो भवति यदेनेनार्चन्ति (निरु.५.४) इति। श्लोकः इत्यादिषु सप्तपञ्चाशत्सु वाङ्नामसु वाशी वाणी (नि.१.११.१२) इति पठितम्॥ गाथिनः। उषिकुषिगार्तिभ्यस्थन् (उ.सू.२.१६१) इति गायतेः थन्प्रत्ययः। नित्त्वादाद्युदात्तः। गाथा एषां सन्तीति गाथिनः। व्रीह्यादिभ्यश्च (पा.सू.५.२.११६) इति इनिः। प्रत्ययस्वरेण इकार उदात्तः। स च सति शिष्टः। बृहत् बृहता। तृतीयैकवचनस्य सुपां सुलुक्° इति लुक्। – पृषद्बृहन्महज्जगच्छतृवच्च (उ.सू.२.२४१) इत्यन्तोदात्तो निपातितः। अर्केभिः। अर्च पूजायाम्। अर्च्यते एभिः इति अर्का मन्त्राः। पुंसि संज्ञायां घः प्रायेण (पा.सू.३.३.११८) इति घः। चजोः कु घिण्ण्यतोः (पा.सू.७.३.५२) इति कुत्वम्। प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तः। बहुलं छन्दसि (पा.सू.७.१.१०) इति भिस ऐसादेशो न भवति। अर्काः स्तुतिसाधनभूता मन्त्रा एषां सन्तीति अर्किणः। वाणीः। वृषादीनां च (पा.सू.६.१.२०३) इत्याद्युदात्तः। दीर्घाज्जसि च (पा.सू.६.१.१०५) इति पूर्वसवर्णदीर्घनिषेधस्य वा छन्दसि (पा.सू.६.१.१०६) इति विकल्पितत्वात् दीर्घत्वम्। तृतीयार्थे प्रथमा। अनूषत। णु स्तुतौ। णो नः (पा.सू.६.१.६५) इति नत्वम्। लुङि व्यत्ययेनात्मनेपदम्। झस्य अदादेशः (पा.सू.७.१.५)। सिचः इडभावः उकारस्य दीर्घत्वं च छान्दसम्। धातोः कुटादित्वात् सिचो ङित्त्वेन (पा.सू.१.२.१) गुणाभावः (पा.सू.१.१.५)॥
índra íd dháryoḥ sácā, sámmiśla ā́ vacoyújā
índro vajrī́ hiraṇyáyaḥ

As this air which is mixed up with all objects, unites its properties of removing and taking which are instrumental in all dealings of the speech, in the same way, the shining sun which possesses heat and is the cause of making the year, unites its property of taking and removing with all things. (The sun dispels darkness and spreads light).
(Griffith:) Indra has ever close to him his two bay steeds and word-yoked chariot,
Indra the golden, thunder-armed.


índraḥ, índra-.Nom.Sg.M; ít, ít; háryoḥ, hári-.Loc.Du.M; sácā, sácā; sámmiślaḥ, sámmiśla-.Nom.Sg.M; ā́, ā́; vacoyújā, vacoyúj-.Acc.Du.M; índraḥ, índra-.Nom.Sg.M; vajrī́, vajrín-.Nom.Sg.M; hiraṇyáyaḥ, hiraṇyáya-.Nom.Sg.M.

(सायणभाष्यम्)
इन्द्र इत् इन्द्र एव हर्योः हरिनामकयोरश्वयोः सचा सह युगपत् आ संमिश्लः सर्वतः सम्यग्मिश्रयिता। कीदृशोर्हर्योः। वचोयुजा। इन्द्रस्य वचनमात्रेण रथे युज्यमानयोः सुशिक्षितयोरित्यर्थः। अयम् इन्द्रः वज्री वज्रयुक्तः हिरण्ययः हिरण्मयः सर्वाभरणभूषित इत्यर्थः॥ हर्योः। हरतः इति हरी। इन्। नित्त्वादाद्युदात्तः। सचा सह (निरु.५.५) इत्युक्तम्। संमिश्लः। मिश्रणं मिश्रः। मिश्रयतेर्घञ् (पा.सू.३.३.१८)। सम्यक् मिश्रो यस्यासौ संमिश्रः। लत्वं छान्दसम्। सम्यक् मिश्रयितेत्यर्थः। बहुव्रीहौ पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम्। वचोयुजा॥ वचसा युज्येते इति वचोयुजौ। तयोः षष्ठीद्विवचनस्य सुपां सुलुक् इति आकारादेशः। युज्शब्दो धातुस्वरेणान्तोदात्तः। कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेण स एव शिष्यते। वज्री। वज्रमस्यास्ति। अत इनिठनौ (पा.सू.५.२.११५) प्रत्ययस्वरः। हिरण्ययः। ऋत्व्यवास्त्व्यवास्त्वमाध्वीहिरण्ययानि च्छन्दसि (पा.सू.६.४.१७५) इति हिरण्यमयशब्दस्य मकारलोपो निपात्यते। अकारः प्रत्ययस्वरेण उदात्तः। पूर्वेण अनुदात्तेन सह एकादेश उदात्तेनोदात्तः इत्युदात्तः॥
índro dīrghā́ya cákṣase-, ā́ sū́ryaṁ rohayad diví
ví góbhir ádrim airayat

God Who is the Creator and Lord of the world has placed the sun on high in the sky, so that people may see well all objects with his rays. He makes the clouds move hither and thither, so that it may rain.
(Griffith:) Indra has raised the Sun on high in heaven, that he may see afar:
He burst the mountain for the cows.


índraḥ, índra-.Nom.Sg.M; dīrghā́ya, dīrghá-.Dat.Sg.N; cákṣase, cákṣas-.Dat.Sg.N; ā́, ā́; sū́ryam, sū́rya-.Acc.Sg.M; rohayat, √ruh.3.Sg.Prs.Inj.Act; diví, dyú- ~ div-.Loc.Sg.M; , ví; góbhiḥ, gáv- ~ gó-.Ins.Pl.F; ádrim, ádri-.Acc.Sg.M; airayat, √īr.3.Sg.Iprf.Ind.Act.

(सायणभाष्यम्)
अयम् इन्द्रः दीर्घाय प्रौढाय निरन्तराय चक्षसे दर्शनाय दिवि द्युलोके सूर्यम् आ रोहयत्। पुरा वृत्रासुरेण जगति यत् आपातितं तमस्तन्निवारणेन प्राणिनां दृष्टिसिद्धयर्थमादित्यं द्युलोके स्थापितवानित्यर्थः। स च सूर्यः गोभिः स्वकीयरश्मिभिः अद्रिं पर्वतप्रमुखं सर्वं जगत् वि ऐरयत् विशेषेण दर्शनार्थं प्रेरितवान् प्रकाशितवानित्यर्थः। अथवा इन्द्रः एव गोभिः जलैर्निमित्तभूतैः अद्रिं मेघं व्यैरयत् विशेषेण प्रेरितवान्। पञ्चदशसंख्याकेषु रश्मिनामसु खेदयः किरणाः गावः (नि.१.५.३) इति पठितम्। त्रिंशत्संख्याकेषु मेघनामसु अद्रिः ग्रावा (नि.१.१०.१) इति पठितम्॥ दीर्घाय। प्रातिपदिकस्वरेणान्तोदात्तः। चक्षसे। चक्षेः सर्वधातुभ्योऽसुन् (उ.सू.४.६२८) इति असुन्। बहुलग्रहणात् ख्याञादेशाभावः। नित्त्वादाद्युदात्तः। सूर्यम्। सुवति प्रेरयतीति सूर्यः। षू प्रेरणे। धात्वादेः षः सः। राजसूयसूर्य (पा.सू.३.१.११४) इत्यादिना क्यप्प्रत्ययः, तस्य रुडागमश्च निपात्यते। क्यपः कित्त्वाद्गुणाभावः। पित्त्वादनुदात्तत्वम्। धातुस्वर एव शिष्यते। रोहयत्। रुहेः ण्यन्तात् लङि बहुलं छन्दस्यमाङयोगेऽपि (पा.सू.६.४.७५) इत्यडभावो निघातश्च। दिवि। ऊडिदम् इत्यादिना विभक्तेरुदात्तत्वम्। अद्रिम्। अदिशदिभूशुभिभ्यः क्रिन् (उ.सू.४.५०५) इति क्रिन्प्रत्ययः। अदन्ति पशवस्तृणादिकमत्र इति अद्रिः। नित्त्वादाद्युदात्तत्वम्। ऐरयत्। ईर गतौ। ण्यन्तात् लङ्। निघातः॥
índra vā́jeṣu no va, sahásrapradhaneṣu ca
ugrá ugrā́bhir ūtíbhiḥ

O Almighty Lord, protect us always in all battles where abundant wealth of various kinds is gained. Protect us and enable us to attain knowledge and happiness by Your insuperable protective powers O Omnipotent God.
(Griffith:) Help us, O Indra, in the frays, indeed, frays, where thousand spoils are gained,
With awful aids, O awful One.


índra, índra-.Voc.Sg.M; vā́jeṣu, vā́ja-.Loc.Pl.M; naḥ, ahám.Acc/dat/gen.Pl; ava, √av.2.Sg.Prs.Imp.Act; sahásrapradhaneṣu, sahásrapradhana-.Loc.Pl.M/n; ca, ca; ugráḥ, ugrá-.Nom.Sg.M; ugrā́bhiḥ, ugrá-.Ins.Pl.F; ūtíbhiḥ, ūtí-.Ins.Pl.F.

(सायणभाष्यम्)
हे इन्द्र उग्रः शत्रुभिरप्रधृष्यस्त्वम् उग्राभिः अप्रधृष्याभिः ऊतिभिः अस्मद्विषयरक्षाभिः वाजेषु युद्धेषु नः अस्मान् अव रक्ष। तथा सहस्रप्रधनेषु च। सहस्रसंख्याकगजाश्वादिलाभयुक्तेषु महायुद्धेष्वपि रक्ष॥ वाजेषु। वृषादीनां च (पा.सू.६.१.२०३) इत्याद्युदात्तत्वम्। नोऽव। नसः सकारस्य रुत्वोत्वगुणेषु प्रकृत्यान्तःपादम् (पा.सू.६.१.११५) इति प्रकृतिभावो न भवति अव्यपरे इति निषेधात्। अव। अव रक्षणे। तिङ्ङतिङः इति निघातः। यद्यपि सहस्रप्रधनेषु च अव इति अध्याहृतां क्रियामपेक्ष्य प्रथमायाः श्रूयमाणाया अव इति क्रियायाः चवायोगे प्रथमा (पा.सू.८.१.५९) इति निघातनिषेधः प्राप्तः, तथापि वाजेषु इत्यत्र चकारस्य लुप्तत्वात् चादिलोपे विभाषा (पा.सू.८.१.६३) इति निषेधस्य विकल्पितत्वादत्र निघातः प्रवर्तते। सहस्रशब्दः कर्दमादीनां च (फि.सू.५९) इति मध्योदात्तः। सहस्रप्रधनेषु वाजेषु। बहुव्रीहौ पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम्। उग्रः। उच समवाये। चस्य गः। ऋज्रेन्द्रा (उ.सू.२.१८६) इति रन्। व्यत्ययेनान्तोदात्तः। ऊतिभिः। ऊतियूति° इत्यादिना क्तिन् उदात्तः॥
índraṁ vayám mahādhané, índram árbhe havāmahe
yújaṁ vṛtréṣu vajríṇam

In mighty great battles (External as well as internal) we invoke the Lord, Him do we invoke in minor strifes. He is the Friend who destroys evils and evil-minded wicked persons.
(Griffith:) In mighty battle we invoke Indra, Indra in lesser fight,
The Friend who bends his bolt at fiends.


índram, índra-.Acc.Sg.M; vayám, ahám.Nom.Pl; mahādhané, mahādhaná-.Loc.Sg.N; índram, índra-.Acc.Sg.M; árbhe, árbha-.Loc.Sg.N; havāmahe, √hū.1.Pl.Prs.Ind.Med; yújam, yúj-.Acc.Sg.M; vṛtréṣu, vṛtrá-.Loc.Pl.N; vajríṇam, vajrín-.Acc.Sg.M.

(सायणभाष्यम्)
वयम् अनुष्ठातारः महाधने प्रभूतधननिमित्तम् इन्द्रं हवामहे आह्वयामः। अर्भे अर्भके स्वल्पेऽपि धने निमित्तभूते सति इन्द्रं हवामहे। कीदृशमिन्द्रम्। युजं सहकारिणं समाहितं वा वृत्रेषु शत्रुषु धनलाभविरोधिषु प्राप्तेषु तन्निवारणाय वज्रिणं वज्रोपेतम्॥ महाधनशब्दो यद्यपि संग्रामनामसु पठितस्तथापि महत् धनम् अत्र संग्रामे इति बहुव्रीहित्वे सति अन्तोदात्तत्वासिद्धेः नात्र तत् गृहीतम्। महाधने। महच्च तद्धनं चेति समासस्य (पा.सू.६.१.२२३) इत्यन्तोदात्तः। अर्भे। अर्तिगॄभ्यां भन् (उ.सू.३.४३२)। नित्त्वादाद्युदात्तः। हवामहे। ह्वेञ् स्पर्धायां शब्दे च । ञित्त्वात् कर्त्रभिप्राये (पा.सू.१.३.७२) आत्मनेपदम्। लटः स्थाने महिङ् (पा.सू.३.४.७८)। टित आत्मनेपदानाम् (पा.सू.३.४.७९) इति टेः एत्वम्। कर्तरि शप् (पा.सू.३.१.६८)। ह्वः संप्रसारणम् (पा.सू.६.१.३२) इत्यनुवृत्तौ बहुलं छन्दसि (पा.सू.६.१.३४) इति संप्रसारणं वकारस्य उकारः। परपूर्वत्वम्। गुणावादेशौ। अतो दीर्घो यञि (पा.सू.७.३.१०१) इति दीर्घत्वम्। तिङ्ङतिङः इति निघातः। युजम्। युज समाधौ इत्यस्य क्विप्। युजेरसमासे (पा.सू.७.१.७१) इति नुम् न भवति। स हि युजेः इति निर्देशात् इकाररहितस्य न भवति। अनित्यमागमशासनम् (परिभा.९३.२) इति वा युजिर् योगे इत्यस्यापि नुम् न भवति। वृत्रेषु। वृतु वर्तने। प्रतिकूलतया वर्तन्ते इति वृत्राणि शत्रुकुलानि। स्फायितञ्चि° (उ.सू.२.१७०) इत्यादिना रक्प्रत्ययः। कित्त्वाद्गुणाभावः। प्रत्ययस्वरः। वज्रिणम्। अत इनिठनौ (पा.सू.५.२.११५) इति इनिः। प्रत्ययस्वरः॥
sá no vṛṣann amúṁ carúṁ, sátrādāvann ápā vṛdhi
asmábhyam ápratiṣkutaḥ

O Giver of all gifts, Rainer of happiness and peace! Open the door of emancipation to us who are obedient to You and engaged in doing noble deeds. You are Irresistible O Lord.
(Griffith:) Unclose, our virile Hero, you for ever bounteous, yonder cloud,
For us, you irresistible.


, sá- ~ tá-.Nom.Sg.M; naḥ, ahám.Acc/dat/gen.Pl; vṛṣan, vṛ́ṣan-.Voc.Sg.M; amúm, asaú.Acc.Sg.M; carúm, carú-.Acc.Sg.M; sátrādāvan, satrādāvan-.Voc.Sg.M; ápa, ápa; vṛdhi, √vṛ.2.Sg.Aor.Imp.Act; asmábhyam, ahám.Dat.Pl; ápratiṣkutaḥ, ápratiṣkuta-.Nom.Sg.M.

(सायणभाष्यम्)
हे सत्रादावन् अस्मदभीष्टानां सर्वेषां फलानां सह प्रदातः अतो व्रीह्यादिनिष्पत्यर्थं हे वृषन् वृष्टिप्रदेन्द्र नः अस्मदर्थम् अमुं दृश्यमानं चरुं मेघम् अपा वृधि उद्घाटय। तथैव अस्मभ्यम् अस्मदर्थम् अप्रतिष्कुतः प्रतिशब्दरहितः। यद्यत् अस्माभिर्याच्यते तत्र सर्वत्र नेति प्रतिशब्दं नोच्चारयति। अतोऽस्मद्विषये कदाचिदपि अप्रतिस्खलितः। एतदेवाभिप्रेत्य यास्क आह – अप्रतिष्कुतोऽप्रतिष्कृतोऽप्रतिस्खलितो वा (निरु.६.१६) इति। वृषन्। आमन्त्रितनिघातः। अमुम्। प्रातिपदिकस्वरेणान्तोदात्तः। चरुम्। चरतीति चरुः। भृमृशीतॄचरित्सरितनिधनिमिमस्जिभ्य उः (उ.सू.१.७) इति उप्रत्ययः। प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तः। सत्रादावन्। सत्राशब्दः सहार्थे। अभिमतफलजातं सकलं सह ददातीति सत्रादावा। आतो मनिन्क्वनिब्बनिपश्च (पा.सू.३.२.७४) इति वनिप्। आमन्त्रितस्य च (पा.सू.६.१.१९८) इत्याद्युदात्तत्वम्। पादादित्वान्न निघातः। अप। निपातस्य च (पा.सू.६.३.१३६) इति दीर्घः। निपात आद्युदात्तः। वृधि। वृञ् वरणे। लोटः सिप्। तस्य सेर्ह्यपिच्च (पा.सू.३.४.८७) इति हिः। स्वादिभ्यः श्नुः (पा.सू.३.१.७३)। तस्य बहुलं छन्दसि (पा.सू.२.४.७३) इति लुक्। श्रुशृणुपॄकृबृभ्यश्छन्दसि (पा.सू.६.४.१०२) इति हेर्धिरादेशः। तस्य ङित्त्वात् पूर्वस्य गुणाभावः। निघातः। अस्मभ्यम्। अस्मच्छब्दात् भ्यसो भ्यम् (पा.सू.७.१.३०) इति भ्यमादेशः। शेषे लोपः (पा.सू.७.२.९०) इति दकारलोपः। बहुवचने झल्येत् (पा.सू.७.३.१०३) इति एत्वं न भवति। अङ्गवृत्ते पुनर्वृत्तावविधिर्निष्ठितस्य (पा.म.७.१.३०) इत्युक्तम्। प्रातिपदिकस्वरेण स्म इत्यकार उदात्तः। भ्यसोऽभ्यम् इति अभ्यमादेशपक्षे शेषे लोपः इति मपर्यन्तशेषस्य अद्शब्दस्य लोपः। तदा उदात्तनिवृत्तिस्वरेण अभ्यमः आदेः अकारस्योदात्तत्वम् (पा.सू.६.१.१६१)। अप्रतिष्कुतः केनचिदप्रतिशब्दितः। कुङ् शब्दे। निष्ठा (पा.सू.३.२.१०२) इति कर्मणि क्तप्रत्ययः। प्रतेः प्राक्प्रयोगः। पारस्करादेराकृतिगणत्वात् सुडागमः (पा.सू.६.१.१५७)। सुषामादेराकृतिगणत्वात् षत्वम् (पा.सू.८.३.९८)। नञ्समासेऽव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम्॥
tuñjé-tuñje yá úttare, stómā índrasya vajríṇaḥ
ná vindhe asya suṣṭutím

On the receipt of every gift from the Lord of the Universe Who is Almighty, praises rise in me. I go on singing the glory of God, but I don't find an end to it. I find no laud worthy of Him.
(Griffith:) Still higher, at each strain of mine, thunder-armed Indra’s praises rise:
I find no laud worthy of him.


tuñjé-tuñje, tuñjá-.Loc.Sg.M; , yá-.Nom.Pl.M; úttare, úttara-.Nom.Pl.M; stómāḥ, stóma-.Nom.Pl.M; índrasya, índra-.Gen.Sg.M; vajríṇaḥ, vajrín-.Gen.Sg.M; , ná; vindhe, √vidh.1.Sg.Prs.Ind.Med; asya, ayám.Gen.Sg.M/n; suṣṭutím, suṣṭutí-.Acc.Sg.F.

(सायणभाष्यम्)
तुञ्जेतुञ्जे तस्मिंस्तस्मिन् फलदातरि देवान्तरे ये स्तोमाः स्तोत्रविशेषाः उत्तरे उत्कृष्टाः सन्ति तैः स्तोमैः सर्वैरपि वज्रिणः वज्रयुक्तस्य अस्य इन्द्रस्य सुष्टुतिं योग्यां शोभनस्तुतिं न विन्धे न विन्दामि। इन्द्रस्यात्यन्तगुणबाहुल्येन देवान्तरेषूत्तमत्वेन प्रसिद्धान्यपि स्तोत्राणि न पर्याप्तानीत्यर्थः। एतामृचं यास्क एवं व्याचष्टे – तुञ्जस्तुञ्जतेर्दानकर्मणः। दाने दाने य उत्तरे स्तोमा इन्द्रस्य वज्रिणो नास्य तैर्विन्दामि समाप्तिं स्तुतेः (निरु.६.१७-१८) इति॥ तुञ्जेतुञ्जे। तुञ्जतिर्दानकर्मा इत्युक्तम्। ततः कर्तरि पचाद्यच् (पा.सू.३.१.१३४)। चितः (पा.सू.६.१.१६३) इत्यन्तोदात्तत्वम्। नित्यवीप्सयोः (पा.सू.८.१.४) इति द्विर्भावः। तस्य परमाम्रेडितम् (पा.सू.८.१.२) इति द्वितीयस्याम्रेडितसंज्ञा। अनुदात्तं च (पा.सू.८.१.३) इत्यनुदात्तत्वम्। दातरि दातरीत्यर्थः। निरुक्ते तु – दाने दाने इत्यर्थतो व्याख्यानम्। उत्तरे। तॄ प्लवनतरणयोः। भावे ऋदोरप् (पा.सू.३.३.५७)। उच्छब्द उत्कृष्टवचनः। उत्कृष्टः तरो यस्येति बहुव्रीहिः। उच्छब्दो निपाता आद्युदात्ताः (फि.सू.८०) इत्याद्युदात्तः। बहुव्रीहौ पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम्। स्तोमाः। अर्तिस्तुसु° (उ.सू.१.१३७) इत्यादिना स्तोमशब्दो मनन्तो नित्त्वादाद्युदात्तः। विन्धे। वि लाभे। लट्। स्वरितेत्त्वादात्मनेपदम्। उत्तमैकवचनमिट् (पा.सू.३.४.७८)। तुदादिभ्यः शः (पा.सू.३.१.७७)। शे मुचादीनाम् (पा.सू.७.१.५९) इति नुम्। दकारस्य व्यत्ययेन धकारः। अस्य। प्रकृतस्येन्द्रस्य परामर्शादन्वादेशे इदमोऽश् (पा.सू.२.४.३२)। शित्त्वात् सर्वादेशोऽनुदात्तः। सुष्टुतिम्। ष्टुञ् स्तुतौ। धात्वादेः षः सः। इति सत्वम्। स्त्रियां क्तिन् (पा.सू.३.३.९४) इति भावे क्तिन्। सु इति उदात्तेनोपसर्गेण प्रादिसमासः (पा.सू.२.२.१८)। उपसर्गात्सुनोति (पा.सू.८.३.६५) इत्यादिना षत्वम्। अत्र अव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वेन सोः प्राप्तमुदात्तत्वं बाधित्वा गतिकारकोपपदात्कृत् इत्युत्तरपदप्रकृतिस्वरेण धातोरुदात्तत्वे प्राप्ते तदपवादत्वेन तादौ च निति कृत्यतौ (पा.सू.६.२.५०) इत्यनन्तरस्य गतिसंज्ञकस्य सोः एव उदात्तत्वेन भवितव्यम्। तत्तु मन्क्तिन्व्याख्यानशयनासनस्थानयाजकादिक्रीताः (पा.सू.६.२.१५१) इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वेन बाध्यते। तथा च सुहवां सुष्टुती हुवे (ऋ.सं.२.३२.४), वृष्णे चोदस्व सुष्टुतिम् (ऋ.सं.८.७५.६), यास्ते राके सुमतयः (ऋ.सं.२.३२.५) इत्यादौ अन्तोदात्तत्वमित्याहुः। यथा तु मन्क्तिन् इत्यादौ वृत्तौ उक्तं तथैव तन्न घटते इति लक्ष्यते। तत्र हि कारकाद्दत्तश्रुतयोरेवाशिषि (पा.सू.६.२.१४८) इत्यतः कारकात् इत्यनुवृत्तेः पाणिनिकृतिः इत्यादावेव मन्क्तिन् इत्यादिसूत्रमित्युक्तम्। कारकादित्येव। प्रकृतिः प्रहृतिः (का.६.२.१५१) इति च प्रत्युदाहृतम्। स्यादेतत्। स्तूयतेऽनयेति स्तुतिरिति क्तिना करणभूता ऋक् अभिधीयते। सुशब्देन च करणमेव विशेष्यते न धात्वर्थः। तथा चे सुष्टुतिरित्यत्र सुशब्दः कारकपर एव भविष्यति। प्रकृतिः प्रकृतिरित्यादौ तु प्रशब्दो धात्वर्थे विशेषणमेवेति तत्प्रत्युदाहरणोपपत्तिरिति। न। एवं सति सुशब्दस्य क्रियायोगाभावात् उपसर्गाः क्रियायोगे (पा.सू.१.४.५९) इत्युक्ता उपसर्गसंज्ञा न स्याञ्। तथा च उपसर्गात्सुनोति सुवति इत्यादिना षत्वं न स्यात्। ननु क्तिना करणमभिधीयते। क्रियासाधनं च करणम्। तथा च करणविशेषणस्यापि सुशब्दस्य करणान्तर्गतक्रियायोगादुपसर्गता भविष्यतीति। न। तथा सति यत्क्रियायुक्ताः तं प्रति उपसर्गसंज्ञका: (पा.सू.१.४.६०.३) इति करोत्यर्थमेव प्रति सोरुपसर्गता, न तु स्तुधात्वर्थं प्रतीत्यस्य षत्वं न स्यादेव। ननु स्तुधात्वर्थद्वारैव तत्करणस्य सुशब्दो विशेषणं भविष्यति। या हि शोभना स्तुतिस्तत्करणमपि शोभनमेवेति। एवं या स्तुधात्वर्थसंबन्धात् तं प्रति उपसर्गत्वेन षत्वमपि भविष्यति। तद्वारा करणविशेषणत्वात् कारकवचनोऽपि सुशब्दो भविष्यतीति वृत्त्यविरोधेनैव मन्क्तिनादिसूत्रस्य सुष्टुतिशब्दो विषयो भविष्यति। प्रकृतिः प्रहृतिरित्यत्र भावे क्तिन् प्रत्युदाहृतेति। न। तत्र प्रशब्दस्य करणपरत्वम्। करणे क्तिनुदाहरणेऽपि धात्वर्थमात्रविशेषणतैव विवक्षिता न तद्वारा प्रत्ययार्थविशेषणतापि इति तत्प्रत्युदाहरणोपपत्तिरिति। सुष्टुतिरित्यत्र पुनः क्तिनभिधेयकरणपर्यन्तं सुशब्दस्य व्यापार इत्युदाहरणतैव न प्रत्युदाहरणतेति। न। किमत्र सुशब्दः श्रुत्यैव प्रकृतिप्रत्ययार्थोभयविशेषणपरः, उत श्रुत्या एकं विशिनष्टि अर्थादितरदिति। यदाप्युभयपरत्वं तदापि किं यौगपद्येन उत क्रमेणेति। आद्ये प्रतिविशेष्यं विशेषणपदावृत्तिरिति प्रसङ्गः। द्वितीये विरम्यव्यापारापातः। न च शब्दबुद्धिकर्मणां विरम्यव्यापारः कस्यचित् दृष्टः इष्टो वा। अतो न श्रुत्या उभयपरत्वम्। अथैकत्र श्रुत्या तात्पर्यम् , अपरत्र तु अर्थादिति। तत्र धात्वर्थसंबन्धस्य आर्थिकत्वे षत्वासिद्धिः। प्रत्ययार्थसंबन्धस्य आर्थिकत्वे मन्क्तिन् इत्यादिस्वरासिद्धिः। आर्थिकेनापि कारकसंबन्धेवोदाहरणत्वाभिधाने प्रकृतिः प्रहृतिरित्यादिप्रत्युदाहरणं न स्यात्। श्रुत्या धात्वर्थमात्रसंबन्धस्यापि प्रशब्दस्यार्थात् तत्करणसंबन्धः केन वारयितुं शक्यते इत्येषा दिक्। अत इह प्रत्ययार्थमात्रसंबन्धपरत्वाङ्गीकारेण स्वरः सिध्यतु षत्वं तु छान्दसमस्तु। शोभना स्तुतिर्यस्यामिति बहुव्रीहिर्वा भवतु। एवं च नञ्सुभ्याम् इत्यन्तोदात्तं भविष्यति। अथवा सुष्टु स्तुवन्तीति सुष्टुतय इति करणभूता ऋचः स्तुतिशब्देनोच्यन्ते। क्तिच्क्तौ च संज्ञायाम् (पा.सू.३.३.१७४) इति क्तिच्प्रत्यये सति चित्त्वादन्तोदात्तता भविष्यति। न च करणीभूतानामृचां कर्तृप्रत्ययेन क्तिचा कथमभिधानमिति वाच्यम्। काष्ठानि पचन्तीतिवत् तासामपि स्वव्यापारप्राधान्यविवक्षया करणत्वोपपत्तेरिति॥
vṛ́ṣā yūthéva váṁsagaḥ, kṛṣṭī́r iyarty ójasā
ī́śāno ápratiṣkutaḥ

As the strong bull leads on the herds, He the Rainer of happiness stirs the people with His might. He is irresistible Ruler who fulfills all noble desires. He can be attained only by righteous people.
(Griffith:) Even as the bull drives on the herds, he drives the people with his might,
The Ruler irresistible:


vṛ́ṣā, vṛ́ṣan-.Nom.Sg.M; yūthā́, yūthá-.Acc.Pl.N; iva, iva; váṁsagaḥ, váṁsaga-.Nom.Sg.M; kṛṣṭī́ḥ, kṛṣṭí-.Acc.Pl.F; iyarti, √ṛ.3.Sg.Prs.Ind.Act; ójasā, ójas-.Ins.Sg.N; ī́śānaḥ, √īś.Nom.Sg.M.Med; ápratiṣkutaḥ, ápratiṣkuta-.Nom.Sg.M.

(सायणभाष्यम्)
वृषा कामानां वर्षितेन्द्रः ओजसा स्वकीयबलेनानुग्रहीतुं कृष्टी: मनुष्यान् इयर्ति प्राप्नोति। कीदृश इन्द्रः। ईशानः समर्थः अप्रतिष्कुतः प्रतिशब्दरहितः। याच्यमानं न परिहरतीत्यर्थः। इन्द्रस्य दृष्टान्तः। वंसगः वननीयगतिर्वृषभः यूथेव गोयूथानि यथा प्राप्नोति तद्वत्॥ वृषा। कनिन्युवृषितक्षिधन्विराजिद्युप्रतिदिवः (उ.सू.१.१५४) इति वर्षतेः कनिन्प्रत्ययः। कित्त्वाद्गुणाभावः। नित्त्वादाद्युदात्तः। यूथा इव। युवन्ति मिश्रीभवन्तीति यूथानि। यु मिश्रणामिश्रणयोः। तिथपृष्ठगूथयूथप्रोथाः (उ.सू.२.१६९) इति थक्प्रत्ययान्तो निपातितः। निपातनाद्दीर्घत्वम्। प्रत्ययस्वरेण आकार उदात्तः। शेश्छन्दसि बहुलम् (पा.सू.६.१.७०) इति लुक्। इवेन विभक्त्यलोपः पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं च वक्तव्यम् (पा.सू.२.१.४.२) इति समासेऽपि स एव स्वरः। वंसगः। पृषोदरादित्वात् अभिमतरूपस्वरसिद्धिः (पा.सू.६.३.१०९)। कर्षन्तीति कृष्टयः। क्तिच्क्तौ च संज्ञायाम् इति क्तिच्। चित्त्वादन्तोदात्तः। इयर्ति। ऋ सृ गतौ। तिप्। शपः श्लुः। श्लौ (पा.सू.६.१.१०) इति द्विर्भावः। अभ्यासस्य उरदत्वहलादिशेषौ (पा.सू.७.४.६६; ६०)। अर्तिपिपर्त्योश्च (पा.सू.७.४.७७) इति अकारस्य इकारः। अभ्यासस्यासवर्णे (पा.सू.६.४.७८) इति इयङादेशः। अङ्गस्य गुणो रपररवम्। ओजसा। उब्जेर्बलोपश्च (उ.सू.४.६३१) इत्यसुन तत्संनियोगेन बकारलोपः। लघूपधगुणः (पा.सू.७.३.८६)। नित्त्वादाद्युदात्तः। ईशानः। ईश ऐश्वर्ये। लटः शानच्। अदिप्रभृतिभ्यः शपः (पा.सू.३.४.७२) इति शपो लुक्। चितः इत्यन्तोदात्तं बाधित्वा अनुदात्तेत्वात् लसार्वधातुकानुदात्तत्वेन धातुस्वर एव शिष्यते। अप्रतिष्कुतः अप्रतिशब्दितः। कु शब्दे। कर्मणि क्तः। पारस्करादित्वात् सुडागमः (पा.सू.६.१.१५७)। सुषामादित्वात् षत्वम् (पा.सू.८.३.९८)। नञ्समासः। अव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम्॥
yá ékaś carṣaṇīnā́ṁ, vásūnām irajyáti
índraḥ páñca kṣitīnā́m

God who rules over all men, all riches and all worlds of five-kinds where creatures dwell is only One. He alone should be worshiped.
(Griffith:) Indra who rules with single sway men, riches, and the fivefold race
Of those who dwell upon the earth.


yáḥ, yá-.Nom.Sg.M; ékaḥ, éka-.Nom.Sg.M; carṣaṇīnā́m, carṣaṇí-.Gen.Pl.F; vásūnām, vásu-.Gen.Pl.N; irajyáti, √irajy.3.Sg.Prs.Ind.Act; índraḥ, índra-.Nom.Sg.M; páñca, páñca-.Nom/acc.Pl.M/f/n; kṣitīnā́m, kṣití-.Gen.Pl.F.

(सायणभाष्यम्)
यः इन्द्रः स्वयम् एकः एव चर्षणीनां मनुष्याणाम् इरज्यति ईष्टे; तथा वसूनां धनानाम् इरज्यति स इन्द्रः पञ्च निषादपञ्चमानां क्षितीनां निवासार्हाणां वर्णानामनुग्रहीतेति शैषः॥ एकः॥ इण् गतौ। इण्भीकापाशल्यतिमर्चिभ्यः कन् (उ.सू.३.३२३) इति कन्। बाहुलकात् कलोपाभावः। नित्त्वादाद्युदात्तत्वम्। चर्षणीनाम्। प्रातिपदिकस्वरेणान्तोदात्तः। अन्तोदात्तात् इत्यनुवृत्तौ नामन्यतरस्याम् (पा.सू.६.१.१७७) इति विभक्तेरुदात्तत्वम्। वसूनाम्। नित् इत्यनुवृत्तौ शॄस्वृस्निहित्रप्यसिवसिहनिक्लिदिबन्धिमनिभ्यश्च (उ.सू.१.१०) इति उप्रत्ययः। नित्त्वादाद्युदात्तः। इरज्यति। कण्ड्वादिषु इरज् ईर्ष्यायाम्। अत्र ऐश्वर्यार्थः। कण्ड्वादिभ्यो यक् (पा.सू.३.१.२७)। प्रत्ययस्वरणोदात्तः। पञ्च। पचि व्यक्तीकरणे। पचेश्च इति कनिन्। नित्त्वादाद्युदात्तः। क्षितीनाम्। प्रातिपदिकस्वरेणान्तोदात्तः। नामन्यतरस्याम् इति विभक्तेरुदात्तत्वम्॥
índraṁ vo viśvátas pári, hávāmahe jánebhyaḥ
asmā́kam astu kévala

O friends! We worship God for the welfare of you and all other people. May He be the only object of our worship and desire, as He is superior to all and the Best.
(Griffith:) For your sake from each side we call Indra away from other men:
Ours, and none others’, may he be.


índram, índra-.Acc.Sg.M; vaḥ, tvám.Acc/dat/gen.Pl; viśvátas, viśvátas; pári, pári; hávāmahe, √hū.1.Pl.Prs.Ind.Med; jánebhyaḥ, jána-.Abl.Pl.M; asmā́kam, ahám.Gen.Pl; astu, √as.3.Sg.Prs.Imp.Act; kévalaḥ, kévala-.Nom.Sg.M.

(सायणभाष्यम्)
आश्विनं शंसिष्यन् इन्द्रं वो विश्वतस्परि इति जुहुयात्। संस्थितेष्वाश्विनाय स्तुवते इति खण्डे – बण्महाँ असि सूर्येति द्वाभ्यामिन्द्रं वो विश्वतस्परि (आश्व.श्रौ.६.५) इति सूत्रितम्। चतुर्विंशेऽहनि प्रातःसवने ब्राह्मणाच्छंसिन इन्द्रं वो विश्वतस्परि इत्यारम्भणीया। चतुर्विंशे इत्युपक्रम्य – ऋजुनीती नो वरूण इन्द्रं वो विश्वतस्परि (आश्व.श्रौ.७.२) इति सूत्रितम्॥
हे ऋविग्यजमानाः विश्वतः सर्वेभ्यो जनेभ्यः परि उपरि अवस्थितम् इन्द्रं वः युष्मदर्थं हवामहे आह्वयामः। अतः स इन्द्रः अस्माकं केवलः असाधारणः अस्तु। इतरेभ्योऽप्यधिकमनु ग्रहमस्मासु करोत्वित्यर्थः॥ इन्द्रम्। रन्प्रत्ययान्तो नित्वादाद्युदात्तः। वः। अनुदात्तं सर्वम्। इत्यनुवृत्तौ बहुवचनस्य वस्नसौ (पा.सू.८.१.२१) इति वस्। विश्वतः। लिति (पा.सू.६.१.१९३) इति प्रत्ययात् पूर्वमुदात्तम्। परि। निपातत्त्वादाद्युदात्तः। संहितायां पञ्चम्याः परावध्यर्थे (पा.सू.८.३.५१) इति विसर्जनीयस्य सत्वम्। हवामहे। ह्वेञः शपि बहुलं छन्दसि (पा.सू.६.१.३४) इति संप्रसारणपरपूर्वत्वे। गुणावादेशौ। जनेभ्यः। जन्यन्ते इति जनाः। जनयतेः कर्मणि घञ्। जनिवध्योश्च (पा.सू.७.३.३५) इति उपधाया वृद्ध्यभावः। ञित्वादाद्युदात्तत्वम्। अस्माकम्। अस्मच्छब्दोऽन्तोदात्तः। शेषे लोपः (पा.सू.७.२.९०) इत्यन्तलोपपक्षे साम आकम् (पा.सू.७.१.३३) इति आकारेण एकादश उदात्तः। टिलोपपक्षे उदात्तनिवृत्तिस्वरेण आकार उदात्तः। केवलः। वृषादेराकृतिगणत्वादाद्युदात्तः॥

(<== Prev Sūkta Next ==>)
éndra sānasíṁ rayíṁ, sajítvānaṁ sadāsáham
várṣiṣṭham ūtáye bhara

O God Giver of great wealth, grant to us from all sides weaIth that gives delight, that is distributed among the needy, is enjoyable source of victory, the humbler of foes, abundant, most excellent and giver of power of putting up with all troubles.
(Griffith:) Indra, bring wealth that gives delight, the victor’s ever-conquering wealth,
Most excellent, to be our aid;


ā́, ā́; indra, índra-.Voc.Sg.M; sānasím, sānasí-.Acc.Sg.M; rayím, rayí- ~ rāy-.Acc.Sg.M; sajítvānam, sajítvan-.Acc.Sg.M; sadāsáham, sadāsáh-.Acc.Sg.M; várṣiṣṭham, várṣiṣṭha-.Acc.Sg.M; ūtáye, ūtí-.Dat.Sg.F; bhara, √bhṛ.2.Sg.Prs.Imp.Act.

(सायणभाष्यम्)
तृतीयेऽनुवाके चत्वारि सूक्तानि। तत्र एन्द्र सानसिम् इत्यादिकं प्रथमं दशर्चं सूक्तं सुरूपकृत्नुम् इत्यादिषु षट्सु पञ्चमम्। ऋष्यादयस्तु पूर्ववत्। विशेषविनियोगस्तु – महाव्रते निष्केवल्ये औष्णिहतृचाशीतौ एन्द्र सानसिं रयिम् इत्यादिके द्वे सूक्ते। पञ्चमारण्यके औष्णिही तृचाशीतिः इति खण्डे शौनकेन सूत्रितं – सुरूपकृत्नुमूतय इति त्रीण्येन्द्र सानसिं रयिमिति सूक्ते (ऐ.आ.५.२.५) इति। अतिरात्रे प्रथमपर्यायेऽच्छावाकशस्त्रे एन्द्र सानसिम् इति सूक्तम्। सूत्रितं च – इन्द्रमिद्गाथिनो बृहदेन्द्र सानसिम् (आश्व.श्रौ.६.४) इति। दर्शयागे इन्द्रयाजिनः सांनाय्यस्य अनुवाक्या एन्द्र सानसिं रयिम् इति। उक्ता देवताः इत्यस्मिन् खण्डे एन्द्र सानसिं रयिं प्र ससाहिषे पुरुहूत शत्रून् (आश्व.श्रौ.१.६) इति सूत्रितम्॥
हे इन्द्र ऊतये अस्मद्रक्षार्थं रयिं धनम् आ भर आहर। कीदृशं रयिम्। सानसिं संभजनीयम्। सजित्वानं समानशत्रुजयशीलम्। धनेन हि शूरान् भृत्यान् संपाद्य शत्रवो जीयन्ते। सदासहं सर्वदा शत्रूणामभिभवहेतुम्। वर्षिष्ठम् अतिशयेन वृद्धं प्रभूतमित्यर्थः॥ सानसिम्। वन षण संभक्तौ इत्यस्मात् असिप्रत्ययो वृद्धिः अन्तोदात्तत्वं च सानसिधर्णसि° (उ.सू.४.५४७) इत्यादिना निपात्यते। रयिम्। प्रातिपदिकस्वरेणान्तोदात्तः। सजित्वानम्। समानान् अरीन् जेतुं शीलमस्य। अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते (पा.सू.३.२.७५) इति क्वनिप्। उपपदसमासः। समानस्य च्छन्दस्यमूर्धप्रभृत्युदर्केषु (पा.सू.६.३.८४) इति समानस्य सभावः। कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेण धातुस्वर एव शिष्यते। वर्षिष्ठम्। वृद्धशब्दात् अतिशायने तमबिष्ठनौ (पा.सू.५.३.५५) इति इष्ठन्। प्रियस्थिर (पा.सू.६.४.१५७) इत्यादिना वृद्धशब्दस्य वर्षादेशः। इष्ठनो नित्त्वादाद्युदात्तत्वम्। ऊतये। उदात्तः इत्यनुवृत्तौ ऊतियूतिजूतिसाति° इत्यादिना क्तिन् उदात्तो निपातितः। भर। हृग्रहोर्भश्छन्दसि (पा.सू.८.२.३२.१) इति हकारस्य भकारः। ते प्राग्धातोः (पा.सू.१.४.८०) इति धातोः प्राक् प्रयोक्तव्यस्य आङः व्यवहिताश्च (पा.सू.१.४.८२) इति छन्दसि व्यवहितप्रयोगः॥
ní yéna muṣṭihatyáyā, ní vṛtrā́ ruṇádhāmahai
tvótāso ny árvatā

O Lord of the world, grant us that wealth by which protected by You we may repel our enemies who obstruct happiness like the clouds (whether encountering them hand to hand or with the help of the horses and other components of the army. (We may maintain a strong army with the help of the wealth that we get) so that we may check or destroy unrighteous people).
(Griffith:) By means of which we may repel our foes in battle hand to hand,
By you assisted with the chariot.


, ní; yéna, yá-.Ins.Sg.M/n; muṣṭihatyáyā, muṣṭihatyā́-.Ins.Sg.F; , ní; vṛtrā́, vṛtrá-.Acc.Pl.N; ruṇádhāmahai, √rudh.1.Pl.Prs.Sbjv.Med; tvótāsaḥ, tvóta-.Nom.Pl.M; , ní; árvatā, árvant-.Ins.Sg.M.

(सायणभाष्यम्)
येन धनेन संपादितानां भटानां नि मुष्टिहत्यया नितरां मुष्टिप्रहारेण वृत्रा शत्रून् नि रुणधामहै निरुद्धान् करवाम तादृशं धनमाहरेत्यर्थः। त्वोतासः त्वया रक्षिता वयम् अर्वता अस्मदीयेनाश्वेन नि रुणधामहै इत्यनुषङ्गः। पदातियुद्धेनाश्वयुद्धेन च शत्रून् विनाशयाम इत्यर्थः॥ मुष्टिहत्यया। हनस्त च (पा.सू.३.१.१०८) इति सुबन्ते उपपदे क्यप् , तत्संनियोगेन नकारस्य तकारः। कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरे प्राप्ते परादिश्छन्दसि बहुलम् (पा.सू.६.२.१९९) इति बहुलग्रहणेन त्रिचक्रादीनां छन्दस्यन्तोदात्तत्वाभिधानात् (पा.सू.६.२.१९९.१) अन्तोदात्तत्वम्। नि। आख्यातसंबन्धस्यापि नेरुपसर्गस्य व्यवहिताश्च (पा.सू.१.४.८२) इति व्यवहितप्रयोगः। वृत्रा। शेश्छन्दसि बहुलम् (पा.सू.६.१.७०) इति शेर्लोपः। नलोपः। रुणधामहै। आट्संयोगेन पित्त्वात् (पा.सू.३.४.९२) असोरल्लोपः (पा.सू.६.४.१११) इति अकारलोपो न भवति। पित्त्वादेव च आख्यातस्यानुदात्तत्वेन विकरणस्य श्नम एव उदात्तत्वं शिष्यते। ननु तिङ्ङतिङः इति निघातेन भवितव्यम्। न। द्वे ह्यत्र तिङ्विभक्ती। निबिडया मुष्ट्या निरुणधामहै इत्यत्र श्रुतैका। अर्वता निरुणधामहै इत्यत्रानुषक्ता द्वितीया। तयोः समुच्चयार्थश्चकारो लुप्यते। तेन चादिलोपे विभाषा (पा.सू.८.१.६३) इति प्रथमेयं तिङ्विभक्तिर्न निहन्यते। यथा नात्मना तृप्यति नान्यस्मै ददाति (तै.सं.२.५.४.३) इत्यत्र हि समुच्चयार्थस्य चशब्दस्य लोपात् तृप्यतीति प्रथमा तिङ्विभक्तिर्न निहन्यते, ददातीति द्वितीया तु निहन्यते एव। ननु तत्र द्वे तिङ्विभक्ती श्रूयेते। इह पुनरेकैव श्रुता। सैवोत्तरत्रानुषज्यते नान्या श्रूयते इति द्वितीयाभावात्, कथमियं प्रथमा। न। अनुषङ्गलब्धद्वितीयापेक्षमपि प्राथम्यमुपजीव्य निघातनिषेधदर्शनात्। पुरोडाशं चाधिश्रयत्याज्यं च (तै.सं.१.६.९.३-४), प्रोक्षणीश्चासादयत्याज्यं च (तै.सं.१.६.९.४) इत्यत्र हि अधिश्रयति आसादयति इति आख्यातयोः प्रथमवाक्यद्वयश्रुतयोः उत्तरवाक्यद्वयेऽनुषङ्गमपेक्ष्यैव प्राथम्यस्वीकारेण चवायोगे प्रथमा (पा.सू.८.१.५९) इति निघातनिषेधो दृष्ट इति। त्वया ऊता रक्षिताः त्वोतासः। प्रत्ययोत्तरपदयोश्च (पा.सू.७.२.९८) इति मपर्यन्तस्य त्वादेशे दकारलोपश्छान्दसः, अवतेः निष्ठायामिडभावश्च। ज्वरत्वरस्रिव्यविमवामुपधायाश्च (पा.सू.६.४.२०) इति ऊठ्। एत्येधत्यूठ्सु (पा.सू.६.१.८९) इति वृद्ध्यभावश्छान्दसः। तृतीया कर्मणि (पा.सू.६.२.४८) इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरेणाकार उदात्तः। एकादेश उदात्तेनोदात्तः इत्युदात्त ओकारः। अर्वता। अर्वति गच्छति इति अर्वा। अर्व गतौ। अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते (पा.सू.३.२.७५) इति वनिप्प्रत्ययः। नेड्वशि कृति (पा.सू.७.२.८) इति इट्प्रतिषेधः। लोपो व्योर्वलि (पा.सू.६.१.६६) इति वकारलोपः। अर्वणस्त्रसावनञः (पा.सू.६.४.१२७) इति तकारः। वनिपः पित्त्वात् धातुस्वर एव॥
índra tvótāsa ā́ vayáṁ, vájraṁ ghanā́ dadīmahi
jáyema sáṁ yudhí spṛ́dhaḥ

O Almighty God, protected and strengthened by You, may we lift up for our victory ponderous weapons which destroy the power of our opponents and canons, guns, swords and other arms wherewith we may entirely conquer our foes in fight.
(Griffith:) Aided by you, the thunder-armed, Indra, may we lift up the bolt,
And conquer all our foes in fight.


índra, índra-.Voc.Sg.M; tvótāsaḥ, tvóta-.Nom.Pl.M; ā́, ā́; vayám, ahám.Nom.Pl; vájram, vájra-.Acc.Sg.M; ghanā́ḥ, ghaná-.Nom.Pl.M; dadīmahi, √dā.1.Pl.Prs.Opt.Med; jáyema, √ji.1.Pl.Prs.Opt.Act; sám, sám; yudhí, yúdh-.Loc.Sg.F; spṛ́dhaḥ, spṛ́dh-.Acc.Pl.F.

(सायणभाष्यम्)
हे इन्द्र त्वोतासः त्वया पालिताः वयं घना घनं शत्रुप्रहरणायात्यन्तदृढं वज्रम् आयुधम् आ ददीमहि स्वीकुर्मः। तेन च वज्रेण युधि युद्धे स्पृधः स्पर्धमानान् शत्रून् सं जयेम सम्यक् जयेम॥ त्वोतासः। उक्तम्।, वज्रम्। वज व्रज गतौ। ऋज्रेन्द्राग्र° (उ.सू.२.१८६) इत्यादिना रन्प्रत्ययान्तो निपातः। घना। घनः काठिन्यम्। तदस्यातीति अर्शआदित्वात् अच् (पा.सू.५.२.१२७)। चित्त्वादन्तोदात्तः। सुपां सुलुक्° इति डादेशः। ददीमहि। डुदाञ् दाने। प्रार्थनायां लिङ्। क्रियाफलस्य कर्तृगामित्वात् स्वरितजितः० (पा.सू.१.३.७२) इत्यात्मनेपदोत्तमपुरुषबहुवचनं महिङ्। जुहोत्यादित्वात् शपः श्लुः (पा.सू.२.४.७५)। श्लौ (पा.सू.६.१.१०) इति द्विर्भावः। लिङः सलोपोऽनन्त्यस्य (पा.सू.७.२.७९) इति सलोपः। श्नाभ्यस्तयोरातः (पा.सू.६.४.११२) इति आकारलोपः। जयेम। शपः पित्वा दनुदात्तत्वम्। तिङश्च लसार्वधातुकस्वरात् धातुस्वर एव शिष्यते। छन्दसि परेऽपि (पा.सू १.४.८१) इति समः परः प्रयोगः। युधि। युध संप्रहारे । संपदादित्वात् भावे क्विप् (पा.सू.३.३.१०८.९)। सावेकाचः इति विभक्तेरुदात्तत्वम्। स्पर्धन्ते इति स्पृधः। स्पर्ध संघर्षे। क्विप्च (पा.सू.३.२.७६) इति क्विप्। बहुलं छन्दसि इति रेफस्य संप्रसारणम् ऋकारः। अकारलोपश्च॥
vayáṁ śū́rebhir ástṛbhir, índra tváyā yujā́ vayám
sāsahyā́ma pṛtanyatáḥ

O God Giver of enthusiasm in righteous wars, with You for our ally, and aided by missile-darting heroes, may we conquer our embattled foes, thus having become good sovereigns, let us always protect our subjects.
(Griffith:) With you, O India, for ally with missile-darting heroes, may
We conquer our embattled foes.


vayám, ahám.Nom.Pl; śū́rebhiḥ, śū́ra-.Ins.Pl.M; ástṛbhiḥ, ástar-.Ins.Pl.M; índra, índra-.Voc.Sg.M; tváyā, tvám.Ins.Sg.M; yujā́, yúj-.Ins.Sg.M; vayám, ahám.Nom.Pl; sāsahyā́ma, √sah.1.Pl.Prf.Opt.Act; pṛtanyatáḥ, √pṛtany.Acc.Pl.M/n.Prs.Act.

(सायणभाष्यम्)
वयं कर्मानुष्ठातारः शूरेभिः शौर्ययुक्तैः अस्तृभिः आयुधानां प्रक्षेप्तृभिर्भटैः संयुज्येमहीति शेषः। हे इन्द्र तादृशा भटसहिता वयं युजा सहायभूतेन त्वया पृतन्यतः सेनामिच्छतः शत्रून् सासह्याम अतिशयेनाभिभवेम॥ शूरेभिः। शु श्रु गतौ। क्रन् (उ.सू.२.१८२) इत्यनुवृत्तौ शुसिचिमीनां दीर्घश्च (उ.सू.२.१८३) इति क्रन्। कित्त्वाद्गुणाभावः। नित्त्वादाद्युदात्तत्वम्। बहुलं छन्दसि (पा.सू.७.१.१०) इति ऐसो निषिद्धत्वात् बहुवचने झल्येत् (पा.सू.७.३.१०३) इति एत्वम्। सहयोगे तृतीयाबलात् (पा.सू.२.३.१९) वयमित्यस्मत्पदसमभिव्याहाराच्च वयं संयुज्येमहीति गम्यम्। विनापि सहशब्देन वृद्धो यूना (पा.सू.१.२.६५) इति निपातनादिति ह्युक्तम्। अस्तृभिः शस्त्रास्त्रप्रक्षेपणशीलैः तद्धर्मभिः तत्साधुकारिभिर्वा। असु क्षेपणे। तृन् (पा.सू.३.२.१३५) इति ताच्छील्यादिषु तृन्। नित्त्वादाद्युदात्तः॥ रधादिभ्यश्च (पा.सू.७.२.४५) इति विकल्पविधानात् अयं पक्षे इडभावः। त्वया। युष्यसिभ्यां मदिक् (उ.सू.१.१३६)। कित्त्वाद्गुणाभावः। युष्मदः प्रत्ययस्वरेण अकार उदात्तः। तृतीयैकवचनं टा (पा.सू.४.१.२)। त्वमावेकवचने (पा.सू.७.२.९७) इति मपर्यन्तस्य त्वादेशः। अतो गुणे (पा.सू.६.१.९७) इति पररूपत्वम्। एकादेश उदात्तेनोदात्तः इत्युदात्तः। युजा। अञ्चुयुजिक्रुञ्चां च (पा.सू.३.२.५९) इति क्विन्। सावेकाचः इति विभक्तेरुदात्तत्वम्। सासह्याम भृशं पुनः पुनः सहेमहि। षह मर्षणे । धात्वादेः षः सः। धातोरेकाचो हलादेः क्रियासमभिहारे यङ् (पा.सू.३.१.२२)। यङोऽचि च (पा.सू.२.४.७४) इति लुक्। सन्यङोः (पा.सू.६.१.९) इति द्विर्भावः। हलादिशेषः (पा.सू.७.४.६०)। दीर्घोऽकितः (पा.सू.७.४.८३) इति दीर्घः। प्रार्थनायां लिङ्। चर्करीतं परस्मैपदम् अदादिवच्च द्रष्टव्यमिति परस्मैपदोत्तमपुरुषबहुवचनं मस्। कर्तरि शप्। अदादिवद्भावात् लुक्। नित्यं ङितः (पा.सू.३.४.९९) इति अन्त्यसकारलोपः। यासुट् परस्मैपदेषूदात्तो ङिच्च (पा.सू.३.४.१०३) इति यासुट्। लिङः सलोपोऽनन्त्यस्य (पा.सू.७.२.७९) इति सकारलोपः। सति शिष्टत्वात् यासुट एव उदात्तत्वं शिष्यते। पादादित्वात् न निघातः। पृतन्यतः। योद्धुं पृतनामात्मन इच्छतः। सुप आत्मनः क्यच् इति क्यच्। समाद्यन्ता धातवः (पा.सू.३.१.३२) इति धातुसंज्ञायां सुपो धातुप्रातिपदिकयोः (पा.सू.२.४.७१) इति सुपो लुक्। क्यचि च (पा.सू.७.४.३३) इत्यनुवृत्तौ कव्यध्वरपृतनस्यर्चि लोपः (पा.सू.७.४.३९) इति आकारलोपः। पृतन्यधातुः चित्त्वादन्तोदात्तः। उपरि लटः शत्रादेशः। कर्तरि शप्। पित्त्वादनुदात्तत्वम्। शतुश्च लसार्वधातुकस्वरेण उदात्तेन सह एकादेश उदात्तेनोदात्तः इति पृतन्यच्छब्दोऽन्तोदात्तः। शसः सुप्स्वरेणानुदात्तस्य अन्तोदात्तात् (पा.सू.६.१.१६९) इत्यनुवृत्तौ शतुरनुमो नद्यजादी (पा.सू.६.१.१७३) इत्युदात्तत्वम्॥
mahā́m̐ índraḥ paráś ca nú, mahitvám astu vajríṇe
dyaúr ná prathinā́ śávaḥ

God is Almighty Supreme. Real Greatness and Glory belongs to that Upholder of the thunderbolt of justice. Wider as the heaven or vast as the sun is His power.
(Griffith:) Mighty is Indra, indeed supreme; greatness be his, the Thunderer:
Wide as the heaven extends his power.


mahā́n, mahā́nt-.Nom.Sg.M; índraḥ, índra-.Nom.Sg.M; parás, parás; ca, ca; , nú; mahitvám, mahitvá-.Nom/acc.Sg.N; astu, √as.3.Sg.Prs.Imp.Act; vajríṇe, vajrín-.Dat.Sg.M/n; dyaúḥ, dyú- ~ div-.Nom.Sg.M; , ná; prathinā́, prathimán-.Ins.Sg.M; śávaḥ, śávas-.Nom/acc.Sg.N.

(सायणभाष्यम्)
अयम् इन्द्रः महान् शरीरेण प्रौढः परश्च गुणैरुत्कृष्टोऽपि। नु किंच वज्रिणे वज्रयुक्तायेन्द्राय महित्वं पूर्वोक्तं द्विविधमाधिक्यं सर्वदा अस्तु। स्वभावसिद्धस्यापि भक्त्या प्रार्थनमेतत्। किंच। द्यौर्न द्युलोक इव शवः बलमिन्द्रस्य सेनारूपं प्रथिना प्रथिम्ना पृथुत्वेन युज्यतामिति शेषः। यथा द्युलोकः प्रभूत एवमस्य सेना प्रभूता। नुशब्दो यद्यपि क्षिप्रनामसु नु मक्षु (नि.२, १५.१) इति पठितस्तथाप्यत्र तस्यान्वयाभावात् निपातत्वेन अनेकार्थत्वसंभवाच्च समुच्चयार्थोऽत्र गृहीतः। नशब्दो लोके प्रतिषेधार्थ एव। स्वाध्याये तु प्रतिषेधार्थ उपमार्थश्चेति द्विविधः। येन पदेनान्वीयते तस्मात् पूर्वं प्रयुज्यमानः प्रतिषेधार्थ उपरिष्टात् प्रयुज्यमान उपमार्थः। तथा च यास्क उदाहरति उभयमन्वध्यायं नेन्द्रं देवममंसतेति प्रतिषेधार्थीयः पुरस्तादुपाचारस्तस्य यत्प्रतिषेधति। दुर्मदासो न सुरायामित्युपमार्थीय उपरिष्टादुपाचारस्तस्य येनोपमिमीते (निरु.१.४) इति। अत्रोपमेयवाचिनो द्युशब्दस्यापि प्रयुक्तत्वात् उपमार्थः स्वीकृतः। अष्टाविंशतिसंख्याकेषु बलनामसु ओजः पाजः शवः (नि.२.९.३) इति पठितम्॥ महान् इति नकारस्य संहितायां दीर्घादटि समानपादे (पा.सू.८.३.९) इति रुत्वम्। आतोऽटि नित्यम् (पा.सू.८.३.३) इति पूर्वस्य आकारस्य अनुनासिकः। भोभगोअघोअपूर्वस्य योऽशि (पा.सू.८.३.१७) इति यकारः। तस्य लोपः (पा.सू.८.३.१९)। तस्यासिद्धत्वात् (पा.सू.८.२.१) स्वरसंधिर्न भवति। महेः इन् (उ.सू.४.५५७) इति औणादिक इन्। महेर्भावो महित्वम्। त्व इति प्रत्ययस्वरेणोदात्तः। स एव शिष्यते। वज्रिणे। इकारः प्रत्ययस्वरेणोदात्तः। द्यौः। द्योशब्दः प्रातिपदिकस्वरेणान्तोदात्तः। गोतो णित् (पा.सू.७.१.९०) इति विभक्तेर्णित्वात् अचो ञ्णिति (पा.सू.७.२.११५) इति वृद्धिः आन्तरतम्यात् उदात्तैव भवति। प्रथिना प्रथिम्ना। पृथोर्भाव इत्यर्थे पृथ्वादिभ्य इमनिज्वा (पा.सू.५.१.१२२) इति इमनिच्। र ऋतो हलादेर्लघोः (पा.सू.६.४ १६१) इति ऋकारस्य रभावः। तुरिष्ठेमेयःसु (पा.सू.६.४.१५४) इत्यनुवृत्तौ टेः (पा.सू.६.४.१५५) इति टिलोपः। प्रथिमन्शब्दः चित्त्वादन्तोदात्तः। तृतीयैकवचने भत्वात् अल्लोपोऽनः (पा.सू.६.४.१३४) इति अकारलोपः। छान्दसो मकारलोपः। अनुदात्तस्य च यत्रोदात्तलोपः (पा.सू.६.१.१६१) इति विभक्तेरुदात्तत्वम्। शवः। नब्विषयस्यानिसन्तस्य (फि.सू.२६) इत्याद्युदात्तत्वम्॥
samohé vā yá ā́śata, náras tokásya sánitau
víprāso vā dhiyāyávaḥ

The heroes should engage themselves in battles with unrighteous foes and persons endowed with genius and desirous of acquiring and spreading special or scientific knowledge, should train children.
(Griffith:) Which aids those to win them sons, who come as heroes to the fight,
Or singers loving holy thoughts.


samohé, samohá-.Loc.Sg.M/n; , vā; , yá-; ā́śata, √naś.3.Pl.Aor.Ind.Med; náraḥ, nár-.Nom.Pl.M; tokásya, toká-.Gen.Sg.N; sánitau, sánitu-.Loc.Sg.M; víprāsaḥ, vípra-.Nom.Pl.M; , vā; dhiyāyávaḥ, dhiyāyú-.Nom.Pl.M.

(सायणभाष्यम्)
ये नरः पुरुषाः समोहे संग्रामे तोकस्य अपत्यस्य सनितौ वा लाभे वा आशत व्याप्तवन्तः। इन्द्रं स्तुत्येति शेषः। वा अथवा विप्रासः मेधाविनः धियायवः प्रज्ञाकामाः सन्तः आशत ते सर्वे लभन्ते इत्यध्याहारः। रणः इत्यादिषु षट्चत्वारिंशत्संग्रामनामसु समोहे समिथे (नि.२.१७.२५) इति पठितम्। पञ्चदशस्वपत्यनामसु तुक् तोकम् (नि.२.२.२) इति पठितम्॥ समोहे। प्रातिपदिकान्तोदात्तत्वम्। वा। चादयोऽनुदात्ताः (फि.सू.८४) इत्यनुदात्तः। आशत। अशू व्याप्तौ। छान्दसः च्लेर्लोपः। आडागम उदात्तः (पा.सू.६.४.७२)। सति शिष्टत्वेन स एव शिप्यते। नरः। प्रातिपदिकस्वरः। सनितौ। स्त्रियां क्तिन्। तितुत्रेष्वग्रहादीनाम् (पा.सू.७.२.९.१)। इति वचनात्। निगृहीतिः निपठितिः इतिवत् इडागमः। विप्रासः। ऋज्रेन्द्र (उ.सू.२:१८६) इत्यादिना विप्रशब्दो रन्प्रत्ययान्तो निपातितः। धियायवः। धि धारणे। धीयते धार्यते ऽवबुध्यते श्रुतमर्थजातम् अनया इति धिया प्रज्ञा। तामात्मन इच्छन्तीति क्यच्। क्याच्छन्दसि (पा.सू.३:२:१७०) इति उप्रत्ययः। अतो लोपः। प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तः॥
yáḥ kukṣíḥ somapā́tamaḥ, samudrá iva pínvate
urvī́r ā́po ná kākúdaḥ

The sun takes the sap of all plants, and protects all objects with his rays. He fills all earths as the waters fill the ocean, the Pranas or vital breaths fill different parts of the body and the operations of the tongue pronounce words.
(Griffith:) His belly, drinking deepest draughts of Soma, like an ocean swells,
Like wide streams from the cope of heaven.


yáḥ, yá-.Nom.Sg.M; kukṣíḥ, kukṣí-.Nom.Sg.M; somapā́tamaḥ, somapā́tama-.Nom.Sg.M; samudráḥ, samudrá-.Nom.Sg.M; iva, iva; pínvate, √pinv.3.Sg.Prs.Ind.Med; urvī́ḥ, urú-.Nom.Pl.F; ā́paḥ, áp-.Nom.Pl.F; , ná; kākúdaḥ, kākúd-.Abl.Sg.F.

(सायणभाष्यम्)
यः कुक्षिः अस्येन्द्रस्योदरप्रदेशः सोमपातमः अतिशयेन सोमस्य पाता स कुक्षिः समुद्रइव पिन्वते वर्धते। सेचनार्थो धातुः औचित्येन वृद्धिं लक्षयति। काकुदः मुखसंबन्धिन्यः उर्वीः बह्व्यः आपो न जलानीव। जिह्वासंबन्धमास्योदकं यथा कदाचिदपि न शुष्यति तथेन्द्रस्य कुक्षिः सोमपूरितो न शुष्यतीत्यर्थः। यद्यपि श्लोकः इत्यादिषु सप्तपञ्चाशत्सु वाङ्नामसु काकुत् जिह्वा (नि.१.११.२८) इति पठितं तथाप्युदकसंबन्धसिद्ध्यर्थमत्र काकुच्छब्देन मुखमुपलक्ष्यते। संबन्धवाचिनस्तद्धितस्यात्र छान्दसो लोपो द्रष्टव्यः। सोमपातमः। सोमं पिबतीति सोमपाः। आकारो धातुस्वरेणोदात्तः। कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेण स एव शिष्यते। तमपः पित्त्वादनुदात्तत्वम्। समुद्रशब्दः प्रातिपदिकत्वादन्तोदात्तः। इवेन विभक्त्यलोपः पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं च। इति प्रकृतिस्वरः। पिन्वते। पिवि सेचने। इदितो नुम् धातोः (पा.सू.७.१.५८) इति नुमागमः। शपः पित्त्वेनानुदात्तत्वम्। तिङश्च लसार्वधातुकस्वरेण धातुस्वर एव शिष्यते। उर्वीः। उरुशब्दोऽन्तोदात्तः। वोतो गुणवचनात् (पा.सू.४.१.४४) इति ङीष्। यणादेशः। उदात्तयणो हल्पूर्वात् (पा.सू.६.१.१७४) इति ईकार उदात्तः। जसा सह एकादेश उदात्तेनोदात्तः इति एकादेश उदात्तः। आपः। प्रातिपदिकस्वरः। काकुदः। प्रातिपदिकस्वरेणान्तोदात्तः॥
evā́ hy àsya sūnṛ́tā, virapśī́ gómatī mahī́
pakvā́ śā́khā ná dāśúṣe

Verily the speech of this Omniscient God contained in four Vedas absolutely true and sweet, great, full of great knowledge and wisdom, is to be held in great honor by all. It is like a branch loaded with ripe fruits, for a scholar who is deeply engaged in its study.
(Griffith:) So also is his excellence, great, vigorous, rich in cattle, like
A ripe branch to the worshipper.


evá, evá; , hí; asya, ayám.Gen.Sg.M/n; sūnṛ́tā, sūnṛ́ta-.Nom.Sg.F; virapśī́, virapśī́-.Nom.Sg.F; gómatī, gómant-.Nom.Sg.F; mahī́, máh-.Nom.Sg.F; pakvā́, pakvá-.Nom.Sg.F; śā́khā, śā́khā-.Nom.Sg.F; , ná; dāśúṣe, dāśváṁs-.Dat.Sg.M/n.

(सायणभाष्यम्)
अभिप्लवषडहगतेषु उक्थ्येषु तृतीयसवने ब्राह्मणाच्छंसिनः एवा ह्यस्य सूनृता इति अनुरूपस्तृचः। एह्यू षु ब्रवाणि ते इति खण्डे अथ ब्राह्मणाच्छंसिनः इत्युपक्रम्य एवा ह्यसि वीरयुरेवा ह्यस्य सूनृता (आश्व.श्रौ.७.८) इति सूत्रितम्॥
अस्य इन्द्रस्य सूनृता प्रियसत्यरूपा वाक् दाशुषे हविर्दत्तवते यजमानाय तदर्थम् एवा हि। एवं खलु अनन्तरपदवक्ष्यमाणगुणोपेता भवतीत्यर्थः। कीदृशी। विरप्शी विविधरपणोपेतवाक्ययुक्ता बहुविधोपचारवादिनीत्यर्थः। गोमती बह्वीभिर्गोभिरुपेता गोप्रदेत्यर्थः। अत एव मही महती पूज्या। यथोक्तवाचो दृष्टान्तः। पक्वा शाखा न। यथा बहुभिः पक्वैः फलैरुपेता पनसवृक्षादिशाखा प्रीतिहेतुस्तद्वत्। यद्यपि महन्नामसु व्राधन् विरप्शी (नि.३.३.२२) इति पठितं, तथाप्यत्र मही इत्यनेन पुनरुक्तिप्रसङ्गात् अवयवार्थो गृहीतः॥ एव। एवमादीनामन्तः (फि.सू.८२) इत्यन्तोदात्तः। संहितायां – निपातस्य च (पा.सू.६.३.१३६) इति दीर्घः। हि। निपात आद्युदात्तः। अस्य। प्रकृतस्येन्द्रस्य परामर्शात् इदमोऽन्वादेशे (पा.सू.२.४.३२) इत्यादिना अशादेशोऽनुदात्त इति सर्वांनुदात्तः। सूनृता। ऊन परिहाणे। सुतराम् ऊनयति अप्रियमिति सून्। सा चासौ ऋता सत्या चेति सूनृता प्रियसत्या वाक्। परादिश्छन्दसि बहुलम् (पा.सू.६.२.१९९) इति ऋकार उदात्तः। विरप्शी। विचित्रं रपणं विरप्। रप लप व्यक्तायां वाचि। संपदादित्वात् भावे क्विप्। तदेषामस्तीति विरप्शानि वाक्यानि। तानि यस्यां वाचि सन्ति सा वाक् विरप्शिनी। अत इनिठनौ (पा.सू.५.२.११५) इति इनिः। यस्येति च (पा.सू.६.४.१४८) इति अकारलोपः। ऋन्नेभ्यो डीप् (पा.सू.४.१.५) इति डीप्। इकारः प्रत्ययस्वरेणोदात्तः। नकारलोपश्छान्दसः। सवर्णदीर्घः एकादेश उदात्तेनोदात्तः इत्युदात्तः। गावोऽस्यां सन्तीति गोमती। मतुब्ङीपौ पित्त्वादनुदात्तौ। प्रातिपदिकस्वर एव शिष्यते। मही महती। उगितश्च (पा.सू.४.१.६) इति ङीप्। तस्य पित्त्वादनुदात्तत्वे प्राप्ते शतुरनुमो नद्यजादी इत्यत्र बृहन्महतोरुपसंख्यानम् (पा.सू.६.१.१७३.१) इत्युदात्तत्वम्। अच्छब्दलोपश्छान्दसः। पक्वा। डुपचष् पाके। निष्ठा (पा.सू.३.२.१०२) इति क्तप्रत्ययः। पचो वः (पा.सू.८.२.५२) इति वत्वम्। चोः कुः। (पा.सू.८.२.३०) इति कुत्वम्। प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तः। टापा सह सवर्णदीर्घः एकादेश उदात्तेनोदात्तः इत्युदात्तः। शाखा। शाखृ श्लाखृ व्याप्तौ। पचाद्यच्। चित्त्वादन्तोदात्ते प्राप्ते वृषादेः आकृतिगणत्वात् वृषादित्वादाद्युदात्तत्वम्। दाशुषे। दाशृ दाने। दाश्वान्साह्वान्मीढ्वांश्च (पा.सू.६.१.१२) इति निपातनात् क्वसौ इडभावो द्विर्वचनाभावश्च। चतुर्थ्येकवचने यचि भम् (पा.सू.१.४.१८) इति भसंज्ञायां वसोः संप्रसारणम् (पा.सू.६.४.१३१) इति संप्रसारणं वकारस्य उकारः। परपूर्वत्वम्। शासिवसिघसीनां च (पा.सू.८.३.६०) इति षत्वम्। प्रत्ययस्वरेण उकार उदात्तः॥
evā́ hí te víbhūtayaḥ-, ūtáya indra mā́vate
sadyáś cit sánti dāśúṣe

For verily God, Your glories, protections, knowledge and attainment of Delight etc. be at once saving helps unto a person like me engaged in the duty of doing good to others.
(Griffith:) For verily your mighty powers, Indra, are saving helps at once
Unto a worshipper like me.


evá, evá; , hí; te, tvám.Dat/gen.Sg; víbhūtayaḥ, víbhūti-.Nom.Pl.F; ūtáyaḥ, ūtí-.Nom.Pl.F; indra, índra-.Voc.Sg.M; mā́vate, mā́vant-.Dat.Sg.M/n; sadyás, sadyás; cit, cit; sánti, √as.3.Pl.Prs.Ind.Act; dāśúṣe, dāśváṁs-.Dat.Sg.M/n.

(सायणभाष्यम्)
हे इन्द्र ते तव विभूतयः ऐश्वर्यविशेषाः एवा हि एवंविधाः खलु। किंविधा इति तदुच्यते। मावते मत्सदृशाय दाशुषे हविर्दत्तवते यजमानाय ऊतयः त्वदीयरक्षारूपाः सद्यश्चित् सन्ति। यदा कर्म अनुष्ठितं तदैव भवन्ति॥ मावते मत्सदृशाय। वतुप्प्रकरणे युष्मदस्मद्भ्यां छन्दसि सादृश्य उपसंख्यानम् (पा.सू.५.२.३९.१) इति अस्मच्छब्दात् वतुप्। मपर्यन्तस्य प्रत्ययोत्तरपदयोश्च (पा.सू.७.२.९८) इति मादेशः। अद्शब्देन सह अतो गुणे (पा.सू.६.१, ९७) इति। पररूपत्वम्। दृग्दृशवतुषु (पा.सू.६.३.८९) इत्यनुवृत्तौ आ सर्वनाम्नः (पा.सू.६.३.९१) इति दकारस्य आकारः। सवर्णदीर्घत्वम्। वतुपः पित्त्वात् प्रातिपदिकस्वर एव शिष्यते। सद्यः। समाने द्यवि इत्यर्थे सद्यः परुत्परार्यैषमः (पा.सू.५.३.२२) इत्यादिना निपातितम्। प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तत्वम्। चित्। चादयोऽनुदात्ताः (फि.सू.८४) इत्यनुदात्तः। सन्ति। अस भुवि। लटः स्थाने झि। झोऽन्तः (पा.सू.७.१.३)। अदिप्रभृतिभ्यः शपः (पा.सू.२.४.७२) इति शपो लुक्। तिङः प्रत्ययाद्युदात्तत्वम्। प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम् (पा.सू.१.१.६२) इति शबकारमाश्रित्य लसार्वधातुक़ानुदात्तत्वं न भवति। वर्णाश्रयविधौ प्रत्ययलक्षणं नास्ति (परिभा.३१) इति निषेधात्। दाशुषे। गतमन्त्रे गतम्॥
evā́ hy àsya kā́myā, stóma uktháṁ ca śáṁsyā
índrāya sómapītaye

Verily the chanted and recited praises of all the four Vedas are meant for thanking the Lord Who is the Protector of all objects.
(Griffith:) So are his lovely gifts; let lauds and praises be to Indra sung,
That he may drink the Soma juice.


evá, evá; , hí; asya, ayám.Gen.Sg.M/n; kā́myā, kā́mya-.Nom.Du.M; stómaḥ, stóma-.Nom.Sg.M; ukthám, ukthá-.Nom/acc.Sg.N; ca, ca; śáṁsyā, śáṁsya-.Nom.Du.M; índrāya, índra-.Dat.Sg.M; sómapītaye, sómapīti-.Dat.Sg.F.

(सायणभाष्यम्)
अस्य इन्द्रस्य स्तोमः सामसाध्यं स्तोत्रम् उक्थं च ऋक्साध्यं शस्त्रमपि एवा हि एते उभे एवंविधे खलु। किंविधे इति तदुच्यते। काम्या कामयितव्ये शंस्या ऋत्विग्भिः शंसनीये। किमर्थं शंसनमिति तदुच्यते। इन्द्राय सोमपीतये इन्द्रस्य सोमपानार्थम्॥ एवा ह्यस्य। व्यवहितमन्त्रे गतम्। काम्या। कमेर्णिङ्न्तात् अचो यत् (पा.सू.३.१.९७)। णेरनिटि (पा.सू.६.४.५१) इति णिलोपः। तित्स्वरितम् (पा.सू ६.१.१८५) इति स्वरिते प्राप्ते यतोऽनावः (पा..६.१.२१३) इत्याद्युदात्तत्वम्। सुपो डादेशः। स्तोमः। अर्तिस्तुसु° (उ.सू.१.१३७) इत्यादिना मन्प्रत्ययः। उक्थम्। वच परिभाषणे। पातॄतुदिवचिरिचिसिचिभ्यस्थक् (उ.सू.२.१६४) इति थक्। कित्त्वात् संप्रसारणम्। परपूर्वत्वगुणाभावौ। शंस्या। शंसु स्तुतौ। ण्यन्तात् अचो यत्। यतोऽनावः इत्याद्युदात्तत्वम्। सुपो डादेशः। सोमस्य पीतिः सोमपीतिः। कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरे प्राप्ते व्यत्ययेनाद्युदात्तत्वम्। अथवा सोमस्य पीतिर्यस्येन्द्रस्य इति सोमपीतिरिन्द्रः। बहुव्रीहौ प्रकृत्या पूर्वपदम् (पा.सू.६.२.१) इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम्॥

(<== Prev Sūkta Next ==>)
índréhi mátsy ándhaso, víśvebhiḥ somapárvabhiḥ
mahā́m̐ abhiṣṭír ójasā

As this sun with his force and light gladdens (so to speak) the earth and the crops etc. with all the objects, being the greatest in measure and extension, so O Omnipresent God You are the Greatest and the Best, being present with all the objects of the world and perfectly knowing them all as Omniscient Supreme Being, enable us to get food and thereby gladden us by Your wonderful Power.
(Griffith:) Come, Indra, and delight you with the juice at all the Soma feasts,
Protector, mighty in your strength.


índra, índra-.Voc.Sg.M; ā́, ā́; ihi, √i.2.Sg.Prs.Imp.Act; mátsi, √mad.2.Sg.Imp.Act; ándhasaḥ, ándhas-.Gen.Sg.N; víśvebhiḥ, víśva-.Ins.Pl.N; somapárvabhiḥ, somapárvan-.Ins.Pl.N; mahā́n, mahā́nt-.Nom.Sg.M; abhiṣṭíḥ, abhiṣṭí-.Nom.Sg.M; ójasā, ójas-.Ins.Sg.N.

(सायणभाष्यम्)
इन्द्रेहि इत्यादिकं दशर्चं सूक्तं सुरूपकृत्नुम् इत्यादिषु षष्ठम्। ऋष्यादयस्तस्य पूर्ववत्। विशेषस्तु अतिरात्रे द्वितीयपर्यायेऽच्छावाकशस्त्र इन्द्रेहि इत्यनुरूपस्तृचः। अतिरात्रे पर्यायाणाम्। इति खण्डे इदं वसो सुतमन्ध इन्द्रेहि मत्स्यन्धसः (आश्व.श्रौ.६.४) इति सूत्रितम्॥
हे इन्द्र एहि अस्मिन् कर्मण्यागच्छ। आगत्य च विश्वेभिः सर्वैः सोमपर्वभिः सोमरसरूपैः अन्धसः अन्धोभिः अन्नैः मत्सि माद्य हृष्टो भव। तत ऊर्ध्वम् ओजसा बलेन महान् भूत्वा अभिष्टिः शत्रूणामभिभविता भव इति शेषः। अष्टाविंशतिसंख्याकेषु बलनामसु ओजः पाजः (नि.२.९.१) इति पठितम्॥ आ इहि। आद्गुणः (पा.सू.६.१.८७)। इन्द्र एहि। यो ह्युभयोः स्थाने लभतेऽसावन्यतरव्यपदेशमिति आङ्माङोः एकादेशस्य आङ्व्यपदेशात् ओमाङोश्च (पा.सू.६.१.९५) इति पररूपम्। मत्सि माद्य। मदी हर्षग्लेपनयोः। लोटः सिप्। सर्वे विधयश्छन्दसि विकल्प्यन्ते (परिभा.३५) इति सेर्हिरादेशः (पा.सू.३, ४, ८७) न भवति। दिवादिभ्यः श्यन् (पा.सू.३.१.६९) इति श्यन्। बहुलं छन्दसि (पा.सू.२, ४, ७३) इति श्यनो लुक्। न लुमताङ्गस्य (पा.सू.१.१.६३) इति प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधात् शमामष्टानां दीर्घः श्यनि (पा.सू.७.३.७४) इति उपधादीर्घो न भवति। सिपः पित्त्वात् धातुस्वर एव। अन्धसः। अदेर्नुम् धश्च (उ.सू.४.६४५) इति असुन्। व्यत्ययेन तृतीयाबहुवचनं कर्तव्यम्। नित्त्वादाद्युदात्तः। विश्वेभिः। अशिप्रुषि° (उ, सू.१.१४९) इत्यादिना क्वन्। नित्त्वादाद्युदात्तत्वम्। ऐसादेशः बहुलं छन्दसि (पा.सू.७.१.१०) इति न भवति। सोमपर्वभिः। लतारूपं सोमं पृणन्ति पूरयन्तीति सोमपर्वाणः सोमरसाः। पॄ पालनपूरणयोः। अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते (पा.सू.३.२.७५) इति वनिप्। गुणो रपरत्वम्। वनिपः पित्त्वात् धातुस्वर एव। उपपदसमासे कृदुत्तरपद प्रकृतिस्वरेण पुनः स एव भवति। अभिष्टिः अभिगन्ता। इष गतौ। मन्त्रे वृष° (पा.सू.३.३.९६) इत्यादिना क्तिन् उदात्तः। स हि भावपरोऽपि भवितारं लक्षयति। कित्त्वात् लघूपधगुणाभावः। तितुत्रतथसिसुसरकसेषु च (पा.सू.७.२.९) इति इडागमो न भवति। अभिशब्दस्य इकारे एमनादिषु पररूपं वक्तव्यम् (पा.सू.६.१.९४.६) इति पररूपत्वम्। प्रादिसमासे कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम्। ओजसा। उब्जेर्बलोपश्च (उ.सू.४.६३१) इति असुन्। नित्त्वादाद्युदात्तः॥
ém enaṁ sṛjatā suté, mandím índrāya mandíne
cákriṁ víśvāni cákraye

O learned persons or scientists, in order to accomplish many works, utilize the fire and the water which are prominent among the means of quick transportation for the soul that gladdens all and being industrious desires to get prosperity in this world consisting of various groups of articles.
(Griffith:) To Indra pour you forth the juice, the active gladdening juice to him
The gladdening, omnific Deity.


ā́, ā́; īm, īm; enam, ena-.Acc.Sg.M; sṛjata, √sṛj.2.Pl.Prs.Imp.Act; suté, √su.Loc.Sg.M; mandím, mandí-.Acc.Sg.M/f; índrāya, índra-.Dat.Sg.M; mandíne, mandín-.Dat.Sg.M; cákrim, cákri-.Acc.Sg.M/f; víśvāni, víśva-.Nom/acc.Pl.N; cákraye, cákri-.Dat.Sg.M/f/n.

(सायणभाष्यम्)
ईम् इत्यनर्थकः पादपूरणीय प्रयुक्तः। हे अध्वर्यवः सुते अभिषुते चमसस्थे सोमे एनं सोमम् इन्द्राय इन्द्रार्थम् आ सृजत पुनरभ्युन्नयत। शुक्रामन्थिचमसगणे पुनरभ्युन्नयनम् आपस्तम्बेनोक्तं होत्रकाणां चमसाध्वर्यवः सकृत्सकृद्धुत्वा शुक्रस्याभ्युन्नीयोपावर्तध्वमिति (आप.श्रौ.१२.२३.४) इति। कीदृशम् एनम्। मन्दिं हर्षहेतुं चक्रिं साधुकरणशीलम्। कीदृशाय इन्द्राय। मन्दिने हर्षयुक्ताय विश्वानि सर्वाणि कर्माणि चक्रये कृतवते। सर्वकर्मनिष्पादनशीलायेत्यर्थः। ईम् इत्यस्य पादपूरणार्थत्वं यास्क आह – अथ ये प्रवृत्तेऽर्थेऽमिताक्षरेषु ग्रन्थेषु वाक्यपूरणा आगच्छन्ति पदपूरणास्ते मिताक्षरेष्वनर्थकाः कमीमिद्विति (निरु.१.९) इति। अस्यायमर्थः। अन्यैरेव पदैर्विवक्षितेऽर्थे समाप्ते सति ये शब्दा ईमित्यादयः प्रयुक्तास्ते शब्दा अमिताक्षरेषु छन्दोराहित्येन परिमिताक्षररहितेषु ब्राह्मणादिवाक्येषु वाक्यपूरणार्था द्रष्टव्याः। मिताक्षरेषु छन्दोयुक्तेषु ग्रन्थेषु पादपूरणार्थाः। ते च कमीमित्यादय इति। ईमित्यस्य शब्दस्यानर्थक्याय एतामृचमुदाजहार – एमेनं सृजता सुते। आसृजतैनं सुते (निरु.१.१०) इति॥ एनम्। इदमो द्वितीयायां – द्वितीयाटौःस्वेनः (पा.सू.२.४.३४) इति एनादेशः °अनुदात्तः० (पा.सू.२.४.३२) इत्यनुवृतेः सर्वानुदात्तः। सृजत। संहितायाम् अन्येषामपि दृश्यते (पा.सू.६.३.१३७) इति दीर्घः। मन्दिं प्रमोदहेतुम्। मदि स्तुतिमोदमदस्वप्नकान्तिगतिषु। इदितो नुम् धातोः (पा.सू.७.१.५८) इति नुम्। मन्दमानं प्रयुङ्क्ते इत्यर्थे हेतुमति च (पा.सू.३.१.२६) इति णिच्। ण्यन्तस्य अजन्तत्वात् अच इः (उ.सू.४.५७८) इति इकारप्रत्ययः। णेरनिटि (पा.सू.६.४.५१) इति णिलोपः। प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तत्वम्। मन्दिने। मन्देः पूर्ववत्। चतुर्थ्येकवचनेऽनपुंसकस्यापि व्यत्ययेन नुमागमः (पा.सू.७.१.७३)। चक्रिम्। डुकृञ् करणे। आदृगमहनजनः किकिनौ लिट् च (पा.सू.३.२.१७१) इति तच्छीलतद्धर्मतत्साधुकारिषु कर्तृषु किन्प्रत्ययः। तस्य कित्त्वात् गुणाभावः। यणादेशः। लिङवद्भावात् द्विर्वचनम्। द्विर्वचनेऽचि (पा.सू.१.१.५९) इति यणादेशस्य स्थानिवद्भावात् कृशब्दो द्विरुच्यते। अभ्यासस्य उरत्त्व-रपरत्व – श्चुत्व-हलादिशेषाः। किनो नित्त्वादाद्युदात्तः। विश्वानि। विशेः क्वन्। नित्त्वादाद्युदात्तः। अस्य चक्रये इति कृदन्तेन योगेऽपि कर्तृकर्मणोः कृति (पा.सू.२.३.६५) इति षष्ठी न भवति। °किकिनौ लिट् च इति किनो लिङ्वद्भावेन न लोकाव्ययनिष्ठाखलर्थतृनाम् (पा.सू.२.३.६९) इति निषेधात्॥
mátsvā suśipra mandíbhiḥ-, stómebhir viśvacarṣaṇe
sácaiṣú sávaneṣv ā́

O Omniscient God Who are to be attained with right knowledge, being praised by us with gladdening Vedic lauds, delight us – who have come together in these Yajnas or nonviolent sacrifices.
(Griffith:) O Lord of all men, fair of cheek, rejoice you in the gladdening lauds
Present at these drink-offerings.


mátsva, √mad.2.Sg.Aor.Imp.Med; suśipra, suśiprá-.Voc.Sg.M; mandíbhiḥ, mandín-.Ins.Pl.M; stómebhiḥ, stóma-.Ins.Pl.M; viśvacarṣaṇe, viśvácarṣaṇi-.Voc.Sg.M; sácā, sácā; eṣú, ayám.Loc.Pl.M/n; sávaneṣu, sávana-.Loc.Pl.N; ā́, ā́.

(सायणभाष्यम्)
हे सुशिप्र हे शोभनहनो शोभननासिक वा। शिप्रे हनू नासिके वा (निरु.६.१७) इति यास्केनोक्तत्वात्। तादृश हे इन्द्र मन्दिभिः हर्षहेतुभिः स्तोमेभिः स्तोत्रैः मत्त्व हृष्टो भव। हे विश्वचर्षणे सर्वमनुष्ययुक्त सर्वैर्यजमानैः पूज्य इत्यर्थः। तादृशेन्द्र त्वम् एषु यागगतेषु त्रिषु सवनेषु सचा देवैरन्यैः सह आ गच्छेति शेषः॥ मदि स्तुति इत्यस्य लोटि अनित्यमागमशासनम् (परिभा.९३.२) इति कृत्वा इदितो नुम् धातोः (पा.सू.७.१.५८) इति नुम् न भवति। अनुदात्तेत्वात् तास्यनुदात्तेन्ङिददुपदेशात् (पा.सू.६.१.१८६) इति लसार्वधातुकानुदात्तत्वम्। धातुस्वर एव। संहितायां द्व्यचोऽतस्तिङः (पा.सू.६.३.१३५) इति दीर्घत्वम्। सुशिप्रेत्यामन्त्रितनिघातः। मन्दिभिः। गतमन्त्रे व्याख्यातम्। स्तोमेभिः। मन्प्रत्ययस्य नित्त्वादाद्युदात्तत्वम्। बहुलं छन्दसि (पा.सू.७.१.१०) इति भिस ऐसादेशो न भवति। विश्वचर्षणे। निघातः। सचा। उक्तम्। एषु। ऊडिदम् इत्यादिना विभक्तेरुदात्तत्वम्॥
ásṛgram indra te gíraḥ, práti tvā́m úd ahāsata
ájoṣā vṛṣabhám pátim

O God, The Vedic Speeches revealed by You manifest or reveal You well who are our Protector – Shower of Peace and Bliss. You are full of all knowledge, therefore I also glorify You who are our Protector and Rainer of blessings.
(Griffith:) Songs have outpoured themselves to you, Indra, the strong, the guardian Lord,
And raised themselves unsatisfied.


ásṛgram, √sṛj.3.Pl.Aor.Ind.Med/pass; indra, índra-.Voc.Sg.M; te, tvám.Dat/gen.Sg; gíraḥ, gír- ~ gīr-.Nom.Pl.F; práti, práti; tvā́m, tvám.Acc.Sg; út, út; ahāsata, √hā.3.Sg.Aor.Ind.Med; ájoṣāḥ, ájoṣa-.Nom.Pl.F; vṛṣabhám, vṛṣabhá-.Acc.Sg.M; pátim, páti-.Acc.Sg.M.

(सायणभाष्यम्)
हे इन्द्र ते गिरः त्वदीयाः स्तुतीः असृग्रं सृष्टवानस्मि। ताश्च गिरः स्वर्गेऽवस्थितं त्वां प्रति उदहासत उद्गत्य प्राप्नुवन्। तादृशीर्गिरः त्वम् अजोषाः सेवितवानसि। कीदृशं त्वाम्। वृषभं कामानां वर्षितारं पतिं सोमस्य पातारं यजमानानां पालयितारं वा। पाता वा पालयिता वा (निरु.४.२६) इति यास्केनोक्तत्वात्॥ असृग्रम् असृजम्। सृज विसर्गे। लङो मिप्। तुदादिभ्यः शः (पा.सू.३.१.७७)। बहुलं छन्दसि (पा.सू.७.१.८) इत्यत्र विकरणस्य रुडागमः। जकारस्य गकारः। लुङ्लङ्लृङ्क्ष्वडुदात्तः (पा.सू.६.४.७१) इति अडागम उदात्त:। सति शिष्टत्वात् स एव शिष्यते। गिरः। प्रातिपदिकस्वरः। अहासत। ओहाङ् गतौ। लुङ्। झस्य अदादेशः (पा.सू.७.१.५)। च्लेः सिच् (पा.सू.३.१.४४)। अडागमो निघातश्च। अजोषाः। जुषी प्रीतिसेवनयोः। लङस्थास्। तुदादिभ्यः शः। तस्य छन्दस्युभयथा (पा.सू.३.४.११७) इत्यार्धधातुकत्वेन ङित्त्वाभावात् लघूपधगुणः। थासः थकारलोपश्छान्दसः॥ सवर्णदीर्घः। अडागमः। सति शिष्टत्वात् उदात्तः शिष्यते। वृषभम्। पृषु वृषु मृषु सेचने। अभच् (उ.सू.३.४०२) इत्यनुवृत्तौ ऋषिवृषिभ्यां कित् (उ.सू.३.४०३) इति अभच्प्रत्ययः। कित्त्वाद्गुणाभावः। चित्त्वादन्तोदात्तः। पतिम्। पा रक्षणे। पातेर्डतिः (उ.सू.४.४९७)। डित्त्वात् टिलोपः। प्रत्ययाद्युदात्तत्वम्॥
áṁ codaya citrám arvā́g, rā́dha indra váreṇyam
ásad ít te vibhú prabhú

O God the Giver of all means of true happiness, please grant to us all precious and manifold wonderful riches in the form of knowledge, gold, horses and elephants etc. that are there in Your Universe, for Power Supreme is only Yours.
(Griffith:) Send to us bounty manifold, O Indra, worthy of our wish,
For power supreme is only yours.


sám, sám; codaya, √cud.2.Sg.Prs.Imp.Act; citrám, citrá-.Nom/acc.Sg.M/n; arvā́k, arvā́ñc-.Acc.Sg.N; rā́dhaḥ, rā́dhas-.Acc.Sg.N; indra, índra-.Voc.Sg.M; váreṇyam, váreṇya-.Nom/acc.Sg.M/n; ásat, √as.3.Sg.Prs.Sbjv.Act; ít, ít; te, tvám.Dat/gen.Sg; vibhú, vibhú-.Nom.Sg.N; prabhú, prabhú-.Nom.Sg.N.

(सायणभाष्यम्)
हे इन्द्र वरेण्यं श्रेष्ठं राधः धनं चित्रं मणिमुक्तादिरूपेण बहुविधम् अर्वाक् अस्मदभिमुखं यथा भवति तथा सं चोदय सम्यक् प्रेरय। भोगाय यावत् पर्याप्तं तावत् विभुशब्देनोच्यते। ततोऽप्यधिकं प्रभुशब्देन। तादृशं धनं ते तवैव असदित् अस्त्येव। तस्मादस्मभ्यं प्रयच्छेत्यर्थः। मघम् इत्यादिषु अष्टाविंशतिधननामसु रायः राधः (नि.२.१०.१७) इति पठितम्॥ चोदय। चुद प्रेरणे। ण्यन्तात् लोट्। तिङ्ङतिङः इति निघातः। राधः। राध्नुवन्ति अनेनेति राधो धनम्। सर्वधातुभ्योऽसुन् (उ.सू.४.६२८)। नित्त्वादाद्युदात्तः। वरेण्यम्। वृञ एण्यः। वृषादित्वादाद्युदात्तः। असत्। अस भुवि। लेट्। तिप्। इतश्च लोपः° (पा.सू.३.४.९७) इति इकारलोपः। लेटोऽडाटौ (पा.सू.३.४.९४) इति अडागमः। अदिप्रभृतिभ्यः शपः (पा.सू.२, ४, ७२) इति शपो लुक्। आगमा अनुदात्ताः (पा.म.३.१.३.७.) इति अटोऽनुदात्तत्वात् धातुस्वर एव। विभु। विभवतीति विभु। भुवः° (पा.सू.३.२.१७९) इत्यनुवृत्तौ विप्रसंभ्यो ड्वसंज्ञायाम् (पा.सू.३.२.१८०) इति डुप्रत्ययः। डित्त्वात् टिलोपः। प्रत्ययस्वरेण उकार उदात्तः। कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेण स एव शिष्यते। एवं प्रभु॥
asmā́n sú tátra codaya-, -índra rāyé rábhasvataḥ
túvidyumna yáśasvataḥ

O God Innermost Soul of our soul, O most splendid Lord of the manifold wealth of infinite wisdom, stimulate us who are industrious and glorious, for the acquirement of sublime wealth (internal as well external, spiritual and material).
(Griffith:) O Indra, stimulate thereto us emulously fain for wealth,
And glorious, O most splendid One.


asmā́n, ahám.Acc.Pl; , sú; tátra, tátra; codaya, √cud.2.Sg.Prs.Imp.Act; índra, índra-.Voc.Sg.M; rāyé, rayí- ~ rāy-.Dat.Sg.M; rábhasvataḥ, rábhasvant-.Acc.Pl.M; túvidyumna, tuvidyumná-.Voc.Sg.M; yáśasvataḥ, yáśasvant-.Acc.Pl.M.

(सायणभाष्यम्)
हे तुविद्युम्न प्रभूतधन इन्द्र राये धनसिद्ध्यर्थम् अस्मान् अनुष्ठातॄन् तत्र कर्मणि सु चोदय सुष्ठु प्रेरय। कीदृशानस्मान्। रभस्वतः उद्योगवतः यशस्वतः कीर्तिमतः॥ तत्र। तच्छब्दात् सप्तम्यास्त्रल् (पा.सू.५.३.१०)। लिति (पा.सू.६.१.१९३) इति प्रत्ययात् पूर्वस्योदात्तत्वम्। इन्द्र। आमन्त्रिताद्युदात्तत्वम्। पादादित्वान्न निघातः। राये। ऊडिदम् इत्यादिना विभक्तेरुदात्तत्वम्। रभस्वतः। रभ राभस्ये। राभस्यं कार्योपक्रमः। सर्वधातुभ्योऽसुन् (उ.सू.४.६२८)। नित्त्वादाद्युदात्तः। मतुपः पित्वादनुदात्तत्वम्। स्वादिष्वसर्वनामस्थाने (पा.सू.१.४.१७) इति न पदत्वं तसौ मत्वर्थे (पा.सू.१.४.१९) इति भसंज्ञया बाधितत्वात् ; आ कडारादेका संज्ञा (पा.सू.१.४.१) इति नियमात्। तुविद्युम्न। तुवि बहु द्युम्नं धनं यस्य। षाष्ठिकम् आमन्त्रिताद्युदात्तत्वम्। यशस्वतः। यशोऽस्यास्तीति मतुप्। अस्मायामेधास्रजो विनिः (पा.सू.५.२.१२१) इति विनिना न बाध्यते, मतुपः सर्वत्र समुच्चयात्। यशस्शब्दो नब्विषयस्यानिसन्तस्य इत्याद्युदात्तः। मतुपः पित्त्वात् स एव शिष्यते॥
sáṁ gómad indra vā́javad, asmé pṛthú śrávo bṛhát
viśvā́yur dhehy ákṣitam

Grant us O Lord of infinite knowledge, that wealth which is full of noble speech, cattle and feeds righteous and learned devotees, which enables us to enjoy abundant nourishing food, which consists of various sciences and is vast, which gives us good reputation and wisdom and which is inexhaustible, lasting for the whole of life or which enables us to live full life of one hundred years or more.
(Griffith:) Give, Indra, wide and lofty fame, wealthy in cattle and in strength,
Lasting our life-time, failing not.


sám, sám; gómat, gómant-.Nom/acc.Sg.N; indra, índra-.Voc.Sg.M; vā́javat, vā́javant-.Nom/acc.Sg.N; asmé, ahám.Dat/loc.Pl; pṛthú, pṛthú-.Acc.Sg.N; śrávaḥ, śrávas-.Nom/acc.Sg.N; bṛhát, bṛhánt-.Nom/acc.Sg.N; viśvā́yuḥ, viśvā́yu-.Nom.Sg.M/f; dhehi, √dhā.2.Sg.Prs.Imp.Act; ákṣitam, ákṣita-.Nom/acc.Sg.N.

(सायणभाष्यम्)
हे इन्द्र श्रवः धनम् अस्मे सं धेहि अस्मभ्यं सम्यक् प्रयच्छ। कीदृशं श्रवः। गोमत् बह्वीभिर्गोंभिरुपेतं वाजवत् प्रभूतेनान्नेनोपेतं पृथु परिमाणेनाधिकं बृहत् गुणैरधिकं विश्वायुः कृत्स्नायुष्यकारणम् अक्षितं विनाशरहितम्॥ गोमत्। वाजवत्। उभयत्र मतुपोऽनुदात्तत्वात् प्रातिपदिकस्वर एव। वाजशब्दो वृषादिः आद्युदात्तः। अस्मे। अस्मच्छब्दात् चतुर्थीबहुवचनस्य सुपां सुलुक् इत्यादिना शे आदेशः। शित्त्वात् सर्वादेशः। प्रातिपदिकस्वरेण अन्तोदात्तत्वम्। शेषे लोपः (पा.सू.७.२.९०) टिलोप इति पक्षे उदात्तनिवृत्तिस्वरेण विभक्तेरुदात्तत्वम्। अन्त्यलोपपक्षे अतो गुणे इति पररूपे एकादेश उदात्तेनोदात्तः इत्युदात्तत्वम्। पृथु। प्रथ प्रख्याने। प्रथिम्रदिभ्रस्जां संप्रसारणं सलोपश्च (उ.सू.१.२८) इति कुप्रत्ययः। रेफस्य संप्रसारणम् ऋकारः। परपूर्वत्वम्। कोः कित्त्वात् न लघूपधगुणः। श्रूयते इति श्रवो धनम्। असुन्प्रत्ययः। नित्त्वादाद्युदात्तः। बृहत्। प्रातिपदिकस्वरः। विश्वायुः। विश्वमायुर्यस्मिन् धने। विश्वशब्दः क्वन्प्रत्ययान्तः। तस्य बहुव्रीहौ पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वे प्राप्ते परादिश्छन्दसि बहुलम् (पा.सू.६.२.१९९) इति पूर्वपदान्तोदात्तत्वम्। एकादेश उदात्तेनोदात्तः इत्युदात्तः। अक्षितम्। क्षि क्षयं इत्यस्मात् अन्तर्णीतण्यर्थात् कर्मणि निष्ठा। तेन ण्यदर्थत्वात् निष्ठायामण्यदर्थे (पा.सू.६.४.६०) इति न दीर्घत्वम्। अत एव क्षियो दीर्घात् (पा.सू.८.२.४६) इति न निष्ठानत्वम्। नञ्समासेऽव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम्॥
asmé dhehi śrávo bṛhád, dyumnáṁ sahasrasā́tamam
índra tā́ rathínīr íṣaḥ

O God, grant us brilliant knowledge and great renown, grant riches which bring happiness in a thousand ways and grant that we may have strong armies and many chariots and other conveyances for them.
(Griffith:) Grant us high fame, O Indra, grant riches bestowing thousands, those
Fair fruits of earth borne home in wains.


asmé, ahám.Dat/loc.Pl; dhehi, √dhā.2.Sg.Prs.Imp.Act; śrávaḥ, śrávas-.Nom/acc.Sg.N; bṛhát, bṛhánt-.Nom/acc.Sg.N; dyumnám, dyumná-.Nom/acc.Sg.N; sahasrasā́tamam, sahasrasā́tama-.Nom/acc.Sg.N; índra, índra-.Voc.Sg.M; tā́ḥ, sá- ~ tá-.Acc.Pl.F; rathínīḥ, rathín-.Acc.Pl.F; íṣaḥ, íṣ-.Acc.Pl.F.

(सायणभाष्यम्)
हे इन्द्र बृहत् श्रवः महतीं कीर्तिम् अस्मे धेहि अस्मभ्यं प्रयच्छ। तथा सहस्रसातमम् अतिशयेन सहस्रसंख्यादानोपेतं द्युम्नं धनम् अस्मे धेहि। तथा ताः व्रीहियवादिरूपेण प्रसिद्धाः रथिनीः बहुरथोपेताः इषः अन्नानि अस्मे धेहि॥ अस्मे। सुपां सुलुक् इत्यादिना शे आदेशः। धेहि। घ्वसोरेद्धावभ्यासलोपश्च (पा.सू.६.४.११९) इति एत्वाभ्यासलोपौ। श्रूयते इति श्रवः। असुनो नित्त्वादाद्युदात्तत्वम्। सहस्रं सनुते ददातीति सहस्रसाः। षणु दाने। जनसनखनक्रमगमो विट् (पा.सू.३.२.६७)। विड्वनोरनुनासिकस्यात् (पा.सू.६.४.४१) इति आकारादेशः। धातुस्वरेणान्तोदात्तः। पुनः कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेण स एव शिष्यते। रथा आसां सन्तीति रथिन्य इति प्रत्ययस्याद्युदात्तत्वम्। ऋन्नेभ्यो ङीप् (पा.सू.४.१.५)। स च पित्त्वादनुदात्तः। इषः। यौगिकत्वे धातुस्वरः; रूढत्वे प्रातिपदिकस्वरः॥
vásor índraṁ vásupatiṁ, gīrbhír gṛṇánta ṛgmíyam
hóma gántāram ūtáye

We invoke for our protection and Lordship, Indra (God) Who is the upholder of wealth in the form of wisdom. Lord of the earth the fire, the sun, the moon and planets etc. which inhabit creatures and who is the Revealer of the Vedic Mantras, who is Omnipresent and Omniscient, praising Him with the refined Vedic Speech.
(Griffith:) Praising with songs the praise-worthy who comes to our aid, we call
Indra, the Treasure-Lord of wealth.


vásoḥ, vásu-.Gen.Sg.N; índram, índra-.Acc.Sg.M; vásupatim, vásupati-.Acc.Sg.M; gīrbhíḥ, gír- ~ gīr-.Ins.Pl.F; gṛṇántaḥ, √gṝ.Nom.Pl.M.Prs.Act; ṛgmíyam, ṛgmíya-.Acc.Sg.M; hóma, hóman-.Acc.Sg.N; gántāram, gántar-.Acc.Sg.M/f; ūtáye, ūtí-.Dat.Sg.F.

(सायणभाष्यम्)
वसोः वसुनोऽस्मदीयस्य धनस्य ऊतये रक्षार्थम् इन्द्रं होम वयमाह्वयामः। किं कुर्वन्तः। गीर्भिः स्तुतिभिः गृणन्तः स्तुवन्तः। कीदृशमिन्द्रम्। वसुपतिं धनपालकं ऋग्मियं ऋचां मातारं गन्तारं यागदेशे गमनशीलम्॥ वसोः। वस निवासे। श्रृस्वृस्निहि (उ.सू.१.१०) इत्यादिना उप्रत्ययः। नित् इत्यनुवृत्तेः नित्त्वादाद्युदात्तः। वसुपतिम्। समासान्तोदात्तत्वे प्राप्ते पत्यावैश्वर्ये (पा.सू.६.२.१८) इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम्। गीर्भिः। सावेकाचः। (पा.सू.६.१.१६८) इति विभक्तेरुदात्तत्वम्। गृणन्तः। गॄ शब्दे। लटः शतृ। क्र्यादिभ्यः श्ना (पा.सू.३.१.८१)। शतुः सार्वधातुकमपित् (पा.सू.१.२.४) इति ङित्त्वात् श्नाभ्यस्तयोरातः (पा.सू.६.४.११२) इति आकारलोपः। शतुः अकारस्य प्रत्ययस्वरेणोदात्तत्वम्। ऋग्मियम्। ऋचो मिमीते इति ऋग्मीः, तमृग्मियम्। माङ् माने शब्दे च। क्विप् च। (पा.सू.३.२.७६) इति क्विप्। घुमास्था° (पा.सू.६.४.६६) इत्यादिना ईत्वम्। चकारस्य चोः कुः।झलां जशोऽन्ते (पा.सू.८.२.३९) इति जश्त्वं गकारः। द्वितीयैकवचने अचिश्नुधातु (पा.सू.६.४.७७) इत्यादिना इयङादेशः। एरनेकाचः (पा.सू.६.४.८२) इति यणादेशः सर्वे विधयश्छन्दसि विकल्प्यन्ते (परिभा.३५) इति न भवति। कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेण इकार उदात्तः। होम आह्वयामः। ह्वेञ् स्पर्धायां शब्दे च। लट्। तस्य अस्मदो बहुत्वेऽपि व्यत्ययेन मिप्। इकारस्य व्यत्ययेन अकारः। शपः बहुलं छन्दसि इति लुक्। बहुलं छन्दसि (पा.सू.६.१.३४) इति ह्वः संप्रसारणं परपूर्वत्वं गुणः। धातोः (पा.सू.६.१.१६२) इति ओकार उदात्तः। मिपः पित्स्वरेणानुदात्तत्वम्। गन्तारम्। गम्लृ सृप्लृ गतौ। ताच्छील्ये तृन्। नित्त्वादाद्युदात्तः। ऊतये। ऊतियूति (पा.सू.३.३.९७) इत्यादिना क्तिन् उदात्तो निपातितः॥
suté-sute nyòkase, bṛhád bṛhatá éd aríḥ
índrāya śūṣám arcati

When even a man who has unjustly taken other’s property and enjoyed it himself (after repentance) glorifies God’s great powers Who is the mighty and all-pervading, establisher of all objects in their proper places, and surrenders himself to Him, he becomes very lucky.
(Griffith:) To lofty Indra, dweller by each libation, the pious man
Sings forth aloud a strengthening hymn.


suté-sute, √su.Loc.Sg.M; nyòkase, nyòkas-.Dat.Sg.M; bṛhát, bṛhánt-.Nom/acc.Sg.N; bṛhaté, bṛhánt-.Dat.Sg.M; ā́, ā́; ít, ít; aríḥ, arí-.Nom.Sg.M; índrāya, índra-.Dat.Sg.M; śūṣám, śūṣá-.Acc.Sg.M; arcati, √ṛc.3.Sg.Prs.Ind.Act.

(सायणभाष्यम्)
आकार इच्छब्दश्च पादपूरणौ। यद्वा। व्याप्तिवचन आकारः। आङीषदर्थेऽभिव्याप्तौ (अमर.३.२३८) इत्यभिधानात्। इच्छब्दोऽपिशब्दार्थः। इयर्ति गच्छति अनुष्ठेयं कर्म प्राप्नोति इति अरिर्यजमानः। एदरिः सर्वोऽपि यजमानः इन्द्राय सुतेसुते इन्द्रार्थमभिषुते तत्तत्सोमे शूषं बलम् अर्चति स्तौति। इन्द्रस्य पराक्रमं प्रशंसतीत्यर्थः। कीदृशं शूषम्। बृहत् प्रौढम्। कीदृशायेन्द्राय। न्योकसे नियतस्थानाय बृहते प्रौढाय॥ सुतेसुते। षुञ् अभिषवे। क्तप्रत्ययः प्रत्ययस्वरेणोदात्तः। नित्यवीप्सयोः (पा.सू.८.१.४) इति वीप्सायां द्विर्भावः। तस्य परमाम्रेडितम् (पा.सू.८.१.२) इति द्वितीयस्य आम्रेडितत्वेन अनुदात्तं च (पा.सू.८.१.३) इत्यनुदात्तत्वम्। न्योकसे। नियतमोको यस्य तस्मै। निशब्दो निपाता आद्युदात्ताः (फि.सू.८०) इत्युदात्त:। तस्य यणादेशे उदात्तस्वरितयोर्यणः स्वरितोऽनुदात्तस्य (पा.सू.८.२.४) इति ओकारः स्वरितः। बृहते। बृहन्महतोरुपसंख्यानम् (पा.सू.६.१.१७३.१) इति अजादिविभक्तेरुदात्तत्वम्। अरिः। ऋ गतौ। अच इः (उ.सू.४.५७८) इति इकारप्रत्ययः। गुणो रपरत्वम्। प्रत्ययस्वरेण इकार उदात्तः। इन्द्राय। ऋजेन्द्र० (उ.सू.२.१८६) इत्यादिना रन्प्रत्यय इकार उदात्तः। शूषम्। प्रातिपदिकस्वरः। अर्चति। निघातस्वरः॥

(<== Prev Sūkta Next ==>)
gā́yanti tvā gāyatríṇaḥ-, -árcanty arkám arkíṇaḥ
brahmā́ṇas tvā śatakrato-, úd vaṁśám iva yemire

O Lord, possessing infinite knowledge and power of action, the Sama Veda singers sing Your praise. The Rig-veda Chanters worship You who are Adorable. Knowers of all the four Vedas extol You with the reverence that men have for the heads of their family.
(Griffith:) The chanters hymn you, they who say the word of praise magnify you.
The priests have raised you up on high, O Satakratu, like a pole.


gā́yanti, √gā(y).3.Pl.Prs.Ind.Act; tvā, tvám.Acc.Sg; gāyatríṇaḥ, gāyatrín-; árcanti, √ṛc.3.Pl.Prs.Ind.Act; arkám, arká-.Acc.Sg.M; arkíṇaḥ, arkín-.Nom.Pl.M/n; brahmā́ṇaḥ, brahmán-.Nom.Pl.M; tvā, tvám.Acc.Sg; śatakrato, śatákratu-.Voc.Sg.M; dút, út; vaṁśám, vaṁśá-.Acc.Sg.M; iva, iva; yemire, √yam.3.Pl.Prf.Ind.Med.

(सायणभाष्यम्)
गायन्ति इति सूक्तस्य मन्त्रसंख्या छन्दोविशेषश्चैवमनुक्रम्यते – गायन्ति द्वादशानुष्टुभं तु इति। तुहिहवै० (अनु.१२.३) इत्यादिपरिभाषायां तुशब्दस्य सूक्तद्वये परिभाषितत्वात अस्य सूक्तस्य वक्ष्यमाणस्य च आनुष्टुभत्वं द्रष्टव्यम्। ऋषिदेवते पूर्ववत्(। अभिप्लवषडहस्य उक्थ्येषु तृतीय सवनेऽच्छावाकस्य गायन्ति इति स्तोत्रियस्तृचः। एह्यू षु इति खण्डे गायन्ति त्वा गायत्रिण आ त्वा गिरो रथीरिव (आश्व श्रौ.७.८) इति सूत्रितम्।
हे शतक्रतो बहुकर्मन् बहुप्रज्ञ वा इन्द्र त्वां गायत्रिणः उद्गातारः गायन्ति स्तुवन्ति। अर्किणः अर्चनहेतुमन्त्रयुक्ता होतारः अर्कम् अर्चनीयमिन्द्रम् अर्चन्ति शस्त्रगतैर्मन्त्रैः प्रशंसन्ति। ब्रह्माणः ब्रह्मप्रभृतय इतरे ब्राह्मणाः त्वाम् उत् येमिरे उन्नतिं प्रापयन्ति। तत्र दृष्टान्तः। वंशमिव। यथा वंशाग्रे नृत्यन्तः शिल्पिनः प्रौढं वंशमुन्नतं कुर्वन्ति। यथा वा सन्मार्गवर्तिनः स्वकीयं कुलमुन्नतं कुर्वन्ति तद्वत्। एतामृचं यास्क एवं व्याचष्ट-गायन्ति त्वा गायत्रिणः प्रार्चन्ति तेऽर्कमर्किणो ब्राह्मणास्त्वा शतक्रत उद्येमिरे वंशमिव। वंशो वनशयो भवति वननाच्छ्रूयत इति वा (निरु.५.५) इति। अर्कशब्दं च बहुधा व्याचष्टे – अर्को देवो भवति यदेनमर्चन्त्यर्को मन्त्रो भवति यदेनेनार्चन्त्यर्कमन्नं भवत्यर्चति भूतान्यर्को वृक्षो भवति स वृतः कटुकिम्ना (निरु.५.४) इति॥ गायन्ति। शप्तिङौ पित्त्वात् लसार्वधातुकत्वाच्च अनुदात्तौ। धातुरुदात्तः। गायत्रिणः। गायत्रं साम येषामुद्गातॄणामस्ति ते। अत इनिठनौ। प्रत्ययस्वरेण इकार उदात्तः। अर्चन्ति। अर्च पूजायाम्। भौवादिकः। शप्तिङौ अनुदात्तौ। धातुस्वर एव। पादादित्वात् न निघातः। अर्कम्। अर्चन्त्येभिरिति अर्का मन्त्राः। तैरर्चनीयतया तदात्मक इन्द्रोऽपि लक्षणया अर्कः। पुसि संज्ञायां घः प्रायेण (पा.सू.३.३.११८) इति करणे घः। चजोः कु घिण्ण्यतोः (पा.सू.७.३.५२) इति चकारस्य कुत्वं ककारः। प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तः। अर्का मन्त्रा एषां सन्तीत्यर्किणो होतारः। एकाक्षरात्कृतो जातेः सप्तम्यां च न तौ स्मृतौ (पा.म.५.२.११५.१) इति कृदन्तात् इनिठनौ यद्यपि प्रतिषिद्धौ तथाप्यत्र व्यत्ययात् इनिः। प्रत्ययस्वरेण इकार उदात्तः। ब्रह्माणः। प्रातिपदिकस्वरेणान्तोदात्तः। शतक्रतो। निघातः। संहितायाम् अवादेशे लोपः शाकल्यस्य (पा.सू.८.३.१९) इति वकारलोपः। वंशशब्दः प्रातिपदिकस्वरेणान्तोदात्तः। इवेन विभवत्यलोपः पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं च इति स एव शिष्यते। येमिरे। यम उपरमे। तिङ्ङतिङः इति निघातः॥
yát sā́noḥ sā́num ā́ruhad, bhū́ry áspaṣṭa kártvam
tád índro árthaṁ cetati, yūthéna vṛṣṇír ejati

As the rays of the sun along with the airs go from one peak to another, so also the man who goes from one action to another and who touches things and moves them, God gives him power to know more and more along with all objects that give happiness.
(Griffith:) As up he clomb from ridge to ridge and looked upon the toilsome task,
Indra observes this wish of his, and the Rain hastens with his troop.


yát, yá-.Nom/acc.Sg.N; sā́noḥ, sā́nu- ~ snú-.Abl.Sg.M/n; sā́num, sā́nu- ~ snú-.Acc.Sg.M/f; ā́, ā́; áruhat, √ruh.3.Sg.Aor.Ind.Act; bhū́ri, bhū́ri-.Acc.Sg.N; áspaṣṭa, √spaś.3.Sg.Aor.Ind.Med; kártvam, kártva-.Nom/acc.Sg.M/n; tát, sá- ~ tá-.Nom/acc.Sg.N; índraḥ, índra-.Nom.Sg.M; ártham, ártha-.Acc.Sg.N; cetati, √cit.3.Sg.Prs.Ind.Act; dyūthéna, yūthá-.Ins.Sg.N; vṛṣṇíḥ, vṛṣṇí-.Nom.Sg.M; ejati, √ej.3.Sg.Prs.Ind.Act.

(सायणभाष्यम्)
यत् यदा सानोः सानुम् आरुहत् यजमानः सोमवल्लीसमिदाद्याहरणाय एकस्मात् पर्वतभागात् अपरं पर्वतभागम् आरूढवान् तथा भूरि प्रभूतं कर्त्वं कर्म सोमयागरूपम् अस्पष्ट स्पृष्टवान्। उपक्रान्तवानित्यर्थः। तत् तदानीम् इन्द्रः अर्थं यजमानस्य प्रयोजनं चेतति जानाति। ज्ञात्वा च वृष्णिः कामानां वर्षिता सन् यूथेन मरुद्रणेन सह एजति कम्पते। स्वस्थानात् यज्ञभूमिमागन्तुमुद्युङ्क्ते इत्यर्थः॥ सानोः। षणु दाने। सनोति ददाति निवसतामवकाशमिति सानुः। दॄसनिजनिचरिचटिरहिभ्यो ञुण् (उ.सू.१.३)। णित्त्वात् उपधाया वृद्धिः; ञित्त्वादाद्युदात्तत्वं च। अरुहत्। रुहेर्लङि तिपि शपि संज्ञापूर्वको विधिरनित्यः (परिभा.९३.१) इति लघूपधगुणो न भवति। लुङ्लङ्लृङ्क्ष्वडुदात्तः। सति शिष्टत्वात् स एव शिष्यते। निपातैर्यद्यदिहन्त० (पा.सू.८.१.३०) इति निषेधात् निघातो न भवति। भूरि। अदिशदिभूशुभिभ्यः क्रिन (उ.सू.४.५०५)। कित्त्वाद्गुणाभावः। नित्त्वादाद्युदात्तः। अस्पष्ट। स्पश बाधनस्पर्शनयोः। स्वरितञितः° (पा.सू.१.३.७२) इत्यात्मनेपदम्। लङः प्रथमपुरुषैकवचनं त। बहुलं छन्दसि इति शपो लुक्। व्रश्चादिषत्वष्टुत्वे (पा.सू.८.२.३६; ८.४.४१)। लुङ्लङ्लुङ्क्ष्वडुदात्तः इति अडागम उदात्तः। स एव शिष्यते। अनुषङ्गेण यच्छब्दयोगात् निधाताभावः। कर्त्वम्। डुकृञ् करणे। अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते पा.सू.३.२.७५) इति विच्। गुणो रपरत्वम्। विचः सर्वापहारी लोपः। करो भावः कर्त्वम्। अर्थम्। अर्तेः उषिकुषिगार्तिभ्यस्थन् (उ.सू.२.१६१)। नित्त्वादाद्युदात्तः। यूथेन। तिथपृष्ठगूथयूथप्रोथाः (उ.सू.२.१६९) इति थक्प्रत्ययान्तो निपातितः। वृष्णिः। निः इत्यनुवृत्तौ सृवृषिभ्यां कित् (उ.सू.४.४८९) इति निप्रत्ययान्तः। कित्वा.द्गुणाभावः। प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तः। एजति। एजृ कम्पने। तिङ्ङतिङः इति निघातः॥
yukṣvā́ hí keśínā hárī, vṛ́ṣaṇā kakṣyaprā́
áthā na indra somapāḥ-, girā́m úpaśrutiṁ cara

O God the Protector of all good articles, as in the sun made by You there are two forces of pervading and taking away the sap, which cause rain, in the same way, prompt us for the acquirement of all knowledge and listen to our earnest prayer.
(Griffith:) Harness your pair of strong bay steeds, long-maned, whose bodies fill the girths,
And, Indra, Soma-drinker, come to listen to our songs of praise.


yukṣvá, √yuj.2.Sg.Aor.Imp.Med; , hí; keśínā, keśín-.Acc.Du.M; hárī, hári-.Nom/voc/acc.Du.M; vṛ́ṣaṇā, vṛ́ṣan-.Acc.Du.M; kakṣyaprā́, kakṣyaprā́-.Acc.Du.M; átha, átha; naḥ, ahám.Acc/dat/gen.Pl; indra, índra-.Voc.Sg.M; somapāḥ, somapā́-.Voc.Sg.M; dgirā́m, gír- ~ gīr-.Gen.Pl.F; úpaśrutim, úpaśruti-.Acc.Sg.F; cara, √car.2.Sg.Prs.Imp.Act.

(सायणभाष्यम्)
े सोमपाः सोमपानयुक्त इन्द्र हरी त्वदीयावश्वौ युक्ष्वा हि सर्वथा संयोजय। अथ अनन्तरं नः अस्मदीयानां गिरां स्तुतीनाम् उपश्रुतिं समीपे श्रवणमुद्दिश्य चर तत्प्रदेशं गच्छ। कीदृशौ हरी। केशिनी स्कन्धप्रदेशे लम्बमानकेशयुक्तौ वृषणा सेचनसमर्थौ युवानौ।कक्ष्यप्रा। अश्वस्योदरबन्धनरज्जुः कक्ष्या तस्याः पूरकौ पुष्टाङ्गावित्यर्थः॥ युक्ष्व। श्नमो लोपश्छान्दसः। सति शिष्टत्वेन प्रत्ययस्वरः शिष्यते। द्व्यचोऽतस्तिङः (पा.सू.६.३.१३५) इति संहितायां दीर्घत्वम्। केशिना। प्रशस्ताः केशा अनयोः सन्तीति मत्वर्थीय इनिः। प्रत्ययस्वरः। सुपां सुलुक् (पा.सू.७.१.३९) इत्यादिना द्विवचनस्य आकारादेशः। वृषणा। पृषु वृषु मृषु सेचने। कनिन्युवृषितक्षिराजिधन्विद्युप्रतिदिवः (उ.सू.१.१५४) इति कनिन्। नित्यादिर्नित्यम् इत्याद्युदात्तः। वा षपूर्वस्य निगमे (पा.सू.६.४.९) इति उपधायाः पक्षे दीर्घाभावः। पूर्ववदाकारः। कक्ष्यप्रा। कक्षयोर्भवं कक्ष्यं सूत्रम्। तत् प्रातः पूरयतः पुष्टत्वादिति कक्ष्यप्रौ। प्रा पूरणे। आतोऽनुपसर्गे कः (पा.सू.३, २.३) इति कप्रत्ययः। कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेणान्तोदात्तत्वम्। आकारः पूर्ववत्। अथ। निपातस्य (पा.सू.६.३.१३६) इति संहितायां दीर्घः। नः। अनुदात्तं सर्वमपादादौ (पा.सू.८.१.१८) इत्यनुवृत्तौ बहुवचनस्य वरनसौ (पा.सू.८.१.२१) इति नसादेशोऽनुदात्तः। इन्द्र सोमपाः। उभौ आमन्त्रितस्य च (पा.सू.८.१.१९) इति सर्वानुदात्तौ। गिराम्। सावेकाचस्तृतीयादिर्विभक्तिः (पा.सू.६.१.१६८) इति विभक्तिरुदात्ता। उपशब्दो निपातत्वादाद्युदात्तः। श्रुतिशब्देन प्रादिसमासे कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वे प्राप्ते तादौ च निति कृत्यतौ (पा.सू.६.२.५०) इति तुवर्जिततादिपरत्वात् गतेः प्रकृतिस्वरः। चर। निघातः॥
éhi stómām̐ abhí svara-, -abhí gṛṇīhy ā́ ruva
bráhma ca no vaso sácā-, -índra yajñáṁ ca vardhaya

O Adorable God, as a highly learned person well-versed in various sciences, understands the properties of all objects and imparts their Knowledge properly to others, in the same way, You O Omnipresent Lord who are the Support of all, come to us or manifest Yourself in our hearts and listen to our praises and prayers. Enlighten us about the real import and secret of the Vedic Mantras.
(Griffith:) Come here, answer you the song, sing in approval, cry aloud.
Good Indra, make our prayer succeed, and prosper this our ritual.


ā́, ā́; ihi, √i.2.Sg.Prs.Imp.Act; stómān, stóma-.Acc.Pl.M; abhí, abhí; svara, √svar.2.Sg.Prs.Imp.Act; abhí, abhí; gṛṇīhi, √gṝ.2.Sg.Prs.Imp.Act; ā́, ā́; ruva, √rū.2.Sg.Prs.Imp.Act; bráhma, bráhman-.Acc.Sg.N; ca, ca; naḥ, ahám.Acc/dat/gen.Pl.M/f; vaso, vásu-.Voc.Sg.M; sácā, sácā; díndra, índra-.Voc.Sg.M; yajñám, yajñá-.Acc.Sg.M; ca, ca; vardhaya, √vṛdh.2.Sg.Prs.Imp.Act.

(सायणभाष्यम्)
विशेषविनियोगस्तु यत्र श्रौतो न सूत्रितः। स्मार्तं तत्र विजानीयादृग्विधानादिसूत्रतः॥ एहि स्तोमान् इति ऋगेषा सूत्रे विशेषकारेण न विनियुक्ता। साधारणविनियोगस्तु ब्रह्मयज्ञादौ सर्वत्रानुसंधेयः॥
हे वसो निवासकारणभूत इन्द्र एहि अस्मिन् कर्मण्यागच्छ। आगत्य च स्तोमान् उद्गातृप्रयुक्तानि स्तोत्राणि अभि स्वर अभिलक्ष्य प्रशंसारूपं शब्दं कुरु। तथा आध्वर्यवमभिलक्ष्य गृणीहि शब्दं कुरु। तथा होतृप्रयुक्तानि शस्त्राण्यालक्ष्य रुव शब्दं कुरु। परितोषेण सर्वानृत्विजः प्रशंसेत्यर्थः। तत ऊर्ध्वं नः अस्माकं ब्रह्म च अन्नं च यज्ञ च अनुष्ठीयमानं कर्म च सचा सह वर्धय। साङ्गत्वसंपादनेन यज्ञ वर्धयित्वा तत्फलमन्नं च प्रवृद्धं कुरु। अन्धः इत्यादिष्वष्टाविंशत्यन्ननामसु ब्रह्म वर्चः (नि.२.७.२५) इति पठितम्॥ इहि। इण् गतौ। सेर्हिः। हेरपित्त्वेन ङित्त्वात् गुणाभावः। निघातः। आङा सह गुणः एकादेश उदात्तेनोदात्तः इत्युदात्तः। स्तोमान्। अर्तिस्तुसु° (उ.सू.१.१३७) इत्यादिना मन्। नित्त्वादाद्युदात्तः। उत्तरपदेन संहितायां नकारस्य दीर्घदटि समानपादे (पा.सू.८.३.९) इति रुत्वम्। आतोऽटि नित्यम् (पा.सू.८.३.३) इति आकारस्यानुनासिकः। भोभगोअघोअपूर्वस्य योऽशि (पा.सू.८.३.१७) इति यत्वम्। तस्य लोपः शाकल्यस्य (पा.सू.८.३.१९) इति लोपः। तस्यासिद्धत्वात् स्वरसंधिर्न भवति। अभि। एवमादीनामन्तः (फि.सू.८२) इत्यन्तोदात्तः। स्वर। स्वृ शब्दोपतापयोः। निघातः। अभि। गतम्। गृणीहि। गॄ शब्दे। सेर्ह्यपिच्च (पा.सू.३.४.८७) इति हिः। क्र्यादिभ्यः श्ना। ई हल्यघोः (पा.सू.६.४.११३) इति ईत्वम्। प्वादीनां ह्रस्वः (पा.सू.७.३.८०) इति ऋकारस्य ऋकारः। ऋवर्णाच्चेति वक्तव्यम् (का.८.४.१.१) इति णत्वम्। तिङ्ङतिङः इति निघातः। रुव। रु शब्दे। सेर्ह्यपिच्च। शपि प्राप्ते व्यत्ययेन शः। तस्य ङित्त्वेन गुणाभावात् उवङादेशः। अतो हेः (पा.सू.६.४.१०५) इति हेर्लुक्। तिङ्ङतिङः इति निघातः। ब्रह्म। तृहि बृहि वृद्धौ। मनिन् इत्यनुवृत्तौ बृहेरम् नलोपश्च ? (उ.सू.४.५८५) इति मनिन्। तत्संनियोगेन नलोपः अमागमश्च। मिदचोऽन्त्यात्परः (पा.सू.१.१.४७) इति ऋकारात्परः। यणादेशः। मनिनो नित्त्वादाद्युदात्तत्वम्। वसो। आमन्त्रितनिघातः। यज्ञम्। यजयाच° (पा.सू.३.३.९०) इत्यादिना नङ्। प्रत्ययस्वरः। वर्धय। निघातः। अत्र चकारद्वयश्रवणात् इयमेव तिङ्विभक्तिः पूर्ववाक्येष्वनुषज्यते। अतोऽनुषक्तैव प्रथमा न श्रुता इति अश्रुतायाः चवायोगे प्रथमा (पा.सू.८.१.५९) इति निघातनिषेधो न भवति॥
ukthám índrāya śáṁsyaṁ, várdhanam puruniṣṣídhe
śakró yáthā sutéṣu ṇo, rāráṇat sakhyéṣu ca

As a man is benevolent to his children and friends, so Omnipotent God being Kind gives to the soul that desires to get prosperity and is friendly to all, the teaching which makes it grow and is admirable.
(Griffith:) To Indra must a laud be said, to strengthen him who freely gives,
That Sakra may take pleasure in our friendship and drink-offerings.


ukthám, ukthá-.Nom/acc.Sg.N; índrāya, índra-.Dat.Sg.M; śáṁsyam, śáṁsya-.Nom/acc.Sg.M/n; várdhanam, várdhana-.Nom/acc.Sg.N; puruniṣṣídhe, puruniṣṣídh-.Dat.Sg.M/f/n; śakráḥ, śakrá-.Nom.Sg.M; yáthā, yáthā; sutéṣu, √su.Loc.Pl.M; naḥ, ahám.Acc/dat/gen.Pl; drāráṇat, √ran.3.Sg.Prf.Sbjv.Act; sakhyéṣu, sakhyá-.Loc.Pl.N; ca, ca.

(सायणभाष्यम्)
अभिप्लवषडहगतोक्थ्येषु अच्छावाकस्य तृतीयसवने उक्थमिन्द्राय शंस्यम् इत्यनुरूपस्तृचः। एह्यू षु इति खण्डे इन्द्रं विश्वा अवीवृधन्नुक्थमिन्द्राय शंस्यम् (आश्व.श्रौ.७.८) इति सूत्रितम्॥
इन्द्राय इन्द्रार्थं वर्धनं वृद्धिसाधनम् उक्थं शस्त्रं शंस्यम् अस्माभिः शंसनीयम्। कीदृशायेन्द्राय। पुरुनिष्षिधे बहूनां शत्रूणां निषेधकारिणे। शक्रः इन्द्रः नः अस्मदीयेषु सुतेषु पुत्रेषु सख्येषु च सखित्वेष्वपि यथा येन प्रकारेण रारणत् अतिशयेन शब्दं कुर्यात् तथा शंस्यमिति पूर्वत्रान्वयः। अस्मदीयेन शस्त्रेण परितुष्ट इन्द्रोऽस्माकं पुत्रान् अस्मत्सख्यानि च बहुधा प्रशंसत्वित्यर्थः॥ उक्थम्। वचेस्थक्प्रत्यय उक्तः (उ.सू.२.१६४)। प्रत्ययस्वरः। शंस्यम्। शंसु स्तुतौ। ण्यन्तात् अचो यत्। णेरनिटि (पा.सू.६.४.५१) इति णिलोपः। तित्स्वरिते प्राप्ते यतोऽनावः इत्याद्युदात्तत्वम्। वधनम्। करणाधिकरणयोश्च (पा.सू.३.३.११७) इति करणे ल्युट्। लिति इति प्रत्ययपूर्वस्य उदात्तत्वम्। पुरुनिष्षिधे बहूनां शत्रूणां निषेधकाय। षिध गत्याम्। धात्वादेः षः सः। अत्र निरित्युपसर्गस्य निशब्द समानार्थस्य प्राक्प्रयोगः। क्विप् च इति क्विप्। क्विपः सर्वापहारी लोपः। कुगतिप्रादयः (पा.सू.२.२.१८) इति समासः। निसः सकारेण इणो व्यवधानं छान्दसत्वादनादृत्य उपसर्गात्सुनोति° (पा.सू.८.३.६५) इत्यादिना धातुसकारस्य षत्वम्। निसः सकारस्य ष्टुना ष्टुः (पा.सू.८.४.४१) इति षत्वम्। पुरुशब्देन कर्मणि षष्ठ्यन्तेन समासः। षिधो धातुस्वरेणोदात्तत्वम्। निष्धिधे इति प्रादिसमासे कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम्। कृद्ब्रहणे गतिकारकपूर्वस्यापि ग्रहणात् पुनः कारकसमासेऽपि स एव स्वरः। शक्नोतीति शक्रः। स्फायितञ्चिवञ्चिशकि° (उ.सु.२.१७०) इत्यादिना रक्। प्रत्ययस्वरः। यथा। प्रकारवचने थाल् (पा.सू.५.३.२३)। लित्स्वरेण प्रत्ययात् पूर्वोऽकार उदात्तः। सुप्तेषु। क्तः प्रत्ययस्वरेणोदात्तः। नसो नकारस्य नश्च धातुस्थोरुषुभ्यः (पा.सू.८.४.२७) इति संहितायां णत्वम्। रारणत्। रण शब्दार्थः। धातोरेकाचः (पा.सू.३.१.२२) इति यङ्। यङोऽचि च (पा.सू.२.४.७४) इति लुक्। प्रत्ययलक्षणेन द्विर्भावः (पा.सू.६.१.९)। हलादिशेषः। दीर्घोऽकितः (पा.सू.७.४.८३) इति दीर्घः। प्रत्ययलक्षणेन सनाद्यन्ता धातवः (पा.सू.३.१.३२) इति धातुसंज्ञायां – लिङर्थे लेट् (पा.सू.३.४.७) इति हेतुहेतुमद्भावलक्षणे लिङर्थे (पा.सू.३.३.१५६) लेट्। अत्र हि इन्द्रकर्तृकं रारणनम् उक्थशंसनस्य कर्तव्यत्वे हेतुः। लेटस्तिप्। इतश्च लोपः परस्मैपदेषु (पा.सू.३.४.९७) इति इकारलोपः। लेटोऽङाटौ (.सू.३.४.९४) इति अडागमः। कर्तरि शप्। तस्य चर्करीतं परस्मैपदम् अदादिवच्च द्रष्टव्यम् इति अदादिवद्भावात् अदिप्रभृतिभ्यः शपः इति प्राप्तो लुक् बहुलं छन्दसि इति निषिध्यते। शपोऽनुदात्तत्वात् धातोः अन्तोदात्त एव शिष्यते। शपा लसार्वधातुकस्य व्यवधानात् तत्र परतो विधीयमानम् अभ्यस्तानामादिः (पा.सू.६.१.१८९) इत्याद्युदात्तत्वं न भवति। न च तिङ्ङतिङः इति निघातः। अत्र यथाशब्दयोगेन यावद्यथाभ्याम् (पा.सू.८.१.३६) इति निषेधात्। चवायोगे प्रथमा इति वात्र निघातो न भविष्यति। अत्र ह्युत्तरवाक्ये सख्येषु च इति चानुकृष्टविभक्त्यपेक्षया इयं प्रथमा तिङ्विभक्तिः। सख्येषु। सख्युः कर्माणि सख्यानि तेषु। कर्मणि च (पा.सू.५.१.१२४) इत्यनुवृत्तौ सख्युर्थः (पा.सू.५.१.१२६) इति सखिशब्दात् यप्रत्ययः। तत्र भसंज्ञायां यस्येति च (पा.सू.६.४.१४८) इति इकारलोपः। प्रत्ययस्वरः॥
tám ít sakhitvá īmahe, táṁ rāyé táṁ suvī́rye
sá śakrá utá naḥ śakad, índro vásu dáyamānaḥ

We pray to the Almighty Indra (God) Who is able to give us knowledge, to protect us, to destroy all miseries, evils and enemies and to accept His righteous devotees for friendship, for wealth in the form of wisdom, health and gold etc. and for heroic might, for He alone can bestow all this upon us.
(Griffith:) Him, him we seek for friendship, him for riches and heroic might.
For Indra, he is Sakra, he shall aid us while he gives us wealth.


tám, sá- ~ tá-.Acc.Sg.M; ít, ít; sakhitvé, sakhitvá-.Loc.Sg.N; īmahe, √yā.1.Pl.Prs.Ind.Med; tám, sá- ~ tá-.Acc.Sg.M; rāyé, rayí- ~ rāy-.Dat.Sg.M/f; tám, sá- ~ tá-.Acc.Sg.M; suvī́rye, suvī́rya-.Loc.Sg.N; , sá- ~ tá-.Nom.Sg.M; śakráḥ, śakrá-.Nom.Sg.M; utá, utá; naḥ, ahám.Acc/dat/gen.Pl; śakat, √śak.3.Sg.Aor.Sbjv.Act; díndraḥ, índra-.Nom.Sg.M; vásu, vásu-.Acc.Sg.N; dáyamānaḥ, √dā.Nom.Sg.M.Prs.Med.

(सायणभाष्यम्)
सखित्वे निमित्तभूते सति तमित् तमेवेन्द्रम् ईमहे प्राप्नुमः। तथा राये धनार्थं तम् ईमहे। तथा सुवीर्ये शोभनसामर्थ्यनिमित्तं तम् ईमहे। उत अपि च शक्रः शक्तिमान् सः इन्द्रः नः अस्मभ्यं वसु धनं दयमानः प्रयच्छन् शकत् अस्मदीयरक्षणे शक्तोऽभूत्। सप्तदश याञ्चाकर्मसु ईमहे यामि (नि.३.१९.१) इति पठितम्। तदनुसारेण इन्द्रं याचामहे इति व्याख्येयम्॥ सख्युर्भावः सखित्वम्। तस्य भावस्त्वतलौ (पा.सू.५.१.११९) इति त्वः। प्रत्ययस्वरेणोदात्तः। ईमहे। ईङ् गतौ। ङित्वात् आत्मनेपदम् (पा.सू.१.३.१२)। दिवादिभ्यः श्यन्। बहुलं छन्दसि इति श्यनो लुक्। तिङ्ङतिङः इति निघातः। राये। ऊडिदम् इति विभक्तेरुदात्तत्वम्। सुवीर्ये। शोभनं वीर्यं यस्यासौ सुवीर्यः। भवितृवाचिनानेन भावो लक्ष्यते। सुवीर्यत्वे इत्यर्थः। बहुव्रीहौ (पा.सू.६.२.१०६) इत्यनुवृत्तौ वीरवीर्यौ च(पा.सू.६.२.१२०) इत्युत्तरपदाद्युदात्तत्वम्। शक्नोतीति शक्रः। स्फायितञ्चिवञ्चिशकि (उ.सू.२.१७०) इत्यादिना रक्। प्रत्ययस्वरः। शकत्। शक्लृ शक्तौ। धातुसंबन्धाधिकारे छन्दसि लुङ्लङ्लिटः (पा.सू.३.४.६) इति लुङ्। यतः शक्नोति अतस्तमीमहे इति धातुसंबन्धः। लुङस्तिप्। पुषादिद्युताद्यलृदितः परस्मैपदेषु (पा.सू.३.१.५५) इति च्लेरङादेशः। बहुलं छन्दसि° (पा.सू.६.४.७५) इत्यडागमाभावः। तिङ्ङतिङः इति निघातः। वसु। नित् इत्यनुवृतौ (उ.सू.१.९) वसेः उप्रत्ययः (उ.सू.१.१०)। नित्त्वादाद्युदात्तत्वम्। दयमानः। दय दानगतिरक्षणहिंसादानेषु। अनुदात्तेत्त्वात् आत्मनेपदम्। लटः शानजादेशः (पा.सू.३.२.१२४)। शपः पित्त्वादनुदात्तस्वम्। शानचः चितः इत्यन्तोदात्तत्वं बाधित्वा अदुपदेशात् शप उत्तरत्वेन परत्वात् लसार्वधातुकत्वानुदात्तत्वम्। धातुस्वर एव शिष्यते॥
suvivṛ́taṁ sunirájam, índra tvā́dātam íd yáśaḥ
gávām ápa vrajáṁ vṛdhi, kṛṇuṣvá rā́dho adrivaḥ

As this solar universe is full of clouds, rains water that is easily accessible and purified by it and by its light illuminates vast wealth, spreading the group of the rays to give light to the world, in the same manner, O Praise-worthy Distributor of all articles with justice, kindly bestow upon us the wealth which increases our reputation, is vast, is happily manifested in all dealings, purified by Your knowLedge and which accomplishes all works, the wealth in the form of wisdom and gold etc. O Admirable on account of the clouds and other objects made by You, please open to us the doors of knowledge, of the mind and other senses grasping their subjects and the kine.
(Griffith:) Easy to turn and drive away, Indra, is spoil bestowed by you.
Unclose the stable of the cows, and give us wealth O Thunder-armed.


suvivṛ́tam, suvivṛ́ta-.Nom/acc.Sg.M/n; sunirájam, sunirája-.Nom/acc.Sg.M/n; índra, índra-.Voc.Sg.M; tvā́dātam, tvā́dāta-.Acc.Sg.N; ít, ít; yáśaḥ, yáśas-.Acc.Sg.N; gávām, gáv- ~ gó-.Gen.Pl.M/f; ápa, ápa; vrajám, vrajá-.Nom/acc.Sg.M/n; vṛdhi, √vṛ.2.Sg.Aor.Imp.Act; dkṛṇuṣvá, √kṛ.2.Sg.Prs.Imp.Med; rā́dhaḥ, rā́dhas-.Acc.Sg.N; adrivaḥ, adrivant-.Voc.Sg.M.

(सायणभाष्यम्)
हे इन्द्र यशः अन्नं कर्मफलभूतं सुविवृतं सुष्ठु सर्वत्र प्रसृतं सुनिरजं सुखेन निःशेषं प्राप्तुं शक्यं त्वादातमित् त्वया शोधितं च संपन्नमिति शेषः। इतः परं क्षीरादिरसलाभार्थं गवां व्रजं निवासस्थानम् अप वृधि अपवृतमुद्घाटितद्वारं कुरु। हे अद्रिवः पर्वतोपलक्षितवज्रयुक्तेन्द्र राधः। धनं कृणुष्व संपादय॥ सुविवृतम्। वृञ् वरणे। कर्मणि क्तप्रत्ययः। विशब्देन प्रादिसमासः। विवृतमित्यत्र कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरं बाधित्वा कर्मवाचिनि क्तान्ते परतः गतिरनन्तरः (पा.सू.६.२.४९) इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरे प्राप्ते परादिश्छन्दसि बहुलम् (पा.सू.६.२.१९९) इति ऋकार उदात्तः। पुनः सुशब्देन समासे कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेण स एव ऋकार उदात्तः। ननु वृतमित्येव कृदन्तं न तु विवृतमिति, प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स विहितस्तदादेस्तदन्तस्य ग्रहणम् (परिभा.२३) इति वचनात्। सुविवृतमित्यत्र च समासे वृतमित्येतावन्मानं नोत्तरपदं किंतु विवृतमिति। तत् कथं कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वमिति चेत् उच्यते-प्रत्ययग्रहणपरिभाषापवादेन कृद्ग्रहणे गतिकारकपूर्वस्यापि ग्रहणम् (परिभा.२८) इत्यनेन विवृतमित्यस्यापि कृदन्तव्यपदेशोपपत्तेः। ननु विवृतमित्यस्य यथा कृदन्तव्यपदेशः एवं क्तान्तव्यपदेशोऽप्यस्ति तयैव परिभाषया। तथा च कर्मणि क्तान्त उत्तरपदे परतः गतिरनन्तरः इति सुशब्दस्य प्रकृतिस्वरः प्राप्नोति। न चात्रापि परादिश्छन्दसि बहुलम् इत्येवं नास्ति विस्तारः। तथा हि सति सुविवृतमित्यत्र विवृतमित्येवोत्तरपदमिति तदादिः इकार एव उदात्तः स्यात्। विवृतमिति समासे यद्यपि ऋकारः पदादिर्भवति तथापि सुविवृतमिति समासस्य सति शिष्टत्वेन बलीयस्त्वात् तत्रत्ये एव उत्तरपदादौ इकारे एव उदात्तस्वरेण भवितव्यमिति। उच्यते गतिरनन्तरः इत्यत्र क्तानुवृत्तेः क्तग्रहणे कृद्ग्रहणपरिभाषा नाश्रीयते। तदाश्रयणे व्यवहितगतावपि प्रकृतिस्वरे सति अनन्तरग्रहणमनर्थकं स्यात्। अनेनैव चाभिप्रायेण अनन्तरग्रहणस्य प्रयोजनम् अभ्युद्धृतम् इत्यत्र व्यवहितस्य अभिशब्दस्य मा भूदिति प्रत्युदाहृतम्। तस्मात् सुविवृतमिति ऋकार एव उदात्त इति स्थितम्। सुनिरजम्। अनायासेन निरवशेषं प्राप्यम्। अज गतिक्षेपणयोः। सुनिसोरुपसर्गयोः प्राक्प्रयोगः। ईषद्दुःसुषु कृछ्राकृछ्रार्थेषु खल् (पा.सू.३.३.१२६)। न चात्र सुशब्दस्य निसा व्यवधानं शङ्कनीयम्। सुशब्दस्य ह्युपपदमात्रं खलो निमित्तं नानन्तर्यम्। अत एव सुपरिहरं दुष्परिहरमित्यादयः प्रयोगा इति। पूर्ववत् गतिसमासे लिति इति प्रत्ययात् पूर्वमुदात्तमिति धात्वकार उदात्तः। निसा समासे कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेण स एव शिष्यते। पुनः सुशब्देन समासे कृद्ग्रहणे गतिकारकपूर्वस्यापि ग्रहणम् (परिभा.२८) इति परिभाषया कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेण स एव शिष्यते। त्वादातम्। त्वया शोधनेन विशदीकृतम्। दैप् शोधने। आदेच उपदेशेऽशिति (पा.सू.६.१.४५) इति आत्वम्। सत्यपि हि पकारे नानुबन्धकृतमनेजन्तवम् (परिभा.७) इति एजन्त एवायम्। निष्ठा (पा.सू.३.२.१०२) इति कर्मणि क्तः। दाधा ध्वदाप् (पा.सू.१.१.२०) इत्यत्र अदाप् इति प्रतिषेधेन घुसंज्ञाया अभावात् दो दद्धोः (पा.सू.७.४.४६) इति ददादेशो न भवति। ननु दाप् लवने इति प्रतिपदोक्तस्यैव दीपः तत्र अदाप् इति निषेधः, न पुनर्लाक्षणिकस्य दैपः। लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैव ग्रहणं न तु लाक्षणिकस्य (परिभा.१०५) इति नियमात् इति चेत् , न। गामादाग्रहणेष्वविशेषः (परिभा.१०६) इति प्रतिप्रसवात्। युमच्छब्दात् तृतीयैकवचनस्य सुपां सुलुक् (पा.सू.७.१.३९) इति डादेशः। त्वमावेकवचने (पा.सू.७.२.९७) इति मपर्यन्तस्य त्वादेशः। अतो गुणे (पा.सू.६.१.९७) इति पररूपत्वम्। भसंज्ञायां टेः (पा.सू.६.४.१४३) इति अदशब्दस्य लोपः। उदात्तनिवृत्तिस्वरेण आकार उदात्तः। कर्तृकरणे कृता बहुलम् (पा.सू.२.१.३२) इति तृतीयासमासः। तत्पुरुषे कृति बहुलम् (पा.सू.६.३.१४) इति तृतीयाया अपि अलुक्। कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरे प्राप्ते तृतीया कर्मणि (पा.सू.६.२.४८) इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम्। यशः। अशू व्याप्तौ। अशेर्युट् च (उ.सू.४.६.३०) इति असुन्। तत्संनियोगेन धातोर्युडागमः। नित्त्वादाद्युदात्तत्वम्। गवाम्। प्रातिपदिकस्वरः। सावेकाचः इति विभक्तेरुदात्तत्वं प्राप्तं न गोश्वन्साववर्ण (पा.सू.६.१.१८२) इति निषिध्यते। वृधि। वृञ् वरणे। श्रुशृणुपॄकृवृभ्यश्छन्दसि (पा.सू.६.४.१०२) इति हेर्धिरादेशः। बहुलं छन्दसि इति श्नोरपि लुक्। निघातः। कृणुष्व। कृवि हिंसाकरणयोश्च। इदितो नुम्। व्यत्ययेनात्मनेपदम्। लोटस्थास् (पा.सू.३.४.७८)। थासः से (पा.सू.३.४.८०)। सवाभ्यां वामौ (पा.सू.३.४.९१)। कर्तरि शपि (पा.सू.३.१.६८) प्राप्ते धिन्विकृण्व्योर च (पा.सू.३.१.८०) इति उप्रत्ययः। तत्संनियोगेन वकारस्य च अकारः। तस्य अतो लोपः (पा.सू.६.४.४८) इति लोपः। अचः परस्मिन्पूर्वविधौ (पा.सू.१.१.५७) इति अकारलोपस्य स्थानिवद्भावात् लघूपधगुणो न भवति। अत्र सति शिष्टस्वरबलीयस्त्वमन्यत्र विकरणेभ्यः इति सति शिष्टमपि विकरणस्वरं बाधित्वा तिङ एव प्रत्ययाद्युदात्तत्वम्। राधः। असुनन्तो नित्त्वादाद्युदात्तः। अद्रिवः। अद्रिर्वज्रम्। तदस्यास्तीति मतुप्। छन्दसीरः (पा.सू.८.२.१५) इति वत्वम्। संबुद्धौ उगिदचां° (पा.सू.७.१.७०) इति नुम्। हल्ङयादिसंयोगान्तलोपौ (पा.सू.६.१.६८; ८.२.२३)। मतुवसो रु संबुद्धौ छन्दसि (पा.सू.८.३.१) इति रुत्वम्। विसर्जनीयः। आमन्त्रितस्य च निघातः॥
nahí tvā ródasī ubhé, ṛghāyámāṇam ínvataḥ
jéṣaḥ svàrvatīr apáḥ, sáṁ gā́ asmábhyaṁ dhūnuhi

O All pervading God! The heaven and earth contain You not, Who are worthy of worship. You conquer to get victory over the actions which bring about the welfare of all. Prompt our senses well.
(Griffith:) The heaven and earth contain you not, together, in your wrathful mood.
Win us the waters of the sky, and send us cows abundantly.


nahí, nahí; tvā, tvám.Acc.Sg; ródasī, ródasī-.Nom/acc.Du.F; ubhé, ubhá-.Nom/acc.Du.F/n; ṛghāyámāṇam, √ṛghāy.Acc.Sg.M/n.Prs.Med; ínvataḥ, √i.3.Du.Prs.Ind.Act; jéṣaḥ, √ji.2.Sg.Aor.Sbjv.Act; svàrvatīḥ, svàrvant-.Acc.Pl.F; apáḥ, áp-.Acc.Pl.F; dsám, sám; gā́ḥ, gáv- ~ gó-.Acc.Pl.M; asmábhyam, ahám.Dat.Pl.M/f; dhūnuhi, √dhū.2.Sg.Prs.Imp.Act.

(सायणभाष्यम्)
हे इन्द्र ऋघायमाणं शत्रुवधं कुर्वाणं त्वां रोदसी उभे द्यावापृथिव्यावपि त्वदीयं महिमानं नहि इन्वतः व्याप्तुं न समर्थे इत्यर्थः। तादृशस्त्वं स्वर्वतीः स्वर्लोकयुक्ता अपः वृष्टिरूपाः जेषः जयेः प्रेरय इत्यर्थः। अपां स्वर्गसंबन्धश्चान्यत्र दिवो वृष्टिं च्यावयति (तै.सं.३.३.४.१) इति श्रुतम्। किं च वृष्टिप्रदानात् अन्नसंपत्तेरूर्ध्वम् अस्मभ्यं क्षीरादिरसप्रदाः गाः सं धूनुहि सम्यक् प्रेरय॥ नहि। नञो हिशब्देन सह सुपा (पा.सू.२.१.४) इति समासः। समासत्वादन्तोदात्तत्वम्। त्वा। अनुदात्तं सर्वम् इत्यनुवृत्तौ त्वामौ द्वितीयायाः (पा.सू.८.१.२३) इति त्वादेशः। रोदसी। रुदेः असुन्। नित्वादाद्युदात्तः। उगितश्च (पा.सू.४.१.६) इति ङीप्। उभे। प्रातिपदिकस्वरेणान्तोदात्तः। श्या सहकादेश उदात्तः। ऋघायमाणम्। नॄन् हन्तीति ऋघा। अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते (पा.सू.३.२.७५) इति विच्। दृशिग्रहणस्य विध्यन्तरोपसंग्रहणार्थत्वात् नकारलोपो हकारस्य च घकारः। अनृघा ऋघा भवतीत्यभूततद्भावे लोहितादिडाज्भ्यः क्यष् (पा.सू.३.१.१३) इति क्यष्प्रत्ययो भवति। स ह्याकृतिगणः। °लोपश्च हलः (पा.३.१.१२) इत्यनुवृत्तेर्नकारलोपश्च। वा क्यषः (पा.सू.१.३.९०) इत्यात्मनेपदम्। लटः शानच्। शपोऽदुपदेशात् परात् शानचो लसार्वधातुकानुदात्तत्वम्। शपः पित्त्वादनुदात्तत्वम्। क्यषः प्रत्ययस्वरः। एकादेशस्योदात्तत्वम्। इन्वतः। इवि व्याप्तौ। इदितो नुम् धातोः इति नुम्। शपः पित्त्वादनुदात्तत्वम्। लडादेशस्य तसश्च लसार्वधातुकस्वरेण धातुस्वर एव शिष्यते। हि च। (पा.सू.८.१.३४) इति निषेधात् तिङ्ङतिङः इति निघातो न भवति। जेषः। जेः प्रार्थनायां लिङर्थे लेट्। तस्य मध्यमपुरुषैकवचनं सिप्। इतश्चलोपः परस्मैपदेषु (पा.सू.३.४.९७) इति इकारलोपः। कर्तरि शपि प्राप्ते तदपवादः सिब्बहुलं लेटि (पा.सू.३.१.३४) इति सिप्। अडोंगमस्य अनुदात्तत्वात् धातुस्वर एव शिष्यते। स्वरासामस्तीति स्वर्वत्यः। न्यङ्स्वरौ स्वरितौ (फि.सू.७४) इति स्वर्शब्दः स्वरितः। मतुब्ङीपौ पित्त्वादनुदात्तौ। संहितायां स्वरितोत्संहितायामनुदात्तानाम् (पा.सू.१.२.३९) इत्येकश्रुतिः। स्वरित एव शिष्यते। अपः। उडिदम् इत्यादिना विभक्तेरुदात्तत्वम्। धूनुहि। धूञ् कम्पने। लोट्। सेर्ह्यपिच्च। स्वादिभ्यः श्नुः। उतश्च प्रत्ययादसंयोगपूर्वात् (पा.सू.६.४.१०६) इति प्राप्तस्य लुकः छान्दसत्वादभावः॥
ā́śrutkarṇa śrudhī́ hávaṁ, nū́ cid dadhiṣva me gíraḥ
índra stómam imám máma, kṛṣvā́ yujáś cid ántaram

O Lord! You Whose ears hear all things, listen quickly to my invocation, hold in Your heart my praise, keep near to you, as it were (the words of a friend).
(Griffith:) Hear, you whose ear is quick, my call; take to you readily my songs
O Indra, let this laud of mine come nearer even than your friend.


ā́śrutkarṇa, āśrutkarṇa-.Voc.Sg.M; śrudhí, √śru.2.Sg.Aor.Imp.Act; hávam, háva-.Acc.Sg.M; , nú; cit, cit; dadhiṣva, √dhā.2.Sg.Prf.Imp.Med; me, ahám.Dat/gen.Sg; gíraḥ, gír- ~ gīr-.Acc.Pl.F; índra, índra-.Voc.Sg.M; stómam, stóma-.Acc.Sg.M; imám, ayám.Acc.Sg.M; máma, ahám.Gen.Sg; dkṛṣvá, √kṛ.2.Sg.Aor.Imp.Med; yujáḥ, yúj-.Abl.Sg.M; cit, cit; ántaram, ántara-.Acc.Sg.M.

(सायणभाष्यम्)
अभिप्लवषडहस्योक्थ्येषु तृतीयसवनेऽच्छावाकस्य षट्स्तोत्रियानुरूपयुगलेषु द्वितीयस्मिन् युगले आश्रुत्कर्ण इति तृचोऽनुरूपः। एह्यू षु इति खण्डे श्रुधी हवं तिरश्च्या आश्रुत्कर्ण श्रुधी हवम् (आश्व.श्रौ.७.८) इति सूत्रितम्॥
े आश्रुत्कर्ण सर्वतः श्रोतारौ कर्णौ यस्य तादृक् इन्द्र हवम् अस्मदीयमाह्वानं नु क्षिप्रं श्रुधि शृणु। मे मम होतुः गिरः चित् स्तुतीरपि दधिष्व चित्ते धारय। किंच मम मदीयं इमं स्तोमं स्तोत्ररूपं वाक्समूहं युजश्चित् स्वकीयसख्युरपि अन्तरं कृष्व आसन्नं कुरु। यथा वचनं तस्य प्रियं मन्यसे तद्वदस्मदीयस्तुतिष्वपि प्रीतिं कुरु इत्यर्थः॥ आश्रुत्कर्ण। आ समन्तात् शृणुत इति आश्रुत्। क्विप्। ह्रस्वस्य तुक् (पा.सू.६.१.७१)। तादृशौ कर्णौ यस्य। आमन्त्रितस्य च (पा.सू.६.१.१९८) इत्याद्युदात्तत्वम्। श्रुधी। श्रु श्रवणे। लोटो हिः। श्रुवः शृ च (पा.सू.३.१.७४) इति विहितश्नोः बहुलं छन्दसि (पा.सू.२.४.७३) इति लुक्। तत्संनियोगशिष्टत्वात् शृभावोऽपि निवर्तते। श्रुशृणुपॄकृवृभ्यश्छन्दसि (पा.सू.६.४.१०२) इति हेर्धिरादेशः। सति शिष्टत्वात् प्रत्ययस्वरः। आमन्त्रितं पूर्वमविद्यमानवत् (पा.सू.८.१.७२) इत्यविद्यमानत्त्वेन पदादपरत्वात् तिङ्ङतिङः इति निघातो न भवति। संहितायाम् अन्येषामपि दृश्यते (पा.सू.६.३.१३७) इति दीर्घः। हवम्। ह्वेञ् स्पर्धायां शब्दे च । बहुलं छन्छसि। (पा.सू.६.१.३४) इति अमनैमित्तिके संप्रसारणे कृते पश्चात् उकारान्तरत्वेन ऋदोरप् (पा.सू.३.३.५७) इति अप्प्रत्ययः। अपः पित्त्वात् धातुस्वरः। नु। संहितायाम् ऋचि तुनुषमक्षुतङ्कुत्रोरुष्याणाम् (पा.सू.६.३.१३३) इति दीर्घः। चित्। चादिः अनुदात्तः। दधिष्व। दधातेर्लोट्।थासः से। सवाभ्यां वामौ (पा.सू.३.४.९१)। शपः श्लुः। अभ्यासस्य ह्रस्वत्वादि। छन्दस्युभयथा (पा.सू.३.४.११७) इति आर्धधातुकस्यापि स्वीकारात् इडागमः। आकारलोपः। निघातः। तवममौ ङसि (पा.सू.७.२.९६) इत्यनेन मपर्यन्तस्य ममादेशः। प्रातिपदिकस्वरेणान्तोदात्तत्वे प्राप्ते युष्मदस्मदोर्ङसि (पा.सू.६.१.२११) इत्याद्युदात्तत्वम्। कृष्व। डुकृञ् करणे। लोट्। थासः से। सवाभ्यां वामौ। शपो बहुलं छन्दसि इति लुक्। सति शिष्टत्वात् प्रत्ययस्वरः। पादादित्वात् न निघातः। युजः। सावेकाचः० (पा.सू.६.१.१६८) इति विभक्तेरुदात्त्वम्। अन्तरम्। वृषादित्वादाद्युदात्तः॥
vidmā́ hí tvā vṛ́ṣantamaṁ, vā́jeṣu havanaśrútam
vṛ́ṣantamasya hūmahe-, ūtíṁ sahasrasā́tamām

We know You, the generous Rainer of blessings, the Hearer of our call in battles. We ask for the thousandfold Profitable Protection, attainment and knowledge of You, the Showerer of bounties.
(Griffith:) We know you mightiest of all, in battles hearer of our cry.
Of you most mighty we invoke the aid that gives thousandfold.


vidmá, √vid.1.Pl.Prf.Ind.Act; , hí; tvā, tvám.Acc.Sg; vṛ́ṣantamam, vṛ́ṣantama-.Acc.Sg.M; vā́jeṣu, vā́ja-.Loc.Pl.M; havanaśrútam, havanaśrút-.Acc.Sg.M; vṛ́ṣantamasya, vṛ́ṣantama-.Gen.Sg.M; hūmahe, √hū.1.Pl.Prs.Ind.Med; dūtím, ūtí-.Acc.Sg.F; sahasrasā́tamām, sahasrasā́tama-.Acc.Sg.F.

(सायणभाष्यम्)
हे इन्द्र त्वां विद्म जानीमः। कीदृशं त्वाम्। वृषन्तमं कामानामतिशयेन वर्षितारं वाजेषु संग्रामेषु हवनश्रुतम् अस्मदीयस्याह्वानस्य श्रोतारम्। वृषन्तमस्य अतिशयेन कामादीनां वर्षितुस्तव ऊतिं रक्षामस्मद्विषयामुद्दिश्य हूमहे त्वामाह्वयामः। कीदृशीमूतिम्। सहस्रसातमाम् अतिशयेन धनसहस्राणां दात्रीम्॥ विद्म। विदो लटो वा (पा.सू.३.४.८३) इति मसो मादेशः। प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तः। द्व्यचोऽतस्तिङः (पा.सू.६.३.१३५) इति संहितायां दीर्घः। वृषन्तमम्। पृषु वृषु सृषु सेचने। कनिन्युवृषितक्षिराजधन्विद्युप्रतिदिवः (उ.सू.१.१५४) इति कनिन्। नित्त्वादाद्युदात्तः। तमपः पित्त्वात् स एव शिष्यते। अयस्मयादीनि छन्दसि (पा.सू.१.४.२०) इति भत्वेन पदत्वाभावात् नलोपाभावः (पा.सू.८.२.७)। वाजेषु। वाजशब्दो वृषादिः आद्युदात्तः। हवनश्रुतम्। ह्वः इत्यनुवृत्तौ बहुलं छन्दसि (पा.सू.६.१.३४) इति ल्युटि संप्रसारणम्। हवनं शृणोतीति क्विप्। तुगागमः। वृषन्तमस्य। उक्तम्। हूमहे। बहुलं छन्दसि इति संप्रसारणम्। शपः इत्यनुवृत्तौ बहुलं छन्दसि (पा.सू.२.४.७३) इति शपो लुक्। ऊतिम्। ऊतियूति (पा.सू.३.३.९७) इत्यादिना अन्तोदात्तो निपातितः। सहस्रसातमाम्। सहस्रं सनोतीति सहस्रसाः। षणु दाने। जनसनखनक्रमगमो विट् (पा.सू.३.२.६७)। विड्वनोरनुनासिकस्यात् (पा.सू.६.४.४१) इति आकारादेशः। कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वं तमपः पित्वादेव शिष्यते॥
ā́ tū́ na indra kauśika, mandasānáḥ sutám piba
návyam ā́yuḥ prá sū́ tira, kṛdhī́ sahasrasā́m ṛ́ṣim

O God All Bliss, Instructor of all true knowledge and sciences, being praised by us, listen to our sweet words of praise and prayer. Kindly prolong the life that merits commendation. Create among us a Rishi who is the teacher of various sciences, is a seer of the Vedic verses, being a man of self control is always instructor of noble virtues and a man of realization.
(Griffith:) O Indra, Son of Kusika, drink our libation with delight.
Prolong our life anew, and cause the seer to win a thousand gifts.


ā́, ā́; , tú; naḥ, ahám.Acc/dat/gen.Pl; indra, índra-.Voc.Sg.M; kauśika, kauśika-.Voc.Sg.M; mandasānáḥ, mandasāná-.Nom.Sg.M; sutám, √su.Acc.Sg.M; piba, √pā.2.Sg.Prs.Imp.Act; návyam, návya-.Nom/acc.Sg.N; ā́yuḥ, ā́yus-.Nom/acc.Sg.N; prá, prá; , sú; tira, √tṝ.2.Sg.Prs.Imp.Act; dkṛdhí, √kṛ.2.Sg.Aor.Imp.Act; sahasrasā́m, sahasrasā́-.Acc.Sg.M; ṛ́ṣim, ṛ́ṣi-.Acc.Sg.M.

(सायणभाष्यम्)
हे इन्द्र तु क्षिप्रं नः अस्मान् प्रति आ गच्छतिशेषः। हे कौशिक कुशिकस्य पुत्र इन्द्र मन्दसानः हृष्टो भूत्वा सुतम् अभिषुतं सोमं पिब। यद्यपि विश्वामित्रः कुशिकस्य पुत्रस्तथापि तद्रूपेणेन्द्रस्यैवोत्पन्नत्वात् कुशिकपुत्रत्वमविरुद्धम्। अयं वृत्तान्तोऽनुक्रमणिकायामुक्तः-कुशिकस्त्वैषीरथिरिन्द्रतुल्यं पुत्रमिच्छन् ब्रह्मचर्यं चचार। तस्येन्द्र एव गाथी पुत्रो जज्ञे (अनु.ऋ.सं.३.१) इति। हे इन्द्र नव्यं सर्वैर्देवैः स्तुत्यं कर्मानुष्ठानपरम् आयुः जीवितं प्र सू तिर प्रकर्षेण सुष्ठु वर्धय। ततो मां सहस्रसां सहस्रसंख्याकलाभोपेतम् ऋषिम् अतीन्द्रियद्रष्टारं कृधि कुरु॥ तु। संहितायाम् ऋचि तुनुघमक्षुतङ्कुत्रोरुष्याणाम् (पा.सू.६.३.१३३) इति दीर्घः। नः। संहितायाम् उदात्तादनुदात्तस्य स्वरितः। इन्द्र। आमन्त्रितनिघातः। कौशिक। निघातः। मन्दसानः हृष्यन्। मदि स्तुतिमोदमदस्वप्नकान्तिगतिषु। असानच् (उ.सू.२.२४३) इत्यनुवृत्तौ ऋञ्जिवृधिमन्दिसहिभ्यः कित् (उ.सू.२.२४४) इति असानच् प्रत्ययः। चित्त्वादन्तोदात्तः। सुतम्। प्रत्ययस्वरः। नव्यम्। णु स्तुतौ। अचो यत् (पा.सू.३.१.९७)। गुणः। वान्तो यि प्रत्यये (पा.सू.६.१.७९) इति अवादेशः। यतोऽनावः इत्याद्युदातत्वम्। आयुः। उसि, नित् इत्यनुवृत्तौ एतेर्णिच्च (उ.सू.२.२७५) इति उसिप्रत्ययः। णित्त्वात् वृद्ध्यायादेशौ। नित्त्वादाद्युदात्तत्वम्। सु। निपातस्य च इति संहितायां दीर्घत्वम्। तिर। तरतेर्व्यत्ययेन शः। ऋत इद्धातोः (पा.सू.७.१.१००) इति इत्वम्। अतो हेः (पा.सू.६.४.१०५) इति हेर्लुक्। कृधि। डुकृञ् करणे। बहुलं छन्दसि इति शपो लुक्। श्रुशृणुपॄकृवृभ्यश्छन्दसि इति हेर्धिरादेशः। सहस्रताम्। उक्तम्। ऋषिम्। ऋषी गतौ। इन् इत्यनुवृत्तौ इगुपधात्किञ्च (उ.सू.४.५५९)। कित्त्वद्गुणाभावः। नित्त्वादाद्युदात्तत्वम्॥
pári tvā girvaṇo gíraḥ-, imā́ bhavantu viśvátaḥ
vṛddhā́yum ánu vṛ́ddhayo, júṣṭā bhavantu júṣṭayaḥ

O God to be worshiped by the hymns of the Vedas and learned persons, may all praises on every side encompass You Who deserve all praise. May they spread Your Kingdom (increase the number of Your devotees) Who are present from all eternity and being agreeable to You, may yield delight to us.
(Griffith:) Lover of song, may these our songs on every side encompass you:
Strengthening you of lengthened life, may they be dear delights to you.


pári, pári; tvā, tvám.Acc.Sg; girvaṇaḥ, gírvaṇas-.Voc.Sg.M; gíraḥ, gír- ~ gīr-.Nom.Pl.F; imā́ḥ, ayám.Nom.Pl.F; bhavantu, √bhū.3.Pl.Prs.Imp.Act; viśvátas, viśvátas; vṛddhā́yum, vṛddhā́yu-.Acc.Sg.M; ánu, ánu; vṛ́ddhayaḥ, vṛ́ddhi-.Nom.Pl.F; djúṣṭāḥ, júṣṭa-.Nom.Pl.F; bhavantu, √bhū.3.Pl.Prs.Imp.Act; júṣṭayaḥ, júṣṭi-.Nom.Pl.F.

(सायणभाष्यम्)
प्रवग्ये परि त्वा इत्यभिष्टुयात्। स्पृष्ट्वोदकम् इति खण्डे परि त्वा गिर्वणो गिरोऽधि द्वयोरदधा उक्थ्यं वचः (आश्व.श्रौ.४.६) इति सूत्रितम्। तथा हविर्धानप्रवर्तने सेयं परिधानीया। हविर्धाने प्रवर्तयन्ति इति खण्डे परि त्वा गिर्वणो गिर इति परिदध्यात् (आश्व.श्रौ.४.९) इति सूत्रितम्। तथा ब्राह्मणं च – परि त्वा गिर्वणो गिर इत्युत्तमया परिदधाति (ऐ.ब्रा.१.२९) इति॥
हे गिर्वणः अस्मदीयस्तुतिभागिन्द्र विश्वतः सर्वेषु कर्मसु प्रयुज्यमानाः इमाः गिरः अस्मदीयाः स्तुतयः त्वा त्वां परि भवन्तु सर्वतः प्राप्नुवन्तु। कीदृश्यो गिरः। वृद्धायुमनु प्रवृद्धेनायुष्येणोपेतं त्वामनुसृत्व वृद्धयः वर्धमानाः। किं च एता गिरः जुष्टाः त्वया सेविताः सत्यः जुष्टयः अस्माकं प्रीतिहेतवः भवन्तु॥ गिर्वणः। गीर्भिर्वन्यत इति गिर्वणः। वन षण संभक्तौ। सर्वधातुभ्योऽसुन्। गिरः। उपधाया दीर्घाभावश्छन्दसः। आमन्त्रितनिघातः। विश्वतः। लिति (पा.सू.६.१.१९३) इति प्रत्ययात्पूर्वस्योदात्तत्वम्। वृद्धायुम्। वृधु वृद्धौ। क्तप्रत्ययः। उदितो वा (पा.सु.७.२.५६) इति इटः क्त्वाप्रत्यये विकल्पितत्वात् यस्य विभाषा (पा.सू.७.२.१५) इति निष्ठायाम् इडभावः। प्रत्ययस्वरः। इण् गतौ। छन्दसीणः (उ.सू.१.२) इति उण्। णित्वात् वृद्धिः आयादेशश्च। वृद्धमायुर्यस्य। बहुव्रीहौ पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम्। वृद्धयः। वृधेः क्तिनि तितुत्रतथसिसुसरकसेषु च (पा.सू.७.२.९) इति इडभावः। नित्त्वादाद्युदात्तत्वम्। जुष्टाः। श्वीदितो निष्ठायाम् (पा.सू.७.२.१४) इति इडभावः। जुष्टार्पिते इत्यनुवृत्तौ नित्यं मन्त्रे (पा.सू.६.१.२१०) इत्याद्युदात्तत्वम्। जुष्टयः। जुषी प्रीतिसेवनयोः। क्तिन्। तितुत्र इति इडभावः। नित्त्वादाद्युदात्तः॥

(<== Prev Sūkta Next ==>)
índraṁ víśvā avīvṛdhan, samudrávyacasaṁ gíraḥ
rathī́tamaṁ rathī́nāṁ, vā́jānāṁ sátpatim pátim

All our hymns extol the Lord who is diffused on every side like the ocean, Who is the Supreme Charioteer and Master of the souls possessing the chariots in the form of the bodies, who is Lord of all strength and Protector of all righteous persons.
(Griffith:) All sacred songs have magnified Indra expansive as the sea,
The best of warriors borne on cars, the Lord, the very Lord of strength.


índram, índra-.Acc.Sg.M; víśvāḥ, víśva-.Nom.Pl.F; avīvṛdhan, √vṛdh.3.Pl.Aor.Ind.Act; samudrávyacasam, samudrávyacas-.Acc.Sg.M; gíraḥ, gír- ~ gīr-.Nom.Pl.F; rathī́tamam, rathī́tama-.Acc.Sg.M; rathī́nām, rathī́-.Gen.Pl.M; vā́jānām, vā́ja-.Gen.Pl.M; sátpatim, sátpati-.Acc.Sg.M; pátim, páti-.Acc.Sg.M.

(सायणभाष्यम्)
इन्द्रं विश्वा इत्यष्टर्चस्य सूक्तस्य मधुच्छन्दसः पुत्रो जेतृनामक ऋषिः। तथा चानुक्रान्तम् – इन्द्रमष्टौ जेता माधुच्छन्दसः इति। छन्दस्त्वानुष्टुभमिति पूर्वसूक्तोक्तम्। इन्द्रो देवतानुवर्तते। विनियोगस्तु – महाव्रते निष्केवल्ये कृत्स्नसूक्तं शंसनीयम्। ऊरू इति खण्डे शौनकेन सूत्रितम्-इन्द्रं विश्वा अवीवृधन्नित्यानुष्टुभं तस्य प्रथमायाः पूर्वमर्धर्चं शस्त्वोत्तरेणार्धर्चेनोत्तरस्याः पूर्वमर्धर्चं व्यतिषजति पादैः पादाननुष्टुप्कार प्रागुत्तमायाः (ऐ.आ.५.३.१) इति। ब्राह्मणं च प्रथमारण्यके पठ्यते प्र वो महे इति खण्डे – इन्द्रं विश्वा अवीवृधन्निति पदानुषङ्गाः (ऐ.आ.१.५.२) इति। तथा पृष्ठ्यस्य पञ्चमेऽहनि निष्केवल्ये शस्त्रे इन्द्रं विश्वा अवीवृधन् इत्यनुरूपस्तृचः। स्तोमे वर्धमाने इति खण्डे सूत्रितम्-उप नो हरिभिः सुतमिन्द्रं विश्वा अवीवृधन् (आश्व.श्रौ.७.१२) इति॥
विश्वाः सर्वाः गिरः अस्मदीयाः स्तुतयः इन्द्रम् अवीवृधन् वर्धितवत्यः। कीदृशमिन्द्रम्। समुद्रव्यचसं समुद्रवत् व्याप्तवन्तं रथीनां रथयुक्तानां योद्धॄणां मध्ये रथीतमम् अतिशयेन रथयुक्तं वाजानाम् अन्नानां पतिं स्वामिनं सत्पतिं सतां सन्मार्गवर्तिनां पालकम्॥ विश्वाः। विशेः क्वन्। नित्स्वरः। अवीवृधन्। वृधेर्णिचि चङि उर्ऋत् (पा.सू.७.४.७) इत्यनुवृत्तौ नित्यं छन्दसि (पा.सू.७.४.८) इति ऋकारस्य ऋकारविधानात् लघूपधगुणाभावः। निघातस्वरः। समुद्रव्यचसम्। व्यचेः असुन्। गाङ्कुटादिभ्योऽञ्णिन्ङित् (पा.सू.१.२.१) इति प्राप्तस्य ङित्त्वस्य व्यचेः कुटादित्वमनसि (का.१.२.१.१) इति असिनिषेधात् ग्रहिज्या° (पा.सू.६.१.१६) इत्यादिना ङिति विधीयमानं संप्रसारणं न भवति। समुद्रव्यच इव व्यचो यस्य। बहुव्रीहौ पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम्। रथीतमं रथीनाम्। रथशब्दादुत्पन्नस्य इनः छान्दसं दीर्घत्वम्। प्रत्ययस्वरेणोदात्तत्वं च। वाजानाम्। वृषादित्वादाद्युदात्तत्वम्। सत्पतिम्। पत्यावैश्वर्ये (पा.सू.६.३.१८) इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम्॥
sakhyé ta indra vājíno, mā́ bhema śavasas pate
tvā́m abhí prá ṇonumo, jétāram áparājitam

Lord of strength! in Your friendship, being mighty, let us never fear. We bow before You and glorify You O Almighty, Who are conqueror of the world, but Yourself unconquered.
(Griffith:) Strong in your friendship, Indra, Lord of power and might, we have no fear.
We glorify with praises you, the never-conquered conqueror.


sakhyé, sakhyá-.Loc.Sg.N; te, tvám.Dat/gen.Sg; indra, índra-.Voc.Sg.M; vājínaḥ, vājín-.Sg.M; mā́, mā́; bhema, √bhī.1.Pl.Aor.Inj.Act; śavasaḥ, śávas-.Gen.Sg.N; pate, páti-.Voc.Sg.M; tvā́m, tvám.Acc.Sg; abhí, abhí; prá, prá; nonumaḥ, √nu- ~ nū.1.Pl.Prs.Ind.Act; jétāram, jétar-.Acc.Sg.M; áparājitam, áparājita-.Acc.Sg.M.

(सायणभाष्यम्)
हे शवसस्पते बलस्य पालक इन्द्र ते तव सख्ये अनुग्रहप्रयुक्ते सखित्वे वर्तमाना वयं वाजिनः अन्नवन्तो भूत्वा मा भेम शत्रुभ्यो भीतिं प्राप्ता मा भूम। अतः त्वाम् अभयहेतुम् अभि प्र णोनुमः सर्वतः प्रकर्षेण स्तुमः। कीदृशं त्वाम्। जेतारं युद्धेषु जयशीलम् अपराजितं क्वापि पराजयरहितम्॥ सख्ये। सख्युः कर्म सख्यम्। सख्युर्यः (पा.सू.५.१.१२६)। प्रत्ययस्वरः। वाजिनः। वाजोऽन्नमेषामस्तीति वाजिनः। प्रत्ययस्वरः। भेम। ञिभी भये। लुङुत्तमबहुवचनं मस्। नित्यं ङितः (पा.सू.३.४.९९) इति सलोपः। बहुलं छन्दसि इति च्लेर्लुक्। छन्दस्युभयथा (पा.सू.३.४.११७) इति तिङः अर्धधातुकत्वेन ङित्वाभावाद्गुणः। न माङयोगे (पा.सू.६.४.७४) इति अडागमप्रतिषेधः। शवसस्पते। शवसः षष्ठ्याः पतिपुत्रपृष्ठपारपदपयस्पोषेषु (पा.सू.८.३, ५३) इति विसर्जनीयस्य संहितायां सत्वम्। सुबामन्त्रितपराङ्गवद्भावेन (पा.सू.२.१.२) पदद्वयनिघातः। नोनुमः। णु स्तुतौ। णो नः (पा.सू.६.१.६५) इति नत्वम्। यङो लुक्। प्रत्ययलक्षणेन सन्यङोः (पा.सू.६.१.९) इति द्विर्भावः। गुणो यङ्लुकोः (पा.सू.७.४.८२) इत्यभ्यासस्य गुणः। प्रत्ययलक्षणेन धातुसंज्ञायां लटो मस्। अदादिवद्भावात् शपो लुक्। उपसर्गादसमासेऽपि णोपदेशस्य (पा.सू.८.४.१४) इति संहितायां णत्वम्। जेतारम्। जि जये। ताच्छील्यादिषु तृन्। ञ्नित्यादिर्नित्यम् (पा.सू.६.१.१९७) इत्याद्युदात्तत्वम्। अपराजितम्। अव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वेन नञ् उदात्तत्वम्॥
pūrvī́r índrasya rātáyo, ná ví dasyanty ūtáyaḥ
yádī vā́jasya gómataḥ-, stotṛ́bhyo máṁhate maghám

The gifts of God from eternity, His saving succors never fail, if He grants to the righteous devotee who praise Him and the attributes of creation, wealth which gives happiness and consists of noble speech, a land, kine and senses.
(Griffith:) The gifts of Indra from of old, his saving reliefs, never fail,
When to the praise-singers he gives the boon of substance rich in cows.


pūrvī́ḥ, purú-.Nom.Pl.F; índrasya, índra-.Gen.Sg.M; rātáyaḥ, rātí-.Nom.Pl.F; , ná; , ví; dasyanti, √das.3.Pl.Prs.Ind.Act; ūtáyaḥ, ūtí-.Nom.Pl.F; yádi, yádi; vā́jasya, vā́ja-.Gen.Sg.M; gómataḥ, gómant-.Gen.Sg.M; stotṛ́bhyaḥ, stotár-.Dat/abl.Pl.M; máṁhate, √maṁh.3.Sg.Prs.Ind.Med; maghám, maghá-.Nom/acc.Sg.N.

(सायणभाष्यम्)
इन्द्रस्य संबन्धिन्यः रातयः धनदानानि पूर्वीः अनादिकालसिद्धाः प्रभूता वा। अस्येन्द्रस्य सर्वदा यष्टृभ्यो धनदानमेव स्वभाव इत्यर्थः। एवं सति इदानींतनोऽपि यजमानः स्तोतृभ्यः ऋत्विग्भ्यः गोमतः गोसहितस्य वाजस्य अन्नस्य पर्याप्तं मघं धनं यदि मंहते दक्षिणारूपेण ददाति तदानीम् ऊतयः बहुधनदानपूर्वकाणि इन्द्रस्य अस्मद्विषयाणि रक्षणानि न वि दस्यन्ति विशेषेण नोपक्षीयन्ते। मघं रेक्णः इत्यादिष्वष्टाविंशतिसंख्याकेषु धननामसु मघशब्दः (नि.२.१०.१) पठितः। दाति दाशति इत्यादिषु दशसु दानकर्मसु मंहते (नि.३.२०.१०) इति पठितम्॥ पूर्वीः। पुरुशब्दस्य वोतो गुणवचनात् (पा.सू.४.१.४४) इति ङीष्। आद्यस्य उकारस्य दीर्घश्छान्दसः॥ जसि दीर्घाज्जसि च (पा.सू.६.१.१०५) इति निषेधं बाधित्वा वा छन्दसि (पा.सू.६.१.१०६) इति पूर्वसवर्णदीर्घत्वम्। ङीषः प्रत्ययस्वरेणोदात्तत्वम्। रातयः। मन्त्रे वृषेषपचमनविदभूवीरा उदात्तः इति क्तिन उदात्तत्वम्। दस्यन्ति। दसु उपक्षये। दिवादिभ्यः श्यन्। निघातः। ऊतयः। ऊतियूति (पा.सू.३.३, ९७) इत्यादिना क्तिन् उदात्तः। यदि। निपातत्वादाद्युदात्तः। संहितायां – निपातस्य च (पा.सू.६.३.१३६) इति दीर्घत्वम्। स्तोतृभ्यः। ष्टुञ्। स्तुतौ। धात्वादेः षः सः (पा.सू.६.१.६४)। तृचश्चित्त्वादन्तोदात्तत्वम्। मंहते। शपः पित्त्वादनुदात्तत्वम्। तिङ्श्च लसार्वधातुकस्वरेण – तिङ्ङतिङः इति निघातो न भवति, निपातैर्यद्यदिहन्त° (पा.सू.८.१.३०) इति निषेधात्॥
purā́m bhindúr yúvā kavír, ámitaujā ajāyata
índro víśvasya kármaṇo, dhartā́ vajrī́ puruṣṭutáḥ

In the case of a commander of an army the meaning is – The commander of an army is born as crusher of enemies’ cities, the young, the wise, of unbounded strength, the sustainer of all pious acts, tho wielder of thunderbolt and other destructive weapons and much extolled.
(Griffith:) पु॒रां भि॒न्दुर्युवा॑ क॒विरमि॑तौजा अजायत
इन्द्रो॒ विश्व॑स्य॒ कर्म॑णो ध॒र्ता व॒ज्री पु॑रुष्टु॒तः.


purā́m, púr-.Gen.Pl.F; bhindúḥ, bhindú-.Nom.Sg.M; yúvā, yúvan-.Nom.Sg.M; kavíḥ, kaví-.Nom.Sg.M; ámitaujāḥ, ámitaujas-.Nom.Sg.M; ajāyata, √jan.3.Sg.Iprf.Ind.Med; índraḥ, índra-.Nom.Sg.M; víśvasya, víśva-.Gen.Sg.N; kármaṇaḥ, kárman-.Gen.Sg.N; dhartā́, dhartár-.Nom.Sg.M; vajrī́, vajrín-.Nom.Sg.M; puruṣṭutáḥ, puruṣṭutá-.Nom.Sg.M.

(सायणभाष्यम्)
अभिप्लवषडहस्य उक्थ्येषु तृतीयसवनेऽच्छावाकस्य पुरां भिन्दुर्युवा कविः इति स्तोत्रियस्तृचः। तथा च सूत्रितम् – एह्य षु इत्युपक्रम्य पुरां भिन्दुर्युवा कविर्वृषा ह्यसि राधसे (आश्व.श्रौ.७.८) इति॥
अयम् इन्द्रः उच्यमानगुणयुक्तः अजायत संपन्नः। कीदृग्गुणक इति तदुच्यते। पुराम् असुरपुराणां भिन्दुः भेत्ता युवा कदाचिदपि वलीपलितादिवार्धकरहितः कविः मेधावी अमितौजाः प्रभूतबलः विश्वस्य कर्मणः कृत्स्नस्य ज्योतिष्टोमादेः धर्ता पोषकः वज्री यजमानरक्षणार्थं सर्वदा वज्रयुक्तः पुरुष्टुतः बहुविधे तत्तत्कर्मणि स्तुतः॥ भिन्दुः। भिदिर् विदारणे। कुः इत्यनुवृत्तौ पॄभिदिव्यधिगृधिषिदृशिभ्यः (उ.सू.१.२३) इति कुप्रत्ययः। तस्य छन्दस्युभयथा (पा.सू.३.४.११७) इति सार्वधातुकसंज्ञायां – रुधादिभ्यः श्नम् (पा.सू.३.१.७८)। मित्त्वात् अन्त्यात् अचः परो भवति (पा.सू.१.१.४७)। असोरल्लोपः। अनुस्वारपरसवर्णौ (पा.सू.८.३.२४; ८.४.५८)। अचः परस्मिन्पूर्वविधौ (पा.सू.१.१.५७) इति प्राप्तस्य स्थानिवद्भावस्य न पदान्त (पा.सू.१.१.५८) इत्यादिना निषेधः। युवा। यु मिश्रणामिश्रणयोः। कनिन्युवृषितक्षिराजिधन्विद्युप्रतिदिवः। (उ.सू.१.१५४) इति कनिन्। नित्त्वादाद्युदात्तः। कविः। कु शब्दे। अच इः (उ.सू.४.५७८) इति इः। प्रत्ययस्वरः। अमितौजाः। अमितशब्दस्य अव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम्। बहुव्रीहौ पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वेन तदेव शिष्यते। विश्वस्य। अशिप्रुषि (उ.सू.१.१४९) इत्यादिना क्वन्। नित्त्वादाद्युदात्तः। कर्मणः। अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते (पा.सू.३.२.७५) इति मनिन्। नित्स्वरः। धर्ता। तृच्। चित्त्वादन्तोदात्तः। वज्री। मत्वर्थीय इनिः। प्रत्ययस्वरः। पुरुष्टुतः। स्तुतस्तोमयोश्छन्दसि (पा.सू.८.३.१०५) इति षत्वम्। बहुषु प्रदेशेषु स्तुतः। थाथघञ्तासूजबित्रकाणाम् (पा.सू.६.२.१४४) इत्यन्तोदात्तत्वम्। तृतीयासमासे हि थाथादिस्वरापवादः तृतीया कर्मणि (पा.सू.६.२.४८) इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरः स्यात्॥
tváṁ valásya gómataḥ-, -ápāvar adrivo bílam
tvā́ṁ devā́ ábibhyuṣas, tujyámānāsa āviṣuḥ

When the Sun opens the cave of the clouds covering his rays, the earth and other worlds rotating separate the mass of water. This sun is attained by trembling and rotating earth etc.
(Griffith:) Lord of the thunder, you did burst the cave of Vala rich in cows.
The Deities came pressing to your side, and free from terror aided you,


tvám, tvám.Nom.Sg; valásya, valá-.Gen.Sg.M; gómataḥ, gómant-.Gen.Sg.M; ápa, ápa; āvar, √vṛ.2.Sg.Aor.Ind.Act; adrivaḥ, adrivant-.Voc.Sg.M; bílam, bíla-.Nom/acc.Sg.N; tvā́m, tvám.Acc.Sg; devā́ḥ, devá-.Nom.Pl.M; ábibhyuṣaḥ, ábibhīvaṁs-.Nom.Pl.M; tujyámānāsaḥ, √tuj.Nom.Pl.M.Prs.Pass; āviṣuḥ, √av.3.Pl.Aor.Ind.Act.

(सायणभाष्यम्)
वलनामकः कश्चिदसुरो देवसंबन्धिनीर्गा अपहृत्य कस्मिंश्चिद्बिले गोपितवान्। तदानीमिन्द्रः तद्बिलं स्वसैन्येन समावृत्य तस्माद्बिलात् गा निःसारयामास। तदिदमुपाख्यानम् इन्द्रो वलस्य बिलमपौर्णोत् (तै.सं.२.१.५.१) इत्यादिब्राह्मणेषु मन्त्रान्तरेषु च प्रसिद्धम्। तदेतत् हृदि निधाय अयं मन्त्रः प्रवर्तते। हे अद्रिवः वज्रयुक्तेन्द्र त्वं गोमतः वलस्य गोभिर्युक्तस्य वलनामकस्यासुरस्य संबन्धि बिलम् अपावः स्वसैन्यमुखेन अपावृतवानसि। तदानीं तुज्यमानासः वलेन हिंस्यमानाः देवाः अबिभ्युषः त्वदीयरक्षया वलादभीताः सन्तः त्वाम् आविषुः प्राप्तवन्तः॥ अप। निपातत्वादाद्युदात्तः। अवः। वृञ् वरणे। लङ्। सिप्। इतश्च लोपः० (पा.सू.३.४.९७)। स्वादिभ्यः श्नुः (पा.सू.३.१.७३)। तस्य बहुलं छन्दसि (पा.सू.२.४.७३) इति लुक्। गुणो रपरत्वं हल्ङयादिलोपः। विसर्जनीयः। अडागमः। अद्रिवः। अद्रिरस्यास्तीति मतुप्। छन्दसीरः (पा.सू.८.२.१५) इति वत्वम्। संबोधने उगिदचां (पा.सू.७.१.७०) इति नुम्। हल्ङ्यादिसंयोगान्तलोपौ। मतुवसो रु संबुद्धौ छन्दसि (पा.सू.८.३.१) इति रुत्वम्। बिलम्। नब्विषयस्यानिसन्तस्य (फि.सू.२६) इत्याद्युदात्तत्वम्। अबिभ्युषः। ञिभी भये। लिट्। द्विर्भावः। अभ्यासस्य ह्रस्वजश्त्वे। क्वसुश्च (पा.सू.३.२.१०७) इति लिटः क्वसुरादेशः। क्रादिनियमात् प्राप्त इट् वस्वेकाजाद्धसाम् (पा.सू.७.२.६७) इति नियमात् निवर्तते। जसि सर्वनामस्थानेऽपि व्यत्ययेन भत्वात् वसोः संप्रसारणम्। परपूर्वत्वम्। शासिवसिघसीनां च (पा.सू.८.३.६०) इति षत्वम्। अचि श्नुधातु (पा.सू.६.४.७७) इत्यादिना प्राप्तम् इयङादेशं बाधित्वा एरनेकाचः ० (पा.सू.६.४.८२) इति यणादेशः। नञ्समासः। अव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम्। तुज्यमानासः। तुजेर्हिंसार्थात् परस्य कर्मणि लटः स्थाने शानच्। सार्वधातुके यक् (पा.सू.३.१.६७) इति यक्। तस्मात् अदुपदेशादुत्तरस्य लसार्वधातुकस्यानुदात्तत्वम्। यक एव प्रत्ययस्वरः शिष्यते। आविषुः। अव रक्षणादिषु। अस्माद्गत्यर्थात् लुङो झिः। तस्य सिजभ्यस्तविदिभ्यश्च (पा.सू.३.४.१०९) इति जुस्। सिच इडागमः। आडजादीनाम् (पा.सू.६.४.७२) इति आडागमः। आदेशप्रत्यययोः। (पा.सू.८.३.५९) इति षत्वम्॥
távāháṁ śūra rātíbhiḥ, práty āyaṁ síndhum āvádan
úpātiṣṭhanta girvaṇo, vidúṣ ṭe tásya kārávaḥ

Addressing the President of the councilor the commander of the army, it is said – O hero, Attracted by your bounties, I again come to you, celebrating your generosity while addressing you who are deep like the ocean and Source of happiness. O praise-worthy, the performer of the works of the state and industries, I know you to be a true and munificent hero.
(Griffith:) I, Hero, through your bounties am come to the flood addressing you.
Song-lover, here the singers stand and testify to you thereof.


táva, tvám.Gen.Sg; ahám, ahám.Nom.Sg; śūra, śū́ra-.Voc.Sg.M; rātíbhiḥ, rātí-.Ins.Pl.F; práti, práti; āyam, √i.1.Sg.Iprf.Ind.Act; síndhum, síndhu-.Acc.Sg.M; āvádan, √vad.Nom.Sg.M.Prs.Act; úpa, úpa; atiṣṭhanta, √sthā.3.Pl.Iprf.Ind.Med; girvaṇaḥ, gírvaṇas-.Voc.Sg.M/f; vidúḥ, √vid.3.Pl.Prf.Ind.Act; te, tvám.Dat/gen.Sg; tásya, sá- ~ tá-.Gen.Sg.M/n; kārávaḥ, kārú-.Nom.Pl.M.

(सायणभाष्यम्)
हे शूर संग्रामे शौर्ययुक्तेन्द्र तव रातिभिः कर्मसु त्वदीयैर्धनदानैर्निमित्तभूतैः अहं होता प्रत्यायं त्वां पुनरागतोऽस्मि। पुरा बहुषु कर्मसु त्वत्तो धनस्य लब्धत्वादस्मिन् कर्मणि प्रत्यागमनमित्युच्यते। किं कुर्वन्। सिंधुं स्यन्दमानं सोमम् आवदन् सर्वतः कथयन्। अस्मिन् सोमयागे त्वदीयां धनदानकीर्तिं प्रकटयन्नित्यर्थः। हे गिर्वणः गीर्भिर्वननीयेन्द्र कारवः कर्तार ऋत्विग्यजमानाः उपातिष्ठन्त पुरा धनलाभार्थं त्वामुपस्थितवन्तः। उपस्थाय च तस्य तादृशस्यौदार्योपेतस्य ते तव धनदानं विदुः जानन्ति। गिर्वणस्शब्दं यास्क इत्थं निर्ब्रूते – गिर्वणा देवो भवति गीर्भिरेनं वनयन्ति (नि.६.१४) इति। रेभो जरिता इत्यादिषु त्रयोदशसु स्तोतृनामसु कारुशब्दः (नि.३.१६.३) पठितः। तव। युष्मदस्मदोर्ङसि (पा.सू.६.१.२११) इत्याद्युदात्तत्वम्। रातिभिः। मन्त्रे वृष इत्यादिना क्तिन् उदात्तः। आयम्। इणो लङ्। तस्थस्थमिपां तातंतामः (पा.सू.३.४.१०१) इति अमादेशः। अदिप्रभृतिभ्यः शपः (पा.सू.२, ४, ७२) इति शपो लुक्। आडागमः। वृद्ध्यायादेशौ। तिङ्ङतिङः इति निघातः। सिन्धुम्। स्यन्दू प्रस्रवणे । °नित् (उ.सू.१.९) इत्यनुवृत्तौ स्यन्देः संप्रसारणं धश्च (उ.सू.१.११) इति उप्रत्ययो धकारश्च अन्तादेशः। नित्त्वादाद्युदात्तः। आवदन्। वद व्यक्तायां वाचि। लटः शतृ। शपः पित्त्वादनुदात्तत्वम्। शतुश्च लसार्वधातुकस्वरेण धातुस्वर एव शिष्यते। आङा सह कुगतिप्रादयः (पा.सू.२.२.१८) इति समासः। कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम्। अतिष्ठन्त। उपान्मन्त्रकरणे (पा.सू.१.३.२५) इत्यात्मनेपदम्। गिर्वणः। वन षण संभक्तौ। असुन्। आमन्त्रितस्य च इति निघातः। विदुः। विद ज्ञाने। लट्। अदिप्रभृतिभ्यः शपः इति शपो लुक्। विदो लटो वा (पा.सू.३.४.८३) इति झेः उस्। पादादित्वात् न निघातः। संहितायां युष्मत्तत्ततक्षुःष्वन्तःपादम् (पा.सू.८.३.१०३) इति षत्वम्। ष्टुना ष्टुः (पा.सू.८.४.४१) इत्युत्तरस्य तकारस्य ष्टुत्वम्। तस्य। सावेकाचः० (पा.सू.६.१.१६८) इति विभक्तेरुदात्तत्वं प्राप्तं न गोश्वन्साववर्ण। (पा.सू.६.१.१८२) इति निषिध्यते। कारवः। कृवापाजि (उ.सू.१.१) इत्यादिना उण्। प्रत्ययस्वरः॥
māyā́bhir indra māyínaṁ, tváṁ śúṣṇam ávātiraḥ
vidúṣ ṭe tásya médhirās, téṣāṁ śrávāṁsy út tira

O Indra (Chief of the State or the army) with your subtle intelligence, wondrous power stratagem, you overthrow unrighteous, wily (deceitful or cunning) enemy who tyrannizes over righteous persons. The wise know this your greatness. Bestow upon them abundant food and make them happy and prosperous. Weaken the power of the wicked enemies with the help of the wise.
(Griffith:) The wily Susna, Indra! you over-threw with your wondrous powers.
The wise beheld this deed of yours: now go beyond their eulogies.


māyā́bhiḥ, māyā́-.Ins.Pl.F; indra, índra-.Voc.Sg.M; māyínam, māyín-.Acc.Sg.M; tvám, tvám.Nom.Sg; śúṣṇam, śúṣṇa-.Acc.Sg.M; áva, áva; atiraḥ, √tṝ.2.Sg.Iprf.Ind.Act; vidúḥ, √vid.3.Pl.Prf.Ind.Act; te, tvám.Dat/gen.Sg; tásya, sá- ~ tá-.Gen.Sg.M/n; médhirāḥ, médhira-.Nom.Pl.M; téṣām, sá- ~ tá-.Gen.Pl.M/n; śrávāṁsi, śrávas-.Nom/acc.Pl.N; út, út; tira, √tṝ.2.Sg.Prs.Imp.Act.

(सायणभाष्यम्)
हे इन्द्र त्वं मायिनं नानाविधकपटोपेतं शुष्णं भूतानां शोषणहेतुम् एतन्नामकमसुरं मायाभिः तत्प्रतिकूलैः कपटविशेषैः। यद्वा। तद्वधोपायगोचरप्रज्ञाभिः अवातिरः हिंसितवानसि। एतच्च यास्केनोक्तम् – इन्द्रः शुष्णं जघान (निरु.३.११) इति। शुष्णं पिप्रुम् (ऋ.सं.१.१०३.८) इत्यादिमन्त्रे चायमर्थो विस्पष्टः। मेधिराः मेधावन्तोऽनुष्ठातारः तस्य तादृशस्य ते तव महिमानं विदुः जानन्ति। तेषां जानतामनुष्ठातॄणां श्रवांसि अन्नानि उत्तिर वर्धय। केतः केतुः इत्यादिष्वेकादशसु प्रज्ञानामसु माया वयुनम् (नि.३.९.९) इति पठितम्। श्रवःशब्दं यास्को निर्वक्ति श्रव इत्यन्ननाम श्रूयत इति सतः (निरु.१०.३) इति॥ मायाभिः। माङ् माने॥ माच्छाससिसूभ्यो यः (उ.सू.४, ५४९) इति यप्रत्ययः। प्रत्ययस्वरः। मायिनम्। मायास्यास्तीति मायी। व्रीह्यादित्वात् इनिप्रत्ययः (पा.सू.५.२.११६)। प्रत्ययस्वरः। शुष्णम्। शुष शोषणे। अस्मादन्तर्भावितण्यर्थात्। नित् इत्यनुवृत्तौ तृषिशुषिरसिभ्यः किच्च (उ.सू.३.२९२) इति नप्रत्ययः। नित्त्वादाद्युदात्तः। अतिरः। तरतेर्लङि व्यत्ययेन शः तस्य ङित्त्वेन गुणाभावात् ऋत इद्धातोः इति इत्वम्। रपरत्वम्। विदुष्टे तस्य। गतमन्त्रे गतम्। मेधिराः। मिधृ मेधृ मेधाहिंसनयोः। औणादिक इरन्। नित्त्वादाद्युदात्तः। श्रवांसि। नब्विषयत्वादाद्युदात्तः॥
índram ī́śānam ójasā-, -abhí stómā anūṣata
sahásraṁ yásya rātáyaḥ-, utá vā sánti bhū́yasīḥ

Almighty God Who is glorified by all the Vedic and other praises and Whose gifts are thousands and even more, should be ever praised by all.
(Griffith:) Our songs of praise have glorified Indra who rules by his might,
Whose precious gifts in thousands come, indeed, even more abundantly.


índram, índra-.Acc.Sg.M; ī́śānam, √īś.Nom/acc.Sg.M/n.Med; ójasā, ójas-.Ins.Sg.N; abhí, abhí; stómāḥ, stóma-.Nom.Pl.M; anūṣata, √nu- ~ nū.3.Pl.Aor.Ind.Med; sahásram, sahásra-.Nom/acc.Sg.N; yásya, yá-.Gen.Sg.M/n; rātáyaḥ, rātí-.Nom.Pl.F; utá, utá; , vā; sánti, √as.3.Pl.Prs.Ind.Act; bhū́yasīḥ, bhū́yaṁs-.Nom.Pl.F.

(सायणभाष्यम्)
स्तोमाः स्तोतार ऋत्विजः ओजसा बलेन ईशानं जगतो नियामकं इन्द्रं अभि अनूषत सर्वत्र स्तुतवन्तः। यस्य इन्द्रस्य रातयः धनदानानि सहस्रं सहस्रसंख्योपेतानि सन्ति। उत वा अथवा भूयसीः सहस्रसंख्याया अप्यधिकाः सन्ति। तमिन्द्रमिति पूर्वत्रान्वयः॥ इन्द्रम्। ऋज्रेन्द्र (उ.सू.२.१८६) इत्यादिना रन्। नित्त्वादाद्युदात्तः। ईशानम्। लटः शानच्। अदिप्रभृतिभ्यः शपः इति शपो लुक्। धातोरनुदात्तेत्त्वात् तास्यनुदात्त° (पा.सू.६.१.१८६) इत्यादिना शानचोऽनुदात्तत्वम्। ओजसा। नब्विषयत्वादाद्युदात्तः। स्तोमाः। अर्तिस्तुसु° (उ.सू.१.१३७) इत्यादिना मन्प्रत्ययः। नित्त्वादाद्युदात्तः। अनूषत। णु स्तुतौ। णो णः। लुङ्। व्यत्ययेन झः। तस्य अदादेशः (पा.सू.७.१.५)। च्लेः सिच्। अस्य धातोः कुटादित्वेन सिचो ङित्त्वाद्गुणाभावः। इडभावश्छान्दसः दीर्घत्वं च। अडागमः। सहस्रम्। कर्दमादीनां च (फि.सू.५९) इति द्वितीयाक्षरमुदात्तम्। रातयः। मन्त्रे वृष° इत्यादिना क्तिन् उदात्तः। उत। प्रातिपदिकस्वरः। वा। चादिरनुदात्तः। सन्ति। प्रत्ययाद्युदात्तत्वम्। तिङ्ङतिङः इति निघातो न भवति यद्वृत्तान्नित्यम् (पा.सू.८.१.६६) इति प्रतिषेधात्। स हि व्यवहितेऽपि भवतीत्युक्तम्। भूयसीः। सहस्रादतिशयेन बह्व्यो भूयस्यः। अत्र विभक्तव्यस्य सहस्रस्य संनिधिबलादुपपदत्वप्रतीते: द्विवचनविभज्योपपदे तरबीयसुनौ (पा.सू.५.३.५७) इति बहुशब्दात् ईयसुन्। बहोर्लोपो भू च बहोः (पा.सू.६.४.१५८) इति ईकारलोपः प्रकृतेः भू इति आदेशश्च। ईयसुनो नित्त्वादाद्युदात्तत्वम्। उगितश्च (पा.सू.४.१.६) इति ङीप्॥

(<== Prev Sūkta Next ==>)
agníṁ dūtáṁ vṛṇīmahe, hótāraṁ viśvávedasam
asyá yajñásya sukrátum

We desirous of various actions, choose the fire which takes things to distant places and gives them heat, which gives speed to various vehicles and which is instrumental in producing various articles by artists and by means of which many things are made in the form of art and industry.
(Griffith:) We choose Agni the messenger, the herald, master of all wealth,
Well skilled in this our ritual.


agním, agní-.Acc.Sg.M; dūtám, dūtá-.Acc.Sg.M; vṛṇīmahe, √vṛ- ~ vṝ.1.Pl.Prs.Ind.Med; hótāram, hótar-.Acc.Sg.M; viśvávedasam, viśvávedas-.Acc.Sg.M; asyá, ayám.Gen.Sg.M; yajñásya, yajñá-.Gen.Sg.M; sukrátum, sukrátu-.Acc.Sg.M.

(सायणभाष्यम्)
चतुर्थानुवाके षट्सूक्तानि। तत्र – अग्नि दूतम् इत्यादिकस्य द्वादशर्चस्य प्रथमस्य सूक्तस्य कण्वपुत्रो मेधातिथिर्ऋषिः। अपवादाभावादनुवर्तमानं प्राग्घिरण्यस्तूपात् (अनु.१२.१४) इत्युक्तं गायत्रमेव छन्दः। अग्निदेवताकत्वं विस्पष्टम्। अत एवानुक्रम्यते – अग्निं द्वादश मेधातिथिः काण्व आग्नेयमग्निनेति पदो द्व्यग्निदैवतो निर्मथ्य आहवनीयश्च इति। विनियोगस्तु प्रातरनुवाके आग्नेये क्रतौ गायत्रे छन्दसि अग्निं दूतम् इति सूक्तम्। अथैतस्या रात्रेर्विवासकाले इति खण्डे अग्निमीळेऽग्निं दूतम् (आश्व.श्रौ.४.१३) इति सूत्रितम्। तथा पृष्ठ्यषडहस्य द्वितीयेऽहनि इदमेव सूक्तमाज्यशस्त्रम्। पृष्ठ्यस्याभिप्लवेनोक्ते अहनी इति खण्डे सूत्रितम् – अग्निं दूतमिति द्वितीये (आश्व.श्रौ.७.१०) इति। दर्शपूर्णमासयोः सामिधेनीषु अग्निं दूतम् इत्येका। नमः प्रवक्त्रे इति खण्डे सूत्रितम् – ईळेन्यो नमस्यस्तिरोऽग्निं दूतं वृणीमहे (आश्व.श्रौ.१.२) इति॥
अग्नेर्दूतत्वम् एतन्मन्त्रव्याख्याने तैत्तिरीयब्राह्मणे समाम्नायते – अग्निर्देवानां दूत आसीदुशनाः काव्योऽसुराणाम् (तै.सं.२.५.८.५) इति। तादृशं देवदूतम् अग्निम् अस्मिन् कर्मणि वृणीमहे संभजामः। कीदृशम्। होतारं देवानामाह्वातारं विश्ववेदसं सर्वधनोपेतम् अस्य प्रवर्तमानस्य यज्ञस्य निष्पादकत्वेन सुक्रतुं शोभनकर्माणं शोभनप्रज्ञं वा। मघम् इत्यादिष्वष्टाविंशतिसंख्याकेषु धननामसु वेदस् शब्दः (नि.२.१०.४) पठितः। होतारम्। ह्वेञ् स्पर्धायां शब्दे च। ताच्छील्यादिषु तृन्। बहुलं छन्दसि (पा.सू.६.१.३४) इति संप्रसारणे परपूर्वत्वे गुणः। नित्त्वादाद्युदात्तः। विश्ववेदसम्। बहुव्रीहौ विश्वं संज्ञायाम् (पा.सू.६.२.१०६) इति पूर्वपदान्तोदात्तत्वम्। अस्य। ऊडिदम् (पा.सू.६.१.१७१) इत्यादिना विभक्तेरुदात्तत्वम्। सुक्रतुम्। क्रत्वादयश्च (पा.सू.६.२.११८) इत्याद्युदात्तत्वम्॥
agním-agniṁ hávīmabhiḥ, sádā havanta viśpátim
havyavā́ham purupriyám

With contemplation and other spiritual means we invoke Agni (God) who is the Lord of the subjects, the Giver of all objects that are to be given, eaten and taken, much Beloved of the wise. You should also O men, always do like that.
(Griffith:) With callings ever they invoke Agni, Agni, Lord of the House,
Oblation-bearer, much beloved.


agním-agnim, agní-.Acc.Sg.M; hávīmabhiḥ, hávīman-.Ins.Pl.M/n; sádā, sádā; havanta, √hū.3.Pl.Prs.Inj.Med; viśpátim, viśpáti-.Acc.Sg.M; havyavā́ham, havyavā́h-.Acc.Sg.M/f; purupriyám, purupriyá-.Nom/acc.Sg.M/n.

(सायणभाष्यम्)
यद्यप्यग्निः स्वरूपेणैक एव तथापि प्रयोगभेदात् आहवनीयादिस्थानभेदात् पावकादिविशेषणभेदाद्वा बहुविधत्वमभिप्रेत्य अग्निमग्निम् इति वीप्सा। तं हवीमभिः आह्वानकरणैर्मन्त्रैः सदा हवन्त निरन्तरमनुष्ठातार आह्वयन्ति। कीदृशम्। विश्पतिं विशां प्रजानां होत्रादीनां पालकं हव्यवाहं यजमानसमर्पितस्य हविषो देवान् प्रति वोढारम्। अत एव पुरुप्रियं बहूनां प्रीत्यास्पदम्॥ अग्निमग्निम्। नित्यवीप्सयोः (पा.सू.८.१.४) इति वीप्सायां द्विर्भावः। तस्य परमाम्रेडितम् (पा.सू.८.१.२) इत्युत्तरस्य आम्रेडितसंज्ञायाम् अनुदात्तं च (पा.सू.८.१.३) इत्यनुदात्तत्वम्। हवीमभिः। ह्वेञ् स्पर्धायां शब्दे च। आह्वानकरणभूतेषु मन्त्रेषु स्वव्यापारस्वातन्त्र्यात् कर्तृत्वविवक्षया अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते (पा.सू.३.२.७५) इति कर्तरि मनिन्। तस्य छान्दस ईडगमः। बहुलं छन्दसि (पा.सू.६.१.३४) इति धातोः संप्रसारणं परपूर्वत्वं गुणावादेशौ। नित्त्वादाद्युदात्तत्वम्। सदा। सर्वैकान्य (पा.सू.५.३.१५) इत्यादिना सर्वशब्दात् दाप्रत्ययः। सर्वस्य सोऽन्यतरस्यां दि (पा.सू.५, ३.६) इति सभावः। व्यत्ययेनाद्युदात्तत्वम्। हवन्त। ह्वेञो लट्। झस्य अन्तादेशः। टेः एत्वाभावश्छान्दसः। शपि बहुलं छन्दसि इति संप्रसारणम्। तिङ्ङतिङः इति निघातः। विश्पतिम्। पत्यावैश्वर्ये (पा.सू.६.२.१८) इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरे प्राप्ते परादिश्छन्दसि बहुलम् इत्युत्तरपदाद्युदात्तत्वम्। हव्यवाहम्। वह प्रापणे। वहश्च (पा.सू.३.२.६४) इति ण्विप्रत्ययः। कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम्। पुरुप्रियम्। पुरूणां प्रियम्। समासान्तोदात्तत्वम्॥
ágne devā́m̐ ihā́ vaha, jajñānó vṛktábarhiṣe
ási hótā na ī́ḍyaḥ

The meaning in the case of God is – O Adorable God, bring to us all desirable objects and give us power to attain all noble virtues. You are revealed in the heart of a true Yogi who has weeded out all impurity and who performs Yajnas, putting oblations in the fire. You ar Adorable and Giver of all desirable objects and true happiness.
(Griffith:) Bring the Deities here, Agni, born for him who strews the sacred grass:
You are our herald, meet for praise.


ágne, agní-.Voc.Sg.M; devā́n, devá-.Acc.Pl.M; ihá, ihá; ā́, ā́; vaha, √vah.2.Sg.Prs.Imp.Act; jajñānáḥ, √jan.Nom.Sg.M.Prf.Med; vṛktábarhiṣe, vṛktábarhis-.Dat.Sg.M/f/n; ási, √as.2.Sg.Prs.Ind.Act; hótā, hótar-.Nom.Sg.M; naḥ, ahám.Acc/dat/gen.Pl; ī́ḍyaḥ, ī́ḍya-.Nom.Sg.M.

(सायणभाष्यम्)
हे अग्ने जज्ञानः अरण्योरुत्पन्नस्त्वं वृक्तबर्हिषे अस्तरणार्थं छिन्नेन बर्हिषा युक्ताय तं यजमानमनुग्रहीतुम् इह कर्मणि हविर्भुजः देवान् आ वह। नः अस्मदर्थं होता देवानामाह्वाता त्वम् ईड्यः स्तुत्यः असि॥ देवान् इत्यत्र संहितायां दीर्घादटि समानपादे (पा.सू.८.३.९) इति रुत्वम्। आतोऽटि नित्यम् (पा.सू.८.३.३) इत्यनुनासिकभावः। जज्ञानः। जनी प्रादुर्भावे। लिटः कानच्। गमहन° (पा.सू.६.४.९८) इत्युपधालोपः। द्विर्वचनेऽचि (पा.सू.१.१.५९) इति तस्य स्थानिवद्भावात् द्विर्वचनम्। चित्त्वादन्तोदात्तः। वृक्तबर्हिषे। ओव्रश्चू छेदने। निष्ठा (पा.सू.३.२.१०२) इति क्तप्रत्ययः। यस्य विभाषा (पा.सू.७.२.१५) इति इट्प्रतिषेधः। वृक्तं बर्हिर्यस्मै यजमानाय येन वा ऋत्विजा। बहुव्रीहौ पूर्वपदप्रकृतिस्वरः। असि। अस्तेः सिप्। अदिप्रभृतिभ्यः शपः इति शपो लुक्। तासस्त्योर्लोपः (पा.सू.७.४.५०) इति सकारस्य लोपः। पादादित्वात् न निघातः। होता। ह्वयतेस्ताच्छील्यादिषु तृन्। बहुलं छन्दसि (पा.सू.६.१.३४) इति संप्रसारणम्। नित्त्वादाद्युदात्तः। ईड्यः। ईड स्तुतौ। ऋहलोर्ण्यत् (पा.सू.३.१.१२४)। तित्स्वरिते प्राप्ते ईडवन्दवृशंसदुहां ण्यतः (पा.सू.६.१.२१४) इत्याद्युदात्तत्वम्॥
tā́m̐ uśató ví bodhaya, yád agne yā́si dūtyàm
devaír ā́ satsi barhíṣi

Since this Agni (fire) goes to the middle region along with divine articles and awakens the desired objects (purifies and makes them subtle) like a messenger, by removing their impurities, therefore it should be properly investigated and utilized for the accomplishment of various sciences after experimentation.
(Griffith:) Wake up the willing Deities, since you, Agni, perform embassage:
Sit on the sacred grass with Deities.


tā́n, sá- ~ tá-.Acc.Pl.M; uśatáḥ, √vaś.Acc.Pl.M.Prs.Act; , ví; bodhaya, √budh.2.Sg.Prs.Imp.Act; yát, yá-.Nom/acc.Sg.N; agne, agní-.Voc.Sg.M; yā́si, √yā.2.Sg.Prs.Ind.Act; dūtyàm, dūtyà-.Acc.Sg.N; devaíḥ, devá-.Ins.Pl.M; ā́, ā́; satsi, √sad.2.Sg.Imp.Act; barhíṣi, barhís-.Loc.Sg.N.

(सायणभाष्यम्)
हे अग्ने यत् यस्मात् कारणात् दूत्यं यासि देवानां दूतकर्म प्राप्नोषि तस्मात् कारणात् उशतः हविः कामयमानान तान् देवान् हविःस्वीकारार्थं वि बोधय। विबोध्य च बर्हिषि अस्मिन् कर्मणि तैः देवैः सह आ सत्सि आसीद आगत्योपविश॥ तान्। दीर्घादटि समानपादे इति संहितायां रुत्वम्। आतोऽटि नित्यम् इत्यनुनासिकभावः। उशतः। वश कान्तौ। लटः शतृ। अदिप्रभृतिभ्यः शपः इति शपो लुक्। ग्रहिज्या° (पा.सू.६.१.१६) इत्यादिना संप्रसारणम्। शतुरनुमो नद्यजादी (पा.सू.६.१.१७३) इति विभक्तेरुदात्तत्वम्। यासि। यद्वृत्तान्नित्यम् (पा.सू.८.१.६६) इति निघातप्रतिषेधः। दूतस्य भागः कर्म वा दूत्यम्। दूतस्य भागकर्मणी (पा.सू.४.४.१२०) इति यत्। तस्य तित्स्वरितापवादत्वेन यतोऽनावः इति प्राप्तमाद्युदात्तत्वं सर्वे विधयश्छन्दसि विकल्प्यन्ते इति निवर्तते। अतः तित्स्वरितम् (पा.सू.६.१.१८५) इत्येव भवति। शेषनिघातः। सत्सि सीदसि। षद्लृ विशरणगत्यवसादनेषु। लटः सिपि शपो बहुलं छन्दसि इति लुक्। न लुमताङ्गस्य (पा.सू.१.१.६३) इति प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधात् पाघ्रा (पा.सू.७.३.७८) इत्यादिना सीदादेशो न भवति। बर्हिषि। बृह बृहि वृद्धौ। बृंहेर्नलोपश्च (उ.सू.२.२६६) इति इसिप्रत्ययः। प्रत्ययस्वरेण इकार उदात्तः॥
ghṛ́tāhavana dīdivaḥ, práti ṣma ríṣato daha
ágne tváṁ rakṣasvínaḥ

Resplendent Agni (fire) in which clarified butter is Poured and which illuminates objects, burns up harmful evils like impurity and bad smell. That fire should be utilized by us in our works.
(Griffith:) O Agni, radiant One, to whom the holy oil is poured, burn up
Our enemies whom fiends protect.


ghṛ́tāhavana, ghṛtā́havana-.Voc.Sg.M; dīdivaḥ, √dī.Voc.Sg.M.Prf.Act; práti, práti; sma, sma; ríṣataḥ, √riṣ.Acc.Pl.M/n.Aor.Act; daha, √dah.2.Sg.Prs.Imp.Act; ágne, agní-.Voc.Sg.M; tvám, tvám.Nom.Sg; rakṣasvínaḥ, rakṣasvín-.Acc.Pl.M/n.

(सायणभाष्यम्)
हे घृताहवन घृतेनाहूयमान दीदिवः दीप्यमान अग्ने त्वं रक्षस्विनः रक्षोयुक्तान रिषतः हिंसकान् शत्रून् प्रति अस्माकं प्रतिकूलान् दह स्म सर्वथा भस्मीकुरु॥ घृतेनाहूयतेऽस्मिन्निति करणाधिकरणयोश्च (पा.सू.३.३.११७) इत्यधिकरणे ल्युट्। अत्र जुहोतेः अविवक्षितकर्मत्वेन अकर्मकत्वात् घृतस्य करणत्वमेव न तु कर्मत्वम्। अतो नैषा तृतीया च होश्छन्दसि (पा.सू.२.३.३) इति कर्मणि तृतीया। किंतु कर्तृकरणयोस्तृतीया (पा.सू.२.३.१८) इति करणवाचिन्येव। अतः कर्तृकरणे कृता बहुलम् (पा.सू.२.१.३२) इति समासः। तत्र पूर्वपदप्रकृतिस्वरापवादे कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरे प्रातिपदिकावस्थायामेव कृते सति पश्चात् विभक्तावुत्पन्नायाम् आमन्त्रितस्य च (पा.सू.६.१.१९८) इत्याद्युदात्तत्वम्। दीदिवः। दीव्यतेर्लिटः क्वसुः। तस्य वस्वेकाजाद्धसाम् (पा.सू.७.२.६७) इति नियमात् इडभावः। द्विर्वचनम्। हलादिशेषः। उत्तरवकारस्य लोपो व्योर्वलि (पा.सू.६.१.६६) इति लोपः। क्वसुः। कित्त्वात् गुणाभावः। तुजादीनां दीर्घोऽभ्यासस्य (पा.सू.६.१.७) इति दीर्घत्वमभ्यासस्य। संबुद्धौ उगिदचाम्° (पा.सू.७.१.७०) इति नुम्। संयोगान्तस्य लोपः (पा.सू.८.२.२३) इति सकारलोपे नकारस्य मतुवसो रु संबुद्धौ छन्दसि (पा.सू.८.३.१) इति रुत्वम्। विसर्गः। पदात् परत्वात् आमन्त्रितनिघातः। ननु पूर्वामन्त्रितस्य अविद्यमानवत्त्वात् पादादित्वेन न निघातोपपत्तिः। न च नामन्त्रिते समानाधिकरणे सामान्यवचनम् (पा.सू.८.१.७३) इत्यविद्यमानवत्त्वप्रतिषेधः; उभयोरग्निपदविशेषणत्वेन विशेषवचनत्वात्। अत एव परस्परमनन्वयेन असामर्थ्यात् समर्थः पदविधिः (पा.सू.२.१.१) इति च नियमात् पूर्वस्य न पराङ्गवद्भावो येन ऐकपद्येन निघातः स्यात्। अत एव हि इडे रन्तेऽदिते सरस्वति (तै.सं.७.१.६.८) इत्यादौ पृथक् पृथक् आद्युदात्तत्वमिति। उच्यते–अत्र दीदिवः इति नाग्निपदस्य विशेषणं किंतु घृताहवनपदस्यैव द्योतनार्थम् ; घृताहवन इति विशेष्यत्वेन विवक्षितत्वात्। विशिष्टस्य तु पश्चादग्निविशेषणता। तत्र दीदिवःपदं प्रति घृताहवनपदस्य विशेष्यत्वात् नामन्त्रिते समानाधिकरणे (पा.सू.८.१.७३) इत्यविद्यमानवत्वप्रतिषेधात् निघातोपपत्तिः। अत एव परस्परविशेषणविशेष्यभावेन सामर्थ्यात् सुबामन्त्रिते (पा.सू.२.१.२) इति पराङ्गवद्भावे शेषनिघातेनापि स्वरोपपत्तिरिति। इडे रन्ते इत्यादौ तु नैवं परस्परान्वय इति वैषम्यम्। रिषतः। रुष रिष हिंसार्थाः इति। भौवादिकस्य लटः शत्रादेशे शपि छान्दसो गुणाभावः। तौदादिकस्य वा रुश रिश हिंसायाम्। इत्यस्य छान्दसं षत्वम्। विकरणस्य शस्य ङित्वाद्गुणाभावः। रक्षस्शब्दात् अस्मायामेधास्रजो विनिः (पा.सू.५.२.१२१) इति मत्वर्थीयो विनिः। तस्य प्रत्ययाद्युदात्तत्वम्॥
agnínāgníḥ sám idhyate, kavír gṛhápatir yúvā
havyavā́ḍ juhvā̀syaḥ

By fire in the form of electricity, this material fire on earth and in the sun is illuminated. It is the bearer of oblations to distant places, the lord or protector of the house and its objects, mixer and disintegrator of articles, illuminer, whose mouth is the vehicle of oblations; this should be utilized by wise men for the accomplishment of various works.
(Griffith:) By Agni Agni is inflamed, Lord of the House, wise, young, who bears
The gift: the ladle is his mouth.


agnínā, agní-.Ins.Sg.M; agníḥ, agní-.Nom.Sg.M; sám, sám; idhyate, √idh.3.Sg.Prs.Ind.Pass; kavíḥ, kaví-.Nom.Sg.M; gṛhápatiḥ, gṛhápati-.Nom.Sg.M; yúvā, yúvan-.Nom.Sg.M; havyavā́ṭ, havyavā́h-.Nom/acc.Sg.M/f/n; juhvā̀syaḥ, juhvā̀sya-.Nom.Sg.M.

(सायणभाष्यम्)
अग्निमन्थने अग्निनाग्निः समिध्यते इत्येषानुवचनीया। प्रातर्वैश्वदेव्यां प्रेषितः इति खण्डे सूत्रितम् – अग्निनाग्निः समिध्यते त्वं ह्यग्ने अग्निना (आश्व.श्रौ.२.१६) इति। एषैव अग्निमत इत्यस्य अनुवाक्या। अथाग्नेय्यः इति खण्डे अग्नावग्निप्रणयने इत्युपक्रम्य सूत्रितं – यद्वो वयं प्रमिनाम व्रतान्यग्निनाग्निः समिध्यते (आश्व.श्रौ.३.१३) इति॥
अग्निः आहवनीयाख्यः तस्मिन् प्रक्षिप्यमाणेन अग्निना निर्मथ्येन प्रणीतेन वा सह समिध्यते सम्यक् दीप्यते। कीदृशोऽग्निः। कविः मेधावी गृहपतिः यजमानगृहस्य पालकः युवा नित्यतरुणः हव्यवाट् हविषो वोढा जुह्वास्यः जुहूरूपेण मुखेन युक्तः॥ गृहपतिः। पत्यावैश्वर्ये (पा.सू.६.२.१८) इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम्। युवा। यु मिश्रणे। कनिन्युवृषितक्षिराजधन्विद्युप्रतिदिवः (उ.सू.१.१५४) इति कनिन्। नित्त्वादाद्युदात्तः। हव्यं वहतीति हव्यवाट्। वहश्च (पा.सू.३.२.६४) इति ण्विप्रत्ययः। णित्वादुपधावृद्धिः। गतिकारकोपपदात् कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम्। जुह्वास्यः। हूयतेऽनयेति जुहूः। हुवः श्लुवच्च (उ.सू.२.२१८) इति क्विप्। तत्संनियोगात् दीर्घः। श्लुवद्भावात् द्विर्भावः। चुत्वजश्त्वे। प्रातिपदिकस्वरेणान्तोदात्तः। जुहूः आस्यं यस्येति बहुव्रीहौ पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वेन स एव शिष्यते। शेषनिघातः। यणादेशे उदात्तस्वरितयोर्यणः स्वरितोऽनुदात्तस्य (पा.सू.८.२.४) इति आकारः स्वरितः॥
kavím agním úpa stuhi, satyádharmāṇam adhvaré
devám amīvacā́tanam

Praise agni (fire) in the non-violent sacrifice, which is illuminator of articles, whose laws are eternal and which is the destroyer of many diseases.
(Griffith:) Praise Agni in the ritual, the Sage whose ways are ever true,
The Deity who drives grief away.


kavím, kaví-.Acc.Sg.M; agním, agní-.Acc.Sg.M; úpa, úpa; stuhi, √stu.2.Sg.Prs.Imp.Act; satyádharmāṇam, satyádharman-.Acc.Sg.M; adhvaré, adhvará-.Loc.Sg.M; devám, devá-.Acc.Sg.M; amīvacā́tanam, amīvacā́tana-.Acc.Sg.M.

(सायणभाष्यम्)
हे स्तोतृसंघ अध्वरे क्रतौ अग्निम् उप स्तुहि उपेत्य स्तुतिं कुरु। कीदृशम्। कविं मेधाविनं सत्यधर्मार्ण सत्यवदनरूपेण धर्मेणोपेतं देवं द्योतमानम् अमीवचातनम् अमीवानां हिंसकानां शत्रूणां रोगाणां वा घातकम्॥ सत्यं धर्मो यस्येति सत्यधर्मा। धर्मादनिच् केवलात् (पा.सू.५.४.१२४) इति अनिच् समासान्तः। अन्तःपदेन तस्य समासत्वाभिधानात् बहुव्रीहौ पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वे शेषनिघातेनानुदात्तत्वम्। अमीवशब्दः अम रोगे इत्यस्मात् शेवयह्वजिह्वाग्रीवाप्वामीवाः (उ.सू.१.१५२) इति वन्प्रत्यये ईडागमे च निपातितः। नित्त्वादाद्युदात्तः। चते चदे याचने च इत्यस्मात् हिंसार्थात् णिजन्तात् नन्द्यादित्वात् ल्युः (पा.सू.३.१.१३४)। योरनादेशः (पा.सू.७.१.१)। णेरनिटि (पा.६.४.५१) इति णेर्लोपः। लिति (पा.सू.६.१.१९३) इति धातोः अकारस्योदात्तत्वम्। न च स्वरे कर्तव्ये णिलोपस्य स्थानिवद्भावः; न पदान्तद्विर्वचन (पा.सू.१.१.५८) इत्यादिना प्रतिषेधात्। अमीवानां चातनः इति समासे कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेण स एव शिष्यते॥
yás tvā́m agne havíṣpatir, dūtáṁ deva saparyáti
tásya sma prāvitā́ bhava

O Resplendent Omniscient God, who ever instituter of a non-violent sacrifice or preserver of noble virtues, worships You – the Herald of noble virtues or true Messenger, the Giver of Wisdom and Happiness, do You prove His special Protector.
(Griffith:) Deity, Agni, be his strong defence who lord of sacrificial gifts,
Worship you the messenger.


yáḥ, yá-.Nom.Sg.M; tvā́m, tvám.Acc.Sg; agne, agní-.Voc.Sg.M; havíṣpatiḥ, havíṣpati-.Nom.Sg.M; dūtám, dūtá-.Acc.Sg.M; deva, devá-.Voc.Sg.M; saparyáti, √sapary.3.Sg.Prs.Ind.Act; tásya, sá- ~ tá-.Gen.Sg.M/n; sma, sma; prāvitā́, prāvitár-.Nom.Sg.M; bhava, √bhū.2.Sg.Prs.Imp.Act.

(सायणभाष्यम्)
हे अग्ने देव यः हविष्पतिः यजमानः देवदूतं त्वां सपर्यति परिचरति तस्य यजमानस्य प्राविता भव स्म अवश्यं रक्षको भव॥ हूयते इति हविः। अर्चिशुचि (उ.सू.२.२६५) इत्यादिना इसिः। प्रत्ययस्वरेण इकार उदात्तः। हविषः पतिर्ह विष्पतिः। नित्यं समासेऽनुत्तरपदस्थस्य (पा.सू.८.३.४५) इति षत्वम्। पत्यावैश्वर्ये (पा.सू.६.२.१८) इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम्। सपरशब्दात् कण्ड्वादिभ्यो यक् (पा.सू.३.१.२७) इति यक्। धातुप्रकरणात् गुणप्रतिषेधाद्यर्थात् यकः कित्वाच्च सपरशब्दस्य धातुत्वात् ततो विहितस्य यकः आर्धधातुकत्वे सति अतो लोपः (पा.सू.६.४.४८) इति लोपः। सनाद्यन्ता धातवः (पा.सू.३.१.३२) इति धातुसंज्ञायां तिप्। कर्तरि शप्। तस्मिन् पूर्वस्य अतो गुणे (पा.सू.६.१.९७) इति परपूर्वत्वम्। यकः प्रत्ययस्वरेणोदात्तत्वम्। शपा सह एकादेशरय एकादेश उदात्तेनोदात्तः (पा.सू.८.२.५) इत्युदात्तत्वम्। तिङ्ङतिङः इति निघातो न भवति। यद्वृत्तान्नित्यम् (पा.सू.८.१.६६) इति प्रतिषेधात्॥
yó agníṁ devávītaye, havíṣmām̐ āvívāsati
tásmai pāvaka mṛḷaya

Do you confer on him happiness who being the performer of Yajna (non-violent sacrifice and other noble acts) worships you O God, Giver of happiness, purifier of all, for the attainment of Divine virtues.
(Griffith:) Whoso with sacred gift would fain call Agni to the feast of Deities,
O Purifier, favour him.


yáḥ, yá-.Nom.Sg.M; agním, agní-.Acc.Sg.M; devávītaye, devávīti-.Dat.Sg.F; havíṣmān, havíṣmant-.Nom.Sg.M; āvívāsati, √van.3.Sg.Prs.Ind/des.Act; tásmai, sá- ~ tá-.Dat.Sg.M/n; pāvaka, pāvaká-.Voc.Sg.M; mṛḷaya, √mṛḍ.2.Sg.Prs.Imp.Act.

(सायणभाष्यम्)
गार्हपत्याहवनीययोः परस्परसंसर्गे विहितस्य हविषो याज्या यो अग्निं देववीतये। इत्येषा। अथाग्नेय्य इष्टयः इति खण्डे सूत्रितं – यो अग्निं देववीतये कुवित्सु नो गविष्टये (आश्व.श्रौ.३.१३) इति।
हविष्मान् हविर्युक्तः यः यजमानः देववीतये देवानां हविर्भक्षणहेतुयोगार्थम् अग्निम् आविवासति अग्नेः समीपे विशेषेणागत्य परिचर्यां करोति। हे पावक अग्ने तस्मै मृळय तं यजमानं सुखय। देववीतये। वी गतिप्रजनकान्त्यशनखादनेषु इत्यस्मात् अशनार्थात् क्तिन्। देवानां वीतिर्यस्मिन् यागे स देववीतिः। बहुव्रीहौ पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम्। हविष्मान्। नब्विषयस्यानिसन्तस्य (फि.सू.२६) इति पर्युदासात् हविःशब्दोऽन्तोदात्तः। मतुपः सर्वानुदात्तत्वात् स एव शिष्यते। आविवासति। वा गतिगन्धनयोः। अस्मात् अन्तर्भावितण्यर्थात् आगमयितुमिच्छतीत्यर्थे सन्। आह्वानेच्छा परिचर्यायां पर्यवस्यतीति विवासतिशब्दः परिचर्यार्थे निघण्टौ (नि.३.५.१०) पठितः। द्विर्भावः। अभ्यासस्य ह्रस्वः। सन्यतः (पा.सू.७.४.७९) इति इत्वम्। नित्यादिर्नित्यम् (पा.सू.६.१.१९७) इत्याद्युदात्तत्वम्। तिङ्ङतिङः इति निघातो न भवति यद्वृत्तान्नित्यम् (पा.सू.८, १.६६) इति प्रतिषेधात्। तिङि चोदात्तवति (पा.सू.८.१, ७१) इति आङो निघातः। सह सुपा (पा.सू.२.१.४) इत्यत्र सहेति योगविभागात् आङस्तिङासह समासे समासान्तोदात्तत्वे प्राप्ते परादिश्छन्दसि बहुलम् (पा.सू.६.२.१९९) इत्युत्तरपदाद्युदात्तत्वम्। तस्मै। क्रियाग्रहणं कर्तव्यम् (पा.म.१.४.३२.१) इति संप्रदाने चतुर्थी॥
sá naḥ pāvaka dīdivaḥ-, ágne devā́m̐ ihā́ vaha
úpa yajñáṁ havíś ca naḥ

O Resplendent and Purifier (God), bring to us in this world, enlightened persons and make successful our Yajna (Non-violent sacrifice) and grant us all desirable objects.
(Griffith:) Such, Agni, Purifier, bright, bring here to our ritual,
To our oblation bring the Deities.


, sá- ~ tá-.Nom.Sg.M; naḥ, ahám.Acc/dat/gen.Pl; pāvaka, pāvaká-.Voc.Sg.M; dīdivaḥ, √dī.Voc.Sg.M.Prf.Act; ágne, agní-.Voc.Sg.M; devā́n, devá-.Acc.Pl.M; ihá, ihá; ā́, ā́; vaha, √vah.2.Sg.Prs.Imp.Act; úpa, úpa; yajñám, yajñá-.Acc.Sg.M; havíḥ, havís-.Nom/acc.Sg.N; ca, ca; naḥ, ahám.Acc/dat/gen.Pl.

(सायणभाष्यम्)
पवमानेष्टौ अग्नेः पावकस्यानुवाक्या स नः पावक दीदिवः इति। पौर्णमासेनेष्टिपशुसोमा उपदिष्टाः इति खण्डे सूत्रितं – स नः पावक दीदिवोऽग्ने पावक रोचिषा (आश्व.श्रौ.२.१) इति॥
हे दीदिवः दीप्यमान पावक शोधक अग्ने सः त्वं नः अस्मदर्थम् इह देवयजनदेशे देवान् आ वह। ततः नः अस्मदीयं यज्ञं तत्रत्यं हविश्च उप देवसमीपे प्रापयेति शेषः॥ दीदिवः। दिवु क्रीडादौ। छन्दसि लुङ्लङ्लिटः (पा.सू.३.४.६) इति वर्तमाने लिट्। क्वसुः॥ द्विर्भावो हलादिशेषः। तुजादीनां दीर्घोऽभ्यासस्य (पा.सू.६.१.७) इत्यभ्यासस्य दीर्घत्वम्। वस्वेकाजाद्धसाम् (पा.सू.७.२.६७) इति नियमात वसोः इट्प्रतिषेधः। लोपो व्योर्वलि (पा.सू.६.१.६६) इति वकारलोपः। संबुद्धौ। उगिदचां° (पा.सू.७.१.७०) इत्यादिना नुम्। हल्या सदिलोपः संयोगान्तलोपः। मतुवसोः इति रुत्वम्। विसर्गः। अग्ने। पादादित्वात् न निघातः। देवाँ इहेत्यत्र दीर्घादटि समानपादे (पा.सू.८.३.९) इति रुत्वम्। अतोऽटि नित्यम् इति आकारस्यानुनासिकः। भोभगोअघोअपूर्वस्य योऽशि (पा.सू.८.३.१७) इति रोर्यकारः। लोपः शाकल्यस्य (पा.सू.८.३.१९) इति यकारलोपः। तस्यासिद्धत्वात् आद्गुणो न भवति। इह। इदमो हः (पा.सू.५.३.११) इति सप्तम्यन्तात् हप्रत्ययः। इदम इश् (पा.सू.५.३.३)। तद्धितान्तत्वात् प्रातिपदिकत्वे सुपो धातुप्रातिपदिकयोः (पा.सू.२.४.७१) इति सप्तम्या लुक्। तद्धितश्चासर्वविभक्तिः (पा.सू.१.१.३८) इत्यव्ययसंज्ञायाम् अव्ययादाप्सुपः (पा.सू.२.४.८२) इत्युत्तरस्याः सप्तम्या लुक्। अकारः प्रत्ययस्वरेणोदात्तः॥
sá na stávāna ā́ bhara, gāyatréṇa návīyasā
rayíṁ vīrávatīm íṣam

Praised by our most admirable hymn O God, bestow upon us wealth got as a result of knowledge and good vast administration and good actions along with heroic progeny.
(Griffith:) So lauded by our newest song of praise bring opulence to us,
And food, with heroes for our sons.


, sá- ~ tá-.Nom.Sg.M; naḥ, ahám.Acc/dat/gen.Pl; stávānaḥ, √stu.Nom.Sg.M.Prs.Med; ā́, ā́; bhara, √bhṛ.2.Sg.Prs.Imp.Act; gāyatréṇa, gāyatrá-.Ins.Sg.M/n; návīyasā, návīyaṁs-.Ins.Sg.M/n; rayím, rayí- ~ rāy-.Acc.Sg.M; vīrávatīm, vīrávant-.Acc.Sg.F; íṣam, íṣ-.Acc.Sg.F.

(सायणभाष्यम्)
हे अग्ने नवीयसा नवतरेण पूर्वकैरप्यसंपादितेन गायत्रेण गायत्रीच्छन्दस्केनानेन सूक्तेन स्तवानः स्तूयमानः सः त्वं नः अस्मदर्थं रयिं धनं वीरवतीं शूरपुत्रप्रभृत्यपत्ययुक्ताम् इषम् अन्नं च आ भर संपादय॥ स्तवानः। ष्टुञ् स्तुतौ। धात्वादेः षः सः। स्वरितञितः० (पा.सू.१.३.७२) इत्यात्मनेपदम्। लटः शानच्। कर्तरि शप्। बहुलं छन्दसि (पा.सू.२.४.७३) इति लुगभावः। गुणावादेशौ। आने मुक् (पा.सू.७.२.८२) इति मुक् न भवति, अनित्यमागमशासनम् (परिभा.९६) इत्यागमानुशासनस्य अनित्यत्वात्। शपः पित्त्वादनुदात्तत्वम्। शानचश्चित्वादन्तोदात्तस्य अदुपदेशात् शपः परत्वात् लसार्वधातुकानुदात्तत्वम्। धातुस्वर एव शिष्यते। भर। हृग्रहोर्भश्छन्दसि (पा.सू.८.२.३२.१) इति भत्वम्। गायत्रेण। गायत्र्याः संबन्धि गायत्रम्। तस्येदम् (पा.सू.४.३.१२०) इति अण्प्रत्ययः। प्रत्ययस्वरः। नवीयसा। नवशब्दात् आतिशायनिकः ईयसुन्प्रत्ययः। नित्त्वादाद्युदात्तः। वीरवतीम्। मतुब्ङीपोः पित्त्वादनुदात्तत्वम्। अकारः प्रातिपदिकस्वरेणोदात्तः॥
ágne śukréṇa śocíṣā, víśvābhir deváhūtibhiḥ
imáṁ stómaṁ juṣasva naḥ

O Refulgent God, graciously accept this our praise with Your infinite power, purifying light and the invocations of enlightened persons with the Vedic Speech.
(Griffith:) O Agni, by effulgent flame, by all invokings of the Deities,
Show pleasure in this laud of ours.


ágne, agní-.Voc.Sg.M; śukréṇa, śukrá-.Ins.Sg.N; śocíṣā, śocís-.Ins.Sg.N; víśvābhiḥ, víśva-.Ins.Pl.F; deváhūtibhiḥ, deváhūti-.Ins.Pl.F; imám, ayám.Acc.Sg.M; stómam, stóma-.Acc.Sg.M; juṣasva, √juṣ.2.Sg.Aor.Imp.Med; naḥ, ahám.Acc/dat/gen.Pl.

(सायणभाष्यम्)
हे अग्ने शुक्रेण शोचिषा त्वदीयश्वेतवर्णदीप्त्या विश्वाभिर्देवहूतिभिः त्वत्कृतसर्वदेवताह्वानसाधनस्तोत्रैश्च युक्तस्त्वं नः अस्मदीयम् इमं स्तोमं स्तोत्रविशेषं जुषस्व सेवस्व॥ विश्वशब्दो विशेः क्वनन्तो नित्त्वादाद्युदात्तः। देवहूतिभिः। देवशब्दः पचाद्यजन्तः। चित्त्वादन्तोदात्तः। देवानां हूतय आह्वानान्यासु स्तुतिष्विति देवहूतयः स्तुतयः। बहुव्रीहौ पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम्। स्तूयतेऽनेनेति स्तोमः। अर्तिस्तुसु° (उ.सू.१.१३७) इत्यादिना मन्। नित्त्वादाद्युदात्तः॥

(<== Prev Sūkta Next ==>)
súsamiddho na ā́ vaha, devā́m̐ agne havíṣmate
hótaḥ pāvaka yákṣi ca

O purifying Lord of the universe, well-kindled within (meditated upon) You bring divine virtues and articles to him, who puts oblations in the fire and offers holy gifts of devotion to You. Therefore, I always worship You as You are Giver of knowledge, peace and bliss.
(Griffith:) Agni, well-kindled, bring the Deities for him who offers holy gifts.
Worship them, Purifier, Priest.


súsamiddhaḥ, súsamiddha-.Nom.Sg.M; naḥ, ahám.Acc/dat/gen.Pl; ā́, ā́; vaha, √vah.2.Sg.Prs.Imp.Act; devā́n, devá-.Acc.Pl.M; agne, agní-.Voc.Sg.M; havíṣmate, havíṣmant-.Dat.Sg.M; hótar, hótar-.Voc.Sg.M; pāvaka, pāvaká-.Voc.Sg.M; yákṣi, √yaj.2.Sg.Imp.Act; ca, ca.

(सायणभाष्यम्)
सुसमिद्धः इत्यादिकं द्वादशर्चं द्वितीयमाप्रीसूक्तम्। तस्य काण्वो मेधातिथिर्ऋषिः। गायत्रं छन्दः। प्रत्यूचं प्रतीयमानाः समिद्धतनूनपादादिका द्वादश देवताः। तथा च अनुक्रमणिकायाम् ऋक्संख्यामृर्षि छन्दश्च अनुवृत्तिबलात् सिद्धवत्कृत्य देवता उदाहृताः – सुसमिद्ध इतीध्मः समिद्धो वाग्निस्तनूनपान्नराशंस इळो बर्हिर्दैवीर्द्वार उषासानक्ता दैव्यौ होतारौ प्रचेतसौ तिस्रो देव्यः सरस्वतीळाभारत्यस्त्वष्टा वनस्पतिः स्वाहाकृतय इति प्रत्यृचं देवता एतदाप्रीसूक्तम् इति। विनियोगस्तु – पशौ सुसमिद्धो न आ वह इति काण्वमाप्रीसूक्तम्। एकादश प्रयाजाः इति खण्डे सूत्रितं – समिद्धो अद्येति सर्वेषां यथर्षि वा (आश्व.श्रौ.३.२) इति॥
हे अग्ने सुसमिद्धनामकस्त्वं नः अस्मदीयाय हविष्मते यजमानाय तदनुग्रहार्थं देवान् आ वह। हे पावक शोधक होतः होमनिष्पादकाग्ने यक्षि च यज च॥ सुसमिद्धः। समः क्रियाविशेषणत्वेन गतिसंज्ञकत्वात् प्रादिसमासः। शोभनवाचिनः सुशब्दस्य तु – विशेषणं विशेष्येण बहुलम् (पा.सू.२.१.५७) इति समिद्धपदेन कर्मधारयसमासः। सुशब्दः प्रातिपदिकस्वरेणोदात्तः। कर्मधारयेऽनिष्ठा (पा.सू.६.२.४६) इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम्। क्रियाविशेषणत्वे हि सुशब्दस्य गतित्वात् प्रादिसमासे गतिरनन्तरः (पा.सू.६.२.४९) इति समो यदुदात्तत्वं तदेव कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वेन स्थास्यतीति सुशब्दोऽनुदात्तः स्यात्। देवाँ अग्ने। पूर्ववत् रुत्वानुनासिके। हविष्मते। हविरस्यास्तीति मतुप्। तसौ मत्वर्थे (पा.सू.१.४.१९) इति भत्वेन पदत्वस्य बाधितत्वात् न रुत्वम्। होतःपावकशब्दयोः आमन्त्रितयोः पृथक्पृथगेव क्रियान्वये परस्परमसामर्थ्यात् पराङ्गवद्भावाभावात् न तन्निबन्धनम् ऐकस्वर्यम्। न च द्वितीयस्य आमन्त्रितस्य आष्टमिकनिघातेन ऐकस्वर्यम्; आमन्त्रितं पूर्वमविद्यमानवत् (पा.सू.८.१.७२) इति पूर्वस्य अविद्यमानवत्वेन पदात् परत्वाभावात् पादादित्वाच्च। परस्परसामानाधिकरण्येऽपि होतरित्यस्य विशेषणत्वे समानमेव अविद्यमानवत्त्वम्। अत एव अविद्यमानवत्त्वात् सामर्थ्येऽपि न पराङ्गवद्भावः इति नैकस्वर्यसिद्धिः। अतो होतरिति विशेष्यम्। अतः पुनातीति पावक इत्यवयवप्रसिद्धिस्वीकारेण विशेषणत्वात् होतरिति विशेष्यम्। तच्च सामान्यवचनमिति नामन्त्रिते समानाधिकरणे (पा.सू.८.१.७३) इत्यविद्यमानवत्त्वप्रतिषेधात् पदात्परत्वात् अपादादित्वाच्च द्वितीयामन्त्रितस्य आष्टमिकनिघातेन वा पराङ्गवद्भावे सति शेषनिघातेन वा सर्वानुदात्तत्वसिद्धिः। यक्षि। यजेर्लोटः सिपि बहुलं छन्दसि इति शपो लुक्। व्रश्चादिना षत्वम्। षढोः कः सि (पा.सू.८.२.४१) इति कत्वम्। सेर्हिरादेशः छान्दसत्वात् न भवति। सिपः पित्त्वेन अनुदात्तत्वात् धातुस्वर एव शिष्यते। न च तिङ्ङतिङः इति निघातः, पूर्वस्य पावक इति आमन्त्रितस्य अविद्यमानवत्त्वेन पदादपरत्वात्। अत एव तस्य अव्यवधायकत्वेन होतरित्यपेक्ष्य निघातः स्यात् इति चेत्, न। यक्षिपदापेक्षया होतरित्यस्यापि पूर्वत्वेन अविद्यमानवत्त्वात्। ननु नामन्त्रिते समानाधिकरणे इति तस्य निषिद्धम् अविद्यमानवत्त्वम्। न च पावकपदस्य अविद्यमानवत्वेन समानाधिकरणपरत्वाभावः। यक्षिपदस्यैव हि कार्यं प्रति पावकपदं पूर्वत्वात् अविद्यमानवत् स्यात्। होतःपदकार्यम् अविद्यमानवत्वप्रतिषेधं प्रति तु परत्वात् विद्यमानवदेव इति भवत्येव होतरित्यस्य अविद्यमानवत्वप्रतिषेधः। अतस्तस्य विद्यमानवत्त्वात् तदपेक्षया यक्षीत्यस्य निघातः प्राप्नोत्येव। सत्यम्। अत्र यक्षीत्यस्य चशब्दपरत्वात् चादिषु च। (पा.सू.८.१.५८) इति निघातप्रतिषेधो भविष्यतीत्यदोषः।
mádhumantaṁ tanūnapād, yajñáṁ devéṣu naḥ kave
adyā́ kṛṇuhi vītáye

The fire which makes up the deficiencies of the body and thus preserves it, which enables us to see far off, which makes the Yajna (non-violent sacrifice) sweet or beneficial to the enlightened persons and divine objects, should be utilized by all properly.
(Griffith:) Son of Yourself, present, O Sage, our ritual to the Deities today.
Sweet to the taste, that they may feast.


mádhumantam, mádhumant-.Acc.Sg.M; tanūnapāt, tánūnápāt-.Voc.Sg.M; yajñám, yajñá-.Acc.Sg.M; devéṣu, devá-.Loc.Pl.M; naḥ, ahám.Acc/dat/gen.Pl; kave, kaví-.Voc.Sg.M; adyá, adyá; kṛṇuhi, √kṛ.2.Sg.Prs.Imp.Act; vītáye, vītí-.Dat.Sg.F.

(सायणभाष्यम्)
हे कवे मेधाविन् अग्ने तनूनपात् एतन्नामकस्त्वम् अद्य अस्मिन् दिने नः अस्मदीयं मधुमन्तं रसवन्तं यज्ञं हविः वीतये भक्षणार्थं देवेषु कृणुहि कुरु प्रापय इत्यर्थः॥ मधुमन्तम्। फलेपाटिनमिमनिजनां गुक्पटिनाकिधतश्च (उ.सू.१.१८) इति मन्यतेः उप्रत्ययो धकारश्चान्तादेशः। नित् इत्यनुवृत्तेः प्रत्ययस्य नित्त्वादाद्युदात्तो मधुशब्दः। तनूनपात्। आमन्त्रितनिघातः। अद्य। सद्यः परुत्° (पा.सू.५.३.२२) इत्यादिना अस्मिन् काले इत्यर्थे द्यप्रत्ययान्तो निपातितः॥ प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तः। तद्धितश्चासर्वविभक्तिः (पा.सू.१.१.३८) इति अव्ययत्वात् अव्ययादाप्सुपः (पा.सू.२.४.८२) इत्युपरि सप्तम्या लुक्। संहितायाम् अन्येषामपि दृश्यते (पा.सू.६.३.१३७) इति दीर्घत्वम्। कृणुहि। कृवि हिंसाकरणयोश्च। इदितो नुम् धातोः (पा.सू.७, १.५८) इति नुम्। लोटः सेर्हिरादेशः। धिन्विकृण्व्योर च (पा.सू.३.१.८०) इति शपोऽपवादो विकरण उप्रत्ययः; तत्संनियोगेने वकारस्य अकारः। तस्य अतो लोपः (पा.सू.६.४.४८) इति लोपः। तस्य स्थानिवद्भावात् लघूपधगुणो न भवति। उतश्च प्रत्ययादसंयोगपूर्वात् (पा.सू.६.४.१०६) इति हेर्लुक् न भवति, उतश्च प्रत्ययाच्छन्दो वावचनम् (पा.सू.६.४.१०६.१) इति वचनात्। तिङ्ङतिङः इति निघातः। वीतये। मन्त्रे वृषेषपचमनविदभूवीरा उदात्त: (पा.सू.३.३.९६) इति क्तिन् उदात्तः॥
nárāśáṁsam ihá priyám, asmín yajñá úpa hvaye
mádhujihvaṁ haviṣkṛ́tam

I kindle the fire in this Yajna (non-violent sacrifice) which is beloved and beneficent to the people, the sweet tongued (which makes things sweet) and in which oblations are put.
(Griffith:) Dear Narasamsa, sweet of tongue, the giver of oblations, I
Invoke to this our ritual.


nárāśáṁsam, nárāśáṁsa-.Acc.Sg.M; ihá, ihá; priyám, priyá-.Acc.Sg.M; asmín, ayám.Loc.Sg.M/n; yajñé, yajñá-.Loc.Sg.M; úpa, úpa; hvaye, √hvā.1.Sg.Prs.Ind.Med; mádhujihvam, mádhujihva-.Acc.Sg.M; haviṣkṛ́tam, haviṣkṛ́t-.Acc.Sg.M.

(सायणभाष्यम्)
इह देवयजनदेशे अस्मिन् प्रवर्तमाने यज्ञे नराशंसम् एतन्नामकमग्निम् उप ह्वये आह्वयामि। कीदृशम्। प्रियं देवानां प्रीतिहेतुं मधुजिह्वं मधुरभाषिजिह्वोपेतं माधुर्यरसास्वादकजिह्वोपेतं वा। हविष्कृतं हविषो निष्पादकम्॥ नरशब्दो नॄ नये इत्यस्मात् अबन्तः। प्रत्ययस्य पित्त्वात् धातुस्वर एव शिष्यते। शंसन्त्यस्मिन्निति शंसः। हलश्च (पा.सू.३.३.१२१) इत्यधिकरणे घञ्। नराणां शंसः इति समासे कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वे प्राप्ते – उभे वनस्पत्यादिषु युगपत् (पा.सू.६.२.१४०) इति पूर्वोत्तरपदे प्रकृतिस्वरे भवतः। अत एव वनस्पत्यादिषु पाठात् नरशब्दस्य दीर्घत्वम्। इह। इदमो हः (पा.सू.५.३.११) इति हप्रत्ययः। इदम इश् (पा.सू.५.३.३) इति इशादेशः। प्रत्ययस्वरः। प्रियम्। प्रीणातीति प्रियः। इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः (पा.सू.३.१.१३५) इति कः। प्रत्ययस्वरः। अस्मिन्। ऊडिदम् इत्यादिना विभक्तेरुदात्तत्वम्। ह्वये। निघातः। मधुजिह्वम्। मधुशब्दस्याद्युदात्तत्वमुक्तम्। बहुव्रीहौ पूर्वपदप्रकृतिस्वरेण स एव शिष्यते। हविष्कृतम्। हविष्करोतीति हविष्कृत्। क्विपि हस्वस्य तुक्। नित्यं समासेऽनुत्तरपदस्थस्य (पा.सू.८.३.४५) इति षत्वम्। कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम्॥
ágne sukhátame ráthe, devā́m̐ īḷitá ā́ vaha
ási hótā mánurhitaḥ

Agni (fire) when used in the most easy going Chariot (in the form of air-craft etc.) which confers happiness upon its passengers, gives divine enjoyments. It is used by wise men for the accomplishment of various acts and is very beneficent.
(Griffith:) Agni, on your most easy chariot, glorified, here bring the Deities:
Manu appointed you as Priest.


ágne, agní-.Voc.Sg.M; sukhátame, sukhátama-.Loc.Sg.M; ráthe, rátha-.Loc.Sg.M; devā́n, devá-.Acc.Pl.M; īḷitáḥ, √īḍ- ~ √īḷ.Nom.Sg.M; ā́, ā́; vaha, √vah.2.Sg.Prs.Imp.Act; ási, √as.2.Sg.Prs.Ind.Act; hótā, hótar-.Nom.Sg.M; mánurhitaḥ, mánurhita-.Nom.Sg.M.

(सायणभाष्यम्)
इट्शब्दाभिधेय हे अग्ने ईळितः अस्माभिः स्तुतः सन् सुखतमे अतिशयेन सुखहेतौ कस्मिंश्चित् रथे देवान् स्थापयित्वा कर्मभूमौ आ वह। इट्शब्दाभिधेयत्वमत्र सूचयितुम् ईळित इति विशेषणम्। मनुर्हितः मनुना मन्त्रेण मनुष्येण वा यजमानादिरूपेण हितोऽत्र स्थापितस्त्वं होता देवानामाह्वाता असि॥ सुखतमे। सुखमस्मिन्नस्तीति मतुप्। तस्य गुणवचनेभ्यो मतुपो लुग्वक्तव्यः (पा.सू.५.२.९४.३) इति लुक्। अतिशयेन सुखः सुखतमः। तमपोऽनुदात्तत्वात् प्रातिपदिकस्वरः। रथे। रमु क्रीडायाम्। रमन्तेऽस्मिन्निति रथः। हनिकुषिनीरमिकाशिभ्यः क्थन् (उ.सू.२.१५९) इति क्थन्। एकाच उपदेशेऽनुदात्तात् (पा.सू.७.२ १०) इति इट्प्रतिषेधः। अनुदात्तोपदेश° (पा.सू.६.४.३७) इत्यादिना मकारलोपः। नित्त्वादाद्युदात्तत्वम्। ईळितः। ईड स्तुतौ। निष्ठा (पा.सू.३.२.१०२) इति क्तः। इडागमः। तस्य आगमा अनुदात्ताः। (पा.म.३.१.३.७) इत्यनुदात्तः। प्रत्ययस्वरः। देवान् इति नकारस्य संहितायां दीर्घादटि समानपादे (पा.सू.८.३.९) इति रुत्वम्। आतोऽटि नित्यम् (पा.सू.८.३.३) इति आकारस्य अनुनासिकभावः। भोभगो° (पा.सू.८.३.१७) इत्यादिना रोर्यत्वम्। तस्य लोपः शाकल्यस्य (पा.सू.८.३.१९) इति लोपः। तस्यासिद्धत्वात् आद्गुणः न भवति। आ। निपातत्वादाद्युदात्तः। असि। अस भुवि। लटः सिप्। अदिप्रभृतिभ्यः शपः (पा.सू.२.४.७२) इति शपो लुक्। तासस्त्योर्लोपः (पा.सू.७.४.५०) इति सकारस्य लोपः। होता। ताच्छील्ये तृन्। सौ ऋदुशन (पा.सू.७.१.९४) इत्यादिना अनङ्। ङित्त्वादन्तादेशः। अप्तृन् (पा.सू.६.४.११) इत्यादिना उपधादीर्घः। हल्ङ्यादिलोपनलोपौ। नित्त्वादाद्युदात्तः। मनुर्हितः। मन्यते इति मनुः।.मन ज्ञाने। शॄस्वृस्निहित्रप्यसिवसिहनिक्लिदिबन्धिमनिभ्यश्च (उ.सू.१.१०) इति उप्रत्ययः। तत्र नित् इत्यनुवृत्तेः नित्त्वादाद्युदात्तः। हितः। दधातेः निष्ठा इति कर्मणि क्तः। दधातेर्हिः (पा.सू.७.४.४२) इति हिरादेशः। मनुना हितः इति समासे तृतीयायाः स्थाने सुपां सुलुक् (पा.सू.७.१.३९) इत्यादिना सु इति आदेशः। तस्य रुत्वम्। लुगभावश्छान्दसः। तृतीया कर्मणि (पा.सू.६.२.४८) इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम्॥
stṛṇītá barhír ānuṣág, ghṛtápṛṣṭham manīṣiṇaḥ
yátrāmṛ́tasya cákṣaṇam

O Wise men, cover properly the middle region where the water is seen and where it is at the back (so to speak).
(Griffith:) Strew, O you wise, the sacred grass that drips with oil, in order due,
Where the Immortal is beheld.


stṛṇītá, √stṝ.2.Pl.Prs.Imp.Act; barhíḥ, barhís-.Nom/acc.Sg.N; ānuṣák, ānuṣák; ghṛtápṛṣṭham, ghṛtápṛṣṭha-.Nom/acc.Sg.N; manīṣiṇaḥ, manīṣín-.Voc.Pl.M; yátra, yátra; amṛ́tasya, amṛ́ta-.Gen.Sg.N; cákṣaṇam, cákṣaṇa-.Nom/acc.Sg.N.

(सायणभाष्यम्)
हे मनीषिणः बुद्धिमन्त ऋत्विजः बर्हिः दर्भं स्तृणीत वेदेरुपरि आच्छादयत। अत्रापि बर्हिर्नामकोऽग्निः सूच्यते। कीदृशं बर्हिरास्तरणीयम्। आनुषक् अनुक्रमेण सक्तं परस्परं संबद्धं घृतपृष्ठं घृतपूर्णानां स्रुचां बर्हिषि आसादितत्वात् घृतं पृष्ठे उपरिभागे यस्य बर्हिषः तत् घृतपृष्ठम्। यत्र यस्मिन् बर्हिषि अमृतस्य अमृतसमानस्य घृतस्य चक्षणं दर्शनं भवति। यद्वा। मरणरहितस्य देवस्य बर्हिर्नामकस्य अग्नेर्दर्शनं भवति तद्बर्हिः स्तृणीत इति पूर्वत्रान्वयः॥ स्तृणीत। स्तॄञ् आच्छादने। लोण्मध्यमपुरुषस्य बहुवचनम्। लोटो लङ्वत् (पा.सू.३.४.८५)। तस्थस्थमिपाम्° (पा.सू.३.४.१०१) इति थस्य तादेशः। क्र्यादिभ्यः श्ना। ई हल्यघोः (पा.सू.६.४.११३) इति ईत्वम्। ऋवर्णाच्चेति वक्तव्यम् (पा.सू.८.४.१.१) इति णत्वम्। प्वादीनां ह्रस्वः (पा.सू.७.३.८०) इति धातोर्ह्रस्वत्वम्। सति शिष्टस्वरबलीयस्त्वमन्यत्र विकरणेभ्यः। अतः तिङ एव प्रत्ययस्वरेणोदात्तत्वम्। बर्हिः। बृंहेर्नलोपश्च (उ.सू.२.२६६) इति इस्प्रत्ययनलोपौ। प्रत्ययस्वरः। आनुषक्। आ समन्तात् अनुषजति इति आनुषक्। षञ्ज सङ्गे। धात्वादेः षः सः।क्विप् च (पा.सू.३.२.७६) इति क्विप्। अनिदिताम् (पा.सू.६.४.२४) इति लोपः। आङन्वोरुपसर्गयोः प्राक्प्रयोगः। गतिसमासः। उपसर्गात्सुनोति। इत्यादिना षत्वम्। घृतपृष्ठम्। घृ क्षरणदीप्त्योः। निष्ठा (पा.सू.३.२.१०२) इति क्तः। प्रत्ययस्वरेणोदात्तः। घृतयुक्तं पृष्ठम् अस्येति बहुव्रीहौ पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम्। मनीषिणः। आमन्त्रितनिघातः। अमृतस्य। न विद्यते मृतं मरणम् अस्मिन्निति अमृतम्। बहुव्रीहौ पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं बाधित्वा नञ्सुभ्याम् (पा.सू.६.२.१७२) इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वे प्राप्ते नञो जरमरमित्रमृताः (पा.सू.६.२.११६) इत्युत्तरपदाद्युदात्तत्वम्। चक्षणम्। चक्षिङ् व्यक्तायां वाचि। वागभिव्यक्तिवाची धातुः इह अभिव्यक्तिमात्रं लक्षयति। ल्युट् च (पा.सू.३.३.११५) इति भावे ल्युट्। योरनादेशः। तस्य आर्धधातुकत्वात् चक्षिङः ख्याञ् (पा.सू.२.४.५४) इति ख्याञादेशे प्राप्ते असनयोश्च (पा.सू.२.४.५४.१०) इति प्रतिषेधः॥
ví śrayantām ṛtāvṛ́dho, dvā́ro devī́r asaścátaḥ
adyā́ nūnáṁ ca yáṣṭave

O wise learned men, in order to make a Yajna (Non-violent sacrifice) let the shining doors which are augmenters of happiness and truth and which are properly designed be certainty set open, as today the Yajna is to be performed.
(Griffith:) Thrown open be the Doors Divine, unfailing, that assist the rite,
For ritual this day and now.


, ví; śrayantām, √śri.3.Pl.Prs.Imp.Med; ṛtāvṛ́dhaḥ, ṛtāvṛ́dh-.Nom.Pl.F; dvā́raḥ, dvā́r-.Nom.Pl.F; devī́ḥ, devī́-.Nom.Pl.F; asaścátaḥ, asaścát-.Nom.Pl.F; adyá, adyá; nūnám, nūnám; ca, ca; yáṣṭave, √yaj.Dat.Sg.

(सायणभाष्यम्)
द्वारः यज्ञशालाद्वाराणि वि श्रयन्तां कपाटोद्घाटनेन विव्रियन्ताम्। कीदृश्यः। ऋतावृधः ऋतस्य सत्यस्य यज्ञस्य वा वर्धयित्र्यः देवीः द्योतमानाः असश्चतः असश्चन्त्यः उद्घाटनेन प्रवेष्टृपुरुषसङ्गरहिताः। यद्वा। असश्चतः प्रवेष्टृपुरुषरहितान् यज्ञगृहान् तत्पुरुषप्रवेशाय द्वाराभिमानिन्य एतसंज्ञिका अग्निविशेषमूर्तयः वि श्रयन्तां विशेषेण सेवन्ताम्। द्वारसेवया तत्र पुरुषप्रवेशेन वा किं प्रयोजनमिति तदुच्यते। अद्य अस्मिन् दिने नूनम् अवश्यं यष्टवे यष्टुम्। चकारात् दिनान्तरेष्वपि इति द्रष्टव्यम्॥ ऋतावृधः। ऋतं वर्धयन्तीत्यर्थे वृधेः अन्तर्भावितण्यर्थात् क्विप् च इति क्विप्। उपपदसमासः। अन्येषामपि दृश्यते (पा.सू.६.३.१३७) इति पूर्वपदस्य दीर्घत्वम्। वृधिः धातुस्वरेणोदात्तः। समासे कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वेन स एव शिष्यते। देवीः। वा छन्दसि (पा.सू.६.१.१०६) इति पूर्वसवर्णदीर्घत्वम्। देवशब्दात् पचाद्यजन्तात् पुंयोगादाख्यायाम् (पा.सू.४.१.४८) इति ङीष्। प्रत्ययस्वरेणोदात्तः। विभक्त्या सह एकादेश उदात्तेनोदात्तः (पा.सू.८.२.५) इत्युदात्तः। असश्चतः। ग्लुञ्चु षस्ज गतौ। जकारस्य व्यत्ययेन चकारः। लटः शत्रादेशः। द्वाराभावे न विद्यन्ते सश्चन्तो गच्छन्तो येषु प्राग्वंशादिषु तान् असश्चतः। अद्य। सद्यःपरुत् (पा.सू.५.३.२२) इत्यादिना द्यप्रत्ययान्तो निपातितः। तद्धितश्चासर्वविभक्तिः (पा.सू.१.१.३८) इति अव्ययसंज्ञकत्वात् परस्या विभक्तेर्लुक्। प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तः। संहितायाम् अन्येषामपि दृश्यते इति दीर्घत्वम्। नूनम्। एवमादीनामन्तः (फि.सू.८२) इत्यन्तोदात्तत्वम्। यष्टवे। यजेः तुमर्थे सेसेन् (पा.सू.३.४.९) इत्यादिना तवेन्प्रत्ययः। व्रश्चादिना षत्वम्। नित्त्वादाद्युदात्तः॥
náktoṣā́sā supéśasā-, asmín yajñá úpa hvaye
idáṁ no barhír āsáde

I invoke the lovely night and dawn in my house and the solemn Yajna (non-violent sacrifice) so that this my house or Yajna may be the source of happiness to all.
(Griffith:) I call the lovely Night and Dawn to seat them on the holy grass
At this our solemn ritual.


náktoṣā́sā, náktoṣā́s-.Nom.Du.F; supéśasā, supéśas-.Acc.Du.F; asmín, ayám.Loc.Sg.M/n; yajñé, yajñá-.Loc.Sg.M; úpa, úpa; hvaye, √hvā.1.Sg.Prs.Ind.Med; idám, ayám.Acc.Sg.N; naḥ, ahám.Acc/dat/gen.Pl; barhíḥ, barhís-.Acc.Sg.N; āsáde, √sad.Dat.Sg.

(सायणभाष्यम्)
नक्तशब्द उषःशब्दश्च लोके कालविशेषवाचिनौ। इह तु तत्कालाभिमानिवह्निमूर्तिद्वये प्रयुज्यते। नकोषासा नक्तोषोनामिके वह्निमूर्ती अस्मिन् प्रवर्तमाने यज्ञकर्मणि उप ह्वये आह्वयामि। किमर्थम्। नः अस्मदीयम् इदं वेद्यामास्तीर्णं बर्हिः दर्भस् आसदे आसत्तुं प्राप्तुम्। कीदृश्यौ। सुपेशसा शोभनरूपयुक्ते॥ नक्तं च उषाश्च नक्तोषसा। द्वितीयाद्विवचनस्य सुपां सुलुक् (पा.सू.७.१.३९) इति आकारः। मलोप उपधादीर्घश्छान्दसौ। देवताद्वन्द्वे च (पा.सू.६.२.१४१) इति पूर्वोत्तरपदयोः युगपत् प्रकृतिस्वरत्वम्। सुपेशसा। शोभनं पेशो रूपं ययोस्ते। पूर्ववत् आकारः। पेशःशब्दो नब्विषयत्वादाद्युदात्तः। बहुव्रीहौ नञ्सुभ्याम् (पा.सू.६.२.१७२) इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वस्य अपवादत्वेन आद्युदात्तं द्व्यच्छन्दसि (पा.सू.६.२.११९) इत्युत्तरपदाद्युदात्तत्वम्। अस्मिन्। ऊडिदम् (पा.सू.६.१.१७१) इत्यादिना विभक्तिरुदात्ता। आसदे। षद्लृ विशरणगत्यवसादनेषु। धात्वादेः षः सः। आङ्पूर्वात् अस्मात् संपदादिभ्यो भावे क्विप् (पा.सू.३.३.१०८.९)। प्रादिसमासः। कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम्॥
tā́ sujihvā́ úpa hvaye, hótārā daívyā kavī́
yajñáṁ no yakṣatām imám

I – the performer of Yajna and practical work invoke two kinds of fire (electricity and material visible fire) which possess good tongues in the form of flame, are takers of various articles, the cause of vision and divine which accomplish this Yajna in the form of Homa (fire sacrifice) and Shilpa i.e. art and industry.
(Griffith:) The two Invokers I invite, the wise, divine and sweet of tongue,
To celebrate this our ritual.


tā́, sá- ~ tá-.Acc.Du.M; sujihvaú, sujihvá-.Acc.Du.M; úpa, úpa; hvaye, √hvā.1.Sg.Prs.Ind.Med; hótārā, hótar-.Acc.Du.M; daívyā, daívya-.Acc.Du.M; kavī́, kaví-.Acc.Du.M; yajñám, yajñá-.Acc.Sg.M; naḥ, ahám.Acc/dat/gen.Pl; yakṣatām, √yaj.3.Du.Aor.Imp.Act; imám, ayám.Acc.Sg.M.

(सायणभाष्यम्)
तच्छब्दोऽत्र सर्वनामत्वात् प्रसिद्धार्थवाची। ता तौ याज्ञिकानां प्रसिद्धौ द्वावग्नी उप हृये आह्वयामि। नः अस्मदीयम् इमं यज्ञं यक्षतां तौ उभौ यजताम् अनुतिष्ठताम्। कीदृशौ। सुजिह्वौ शोभनजिह्वोपेतौ प्रियवचनौ शोभनज्वालौ वा इत्यर्थः। होतारा होमनिष्पादकौ दैव्या दैव्यौ देवसंबन्धनौ। अत एव इमौ अग्नी दैव्यहोतृनामकौ कवी मेधाविनौ॥ तो तौ। द्वितीया द्विवचनस्य सुपां सुलुक् इति आकारः। एकादेश उदात्तेनोदात्तः इत्युदात्तः। सुजिह्वौ। शोभना जिह्वा ययोस्तौ। नञ्सुभ्याम् इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम्। पूर्ववत् एकादेशस्वरः। संहितायाम् आवादेशः। वस्य लोपः शाकल्यस्य (पा.सू ८.३.१९) इति लोपः। होतारा। जुहोतेस्तृन्। द्विवचने ऋतो ङि (पा.सू.७.३.११०) इति गुणः। अप्तृन् इति उपधादीर्घः। पूर्ववत् आकारः। नित्त्वादाद्युदात्तः। दैव्या। देवानामिमौ। देवाद्यञञौ (पा.सू.४.१.८५.३) इति यज्। यस्येति च (पा.सू.६.४.१४८) इति अकारलोपः। नित्यादिर्नित्यम् (पा.सू.६.१.१९७) इत्याद्युदात्तः। पूर्ववत् आकारः। यक्षतां यजताम्। लोटि शपि परतः – सिब्बहुलं लेटि (पा.सू.३.१.३४) इति बहुलग्रहणात् सिप्। कुत्वचर्त्वषत्वानि।
íḷā sárasvatī mahī́, tisró devī́r mayobhúvaḥ
barhíḥ sīdantv asrídhaḥ

O learned persons, you should try to establish three divine virtues at every house: (1) An admirable speech which is used for study and teaching, (2) the speech possessing various kinds of knowledge and expressed in the form of sermons, and (3) policy which is to be admired and revered everywhere and which cannot be condemned by wrong arguments or fallacies and which causes happiness to all. This speech of three kinds should be accepted by all, so that there may be the diffusion of knowledge and elimination of ignorance.
(Griffith:) Ilā, Sarasvatī, Mahī, three Deities who bring delight,
Be seated, peaceful, on the grass.


íḷā, íḷā-.Nom.Sg.F; sárasvatī, sárasvant-.Nom.Sg.F; mahī́, máh-.Nom.Sg.F; tisráḥ, trí-.Nom.Pl.F; devī́ḥ, devī́-.Nom.Pl.F; mayobhúvaḥ, mayobhū́-.Nom.Pl.F; barhíḥ, barhís-.Acc.Sg.N; sīdantu, √sad.3.Pl.Prs.Imp.Act; asrídhaḥ, asrídh-.Nom.Pl.F.

(सायणभाष्यम्)
अत्र महीशब्दो महत्त्वगुणयुक्तां भारतीमाचष्टे; अन्येषु आप्रीसूक्तेषु सदृशेषु इळा सरस्वती भारती इति आम्नातत्वात्। इळादिशब्दाभिधेया वह्निमूर्तयः तिस्रः देवीः दीप्यमानाः बर्हिः वेद्यामास्तीर्ण सीदन्तु प्राप्नुवन्तु। कीदृश्यः। मयोभुवः सुखोत्पादिकाः अस्रिधः शोषेण क्षयेण वा रहिताः॥ इळा। ईड स्तुतौ। छान्दसं ह्रस्वत्वम्। क्विप्। धातुस्वरः। टापं चापि हलन्तानां यथा वाचा दिशा निशा (कौ.२.४.८२) इति टाप्। सरस्वती। सरः असुनन्तो नित्त्वादाद्युदात्तः। तदस्यास्तीति मतुप्। अदुपधत्वात् वत्वम्। तसौ मत्वर्थे (पा.सू.१.४.१९) इति भत्वेन पदत्वस्य बाधितत्वात् रुत्वाद्यभावः। उगितश्च (पा.सू.६.३.४५) इति ङीप्। मतुब्ङीपौ पित्त्वादनुदात्तौ। मही। महतीशब्दे तकारलोपः छान्दसः। यस्येति च (पा.सू.६.४.१४८) इति अकारलोपः। उदात्तनिवृत्तिस्वरेण ङीप उदात्तत्वम्। तिस्रः। त्रिशब्दात् जसि – त्रिचतुरोः स्त्रियां तिसृचतसृ (पा.सू.७.३.९९) इति तिस्रादेशः। अचि र ऋतः (पा.सू.७.२.१००) इति रेफादेशः। तिसृभ्यो जसः (पा.सू.६.१.१६६) इति जस उदात्तत्वम्। देवीः। देवानां पत्न्यो देव्यः। पुंयोगादाख्यायाम् (पा.सू.४.१.४८) इति ङीष्। यस्येति च इति अकारलोपः। प्रत्ययस्वरेण ङीष उदात्तत्वम्। जसि दीर्घाज्जसि च (पा.सू.६.१.१०५) इति निषिद्धं दीर्घत्वं वा छन्दसि (पा.सू.६.१.१०६) इति पक्षेऽभ्यनुज्ञायते। मयोभुवः। मीञ् हिंसायाम् । हिनस्ति दुःखमिति सुखं मयः। तद्भावयन्तीति मयोभुवः। अन्तर्भावितण्यर्थात् भुवः क्विप्। कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम्। बर्हिः। बृंहेर्नलोपश्च (उ.सू.२.२६६) इति इसिप्रत्ययः। प्रत्ययस्वरः। सीदन्तु। षद्लृ विशरणादौ। पाघ्रा (पा.सू.७.३.७८) इत्यादिना सीदादेशः। अस्रिधः। स्रिधेः हिँसार्थस्य शोषणार्थस्य वा संपदादिभ्यो भावे क्विपि नञा बहुव्रीहिः। पूर्वपदप्रकृतिस्वरं बाधित्वा नञ्सुभ्याम् इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम्॥
ihá tváṣṭāram agriyáṁ, viśvárūpam úpa hvaye
asmā́kam astu kévalaḥ

I invoke in this house or sacrificial hall, God who is AlI-pervading, being present in all forms, destroyer of all miseries, the Chief or the Best of all. May He be for us the only object of worship.
(Griffith:) Tvastar I call, the earliest born, the wearer of all forms at will:
May he be ours and curs alone.


ihá, ihá; tváṣṭāram, tváṣṭar-.Acc.Sg.M; agriyám, agriyá-.Acc.Sg.M; viśvárūpam, viśvárūpa-.Acc.Sg.M; úpa, úpa; hvaye, √hvā.1.Sg.Prs.Ind.Med; asmā́kam, ahám.Gen.Pl.M/f; astu, √as.3.Sg.Prs.Imp.Act; kévalaḥ, kévala-.Nom.Sg.M.

(सायणभाष्यम्)
पत्नीसंयाजे त्वष्टुः पुरोनुवाक्या इह त्वष्टारमग्रियम् इति। शं युवाकाय संप्रेषितः इति खण्डे सूत्रितं – सं ते पयांसि समु यन्तु वाजा इह त्वष्टारमग्रियम् (आश्व.श्रौ.१.१०) इति॥
त्वष्टारं त्वष्टृनामकमग्निम् इह कर्मणि उप ह्रये। कीदृशम्। अग्रियं श्रेष्ठं विश्वरूपं बहुविधरूपोपेतम्। सः अस्माकं केवलः असाधारणः अस्तु। इतरयजमानेभ्योऽप्यधिकमनुग्रहं करोत्वित्यर्थः॥ त्वष्टारम्। तक्षू त्वक्षू तनूकरणे । तृन्। स्वरतिसूतिसूयतिधूनूदितो वा (पा.सू.७.२.४४) इति इडभावपक्षे स्कोः संयोगाद्योरन्ते च (पा.सू.८.२.२९) इति ककोरलोपः। ष्टुत्वम्। द्वितीयैकवचने ऋतो डिसर्वनामस्थानयोः (पा.सू.७.३.११०) इति गुणे अप्तृन् (पा.सू.६.४.११) इत्यादिना उपधाया दीर्घः। तृनो नित्त्वादाद्युदात्तत्वम्। अग्रियम्। अग्रात् (पा.सू.४.४.११६) इत्यनुवृत्तौ घच्छौ च (पा.सू.४.४.११७) इति घच्। आयनेयी (पा.सू.७.१.२) इत्यादिना घकारस्य इयादेशः। यस्य (पा.सू.६.४.१४८) इति लोपः। आयनादिषूपदेशिवद्वचनं स्वरसिद्ध्यर्थम् (पा.सू.७.१.२.१) इति उपदेशिवद्भावात् प्रत्ययाद्युदात्तत्वात् घचश्चित्त्वादन्तोदात्तत्वम्। विश्वरूपम्॥ विश्वानि रूपाणि त्वष्टुत्पन्नत्वेन यस्य। त्वष्टा वै पशूनां मिथुनानां रूपकृत् (तै.सं.६.१.८.५) इति श्रुतेः। विश्वशब्दस्याद्युदात्तत्वात् पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वे प्राप्ते बहुव्रीहौ विश्वं संज्ञायाम् (पा.सू.६.२.१०६) इति पूर्वपदान्तोदात्तत्वम्। अस्माकम्। असु क्षेपणे। युष्यसिभ्यां मदिक् (उ.सू.१.१३६)। प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तः। षष्ठीबहुवचनम् आम्। अत्र परमपि योऽचि (पा.सू.७.२.८९) इति यत्वं बाधित्वा नित्यत्वात् प्रतिपदविधित्वाच्च आम आकमादेशे (पा.सू.७.१.३३) कृते अनादेशे (पा.सू.७.२.८६) इति निषेधेन यत्वाभावात् शेषे लोपः (पा.सू.७.२.९०) इति दकारलोपे अकारान्तत्वेन पश्चात् प्राप्तस्यापिं सुटः (पा.सू.७.१.५२) साम इति निर्देशे स्थानिन्यन्तर्भावेन निवृत्तिः। एवमर्थ एव हि साम इति ससुट्कनिर्देशः॥ केवलः। वृषादेराकृतिगणत्वादाद्युदात्तः॥
áva sṛjā vanaspate, déva devébhyo havíḥ
prá dātúr astu cétanam

The plant (without flowers) that is the protector of the forests and the herbs etc, on account of rains, is the giver of fruits, generates articles to be put in the fire as oblation, for divine attributes. That increases the knowledge of the learned person who desires the purification of all things.
(Griffith:) Deity, Sovran of the Wood, present this our oblation to the Deities,
And let the giver be renowned.


áva, áva; sṛja, √sṛj.2.Sg.Prs.Imp.Act; vanaspate, vánaspáti-.Voc.Sg.M; déva, devá-.Voc.Sg.M; devébhyaḥ, devá-.Dat/abl.Pl.M; havíḥ, havís-.Nom/acc.Sg.N; prá, prá; dātúḥ, dātár-.Gen.Sg.M; astu, √as.3.Sg.Prs.Imp.Act; cétanam, cétana-.Nom/acc.Sg.N.

(सायणभाष्यम्)
हे वनस्पते एतन्नामकाग्ने देव हविर्भुग्भ्यः देवेभ्यः अस्मदीयं हविः अव सृज समर्पय इत्यर्थः। प्र दातुः यजमानस्य चेतनं परलोकविषयं विज्ञानं त्वत्प्रसादात् अस्तु॥ वनस्पते। आमन्त्रितनिघातः। देव। पादादित्वात् न निघातः। षाष्ठिकम् आमन्त्रिताद्युदात्तत्वम्। हविः। इसः प्रत्ययस्वरः। दातुः। ददातेः तृच्। चितः इत्यन्तोदात्तः। ङसि ऋत उत् (पा.सू.६.१.१११) इति उत्वम् एकादेशो रपरत्वं च। रात्सस्य (पा.सू.८.२.२४) इति सलोपः। एकादेशस्वरेण उकार उदात्तः। चेतनम्। चिती संज्ञाने। करणे ल्युट्। योरनादेशः लघूपधगुणः। लिति (पा.सू.६.१.१९३) इति प्रत्ययात्पूर्वस्योदात्तत्वम्॥
svā́hā yajñáṁ kṛṇotana-, -índrāya yájvano gṛhé
tátra devā́m̐ úpa hvaye

O Artists and priests as you who perform the Yajna (of three kinds) in the offerer’s house or the sacrificial hall for the sake of prosperity by inviting great scholars with noble acts, so do I invite such enlightened persons respectfully and perform the Yajna.
(Griffith:) With Svaha pay the ritual to Indra in the offerer’s house:
Thither I call the Deities.


svā́hā, svā́hā; yajñám, yajñá-.Acc.Sg.M; kṛṇotana, √kṛ.2.Pl.Prs.Imp.Act; índrāya, índra-.Dat.Sg.M; yájvanaḥ, yájvan-.Gen.Sg.M; gṛhé, gṛhá-.Loc.Sg.M; tátra, tátra; devā́n, devá-.Acc.Pl.M; úpa, úpa; hvaye, √hvā.1.Sg.Prs.Ind.Med.

(सायणभाष्यम्)
स्वाहाशब्दो हविष्प्रदानवाची सन् एतन्नामकमग्निविशेषं लक्षयति। तदग्निसंपादितं यज्ञम् इन्द्राय इन्द्रतुष्ट्यर्थं यज्वनः यजमानस्य गृहे ऋत्विजः कृणोतन कुरुत। तत्र यज्ञे देवान् उप ह्वये॥ कृणोतन। कृवि हिंसाकरणयोश्च। इदित्त्वात् नुम्। लोण्मध्यमबहुवचनस्य तस्थस्थमिपाम्। (पा.सू.३.४.१०१) इति तादेशः। तप्तनप्तनथनाश्च (पा.सू.७.१.४५) इति तनबादेशः। शपि प्राप्ते धिन्विकृण्व्योर च (पा.सू.३.१.८०) इति उप्रत्ययः; तत्संनियोगेन वकारस्य च अकारः। तस्य अतो लोपः (पा.सू.६.४.४८) इति लोपः। तस्य अचः परस्मिन्। (पा.सू.१.१.५७) इति स्थानिवद्भावात् ऋकारस्य लघूपधगुणो न भवति। तनपः पित्त्वेन अङित्त्वात् उकारस्य गुणः। इन्द्राय। ऋज़्रेन्द्र (उ.सू.२.१८६) इत्यादिना रन्। नित्त्वादाद्युदात्तः। यज्वनः। यज देवपूजासंगतिकरणदानेषु। सुयजोर्ङ्वनिप् (पा.सू.३.२.१०३)। ङसि भसंज्ञायाम् अल्लोपे प्राप्ते न संयोगाद्वमन्तात् (पा.सू.६.४.१३७) इति निषेधः। वनिपः पित्त्वेन धातुस्वर एव शिष्यते। गृहे। ग्रह उपादाने। गेहे कः (पा.सू.३.१.१४४) इति कप्रत्ययः। ग्रहिज्या (पा.सू.६.१.१६) इत्यादिना संप्रसारणम्। परपूर्वत्वम्। प्रत्ययस्वरः। तत्र। त्रल्। लिति (पा.सू.६.१.१९३) इति प्रत्ययात्पूर्वस्योदात्तत्वम्। देवाँ उप इत्यत्र संहितायां दीर्घादटि – (पा.सू.८.३.९) इति नकारस्य रत्वम्। आतोऽटि नित्यम् (पा.सू.८.३.३) इति आकारस्य अनुनासिकादेशः। भोभगो (पा.सू.८.३.१७) इति यत्वम्। तस्य लोपः शाकल्यस्य (पा.सू.८.३.१९) इति लोपः॥

(<== Prev Sūkta Next ==>)
aíbhir agne dúvo gíro, víśvebhiḥ sómapītaye
devébhir yāhi yákṣi ca

O Omnipresent God, come to our Yajna where all things giving happiness to the people are protected with all divine virtues, learned people and articles. The Vedic Mantras are chanted to worship You. May they be acceptable to You.
(Griffith:) To drink the Soma, Agni, come, to our service and our songs.
With all these Deities; and worship them.


ā́, ā́; ebhiḥ, ayám.Ins.Pl.M/n; agne, agní-.Voc.Sg.M; dúvaḥ, dúvas-.Nom/acc.Sg.N; gíraḥ, gír- ~ gīr-.Acc.Pl.F; víśvebhiḥ, víśva-.Ins.Pl.M; sómapītaye, sómapīti-.Dat.Sg.F; devébhiḥ, devá-.Ins.Pl.M; yāhi, √yā.2.Sg.Prs.Imp.Act; yákṣi, √yaj.2.Sg.Imp.Act; ca, ca.

(सायणभाष्यम्)
ऐभिरग्ने इत्यादिकस्य द्वादशर्चस्य तृतीयसूक्तस्य ऋषिच्छन्दसी पूर्ववत्। तच्च सूक्तं बहुदेवताकम्। अत एवानुक्रम्यते – ऐभिर्वैश्वदेवम् इति। विनियोगस्तु -व्यूढद्वादशाहस्य प्रथमे छन्दोमे तृतीयसवने वैश्वदेवशस्त्रे ऐभिरग्ने दुवो गिरः इति सूक्तम्। तथा च सूत्रितम् – अथ छन्दोमाः समुद्रादूर्मिः इत्युपक्रम्य ऐभिरग्ने दुवो गिर इति वैश्वदेवम् (आश्व.श्रौ.८.९) इति॥
हे अग्ने एभिः अस्मिन् यज्ञे संभावितैः विश्वेभिः देवेभिः सर्वैर्देवैः सह सोमपीतये सोमपानोपेतयागार्थं दुवः अस्मदीयां परिचर्यां गिरः अस्मदीयाः स्तुतीश्च प्रति आ याहि आगच्छ। यक्षि च आगत्य यज च॥ एभिः। पूर्वनिर्दिष्टानां देवानाम् इदमा परामर्शात् इदमोऽन्वादेशेऽशनुदात्तस्तृतीयादौ इति अश् अनुदात्तः। शित्त्वात् सर्वादेशः। नेदमदसोरकोः (पा.सू.७.१.११) इति भिस ऐसादेशाभावः। विभक्तिरनुदात्तैव। न च उडिदम् ° इत्यादिना विभक्तेरुदात्तत्वं तत्र अन्तोदात्तात् (पा.सू.६.१.१६९) इत्यधिकारात्। दुवः। नब्विषयस्यानिसन्तस्य (फि.सू.२६) इत्याद्युदात्तत्वम्। विश्वेभिः। विश्वशब्दो विशेः क्वनन्तः नित्त्वादाद्युदात्तः। बहुलं छन्दसि (पा.सू.७.१.१०) इति भिस ऐस् न भवति। बहुवचने झल्येत् (पा.सू.७.३.१०३) इति एत्वम्। सोमपीतये। सोमशब्दः अर्तिस्तुसु (उ.सू.१.१३७) इत्यादिना मनन्तो नित्त्वादाद्युदात्तः। सोमस्य पीतिर्यस्मिन् यागे स सोमपीतिः। तस्मै। तादर्थ्ये चतुर्थी। देवेभिः। बहुलं छन्दसि इति भिस ऐसादेशाभावः। बहुवचने झल्येत् इति एत्वम्। यक्षि। यजेर्लोट: सिप्। बहुलं छन्दसि (पा.सू.२.४.७३) इति शपो लुक्। व्रश्चादिना षत्वम्। षढोः कः सि (पा.सू.८.२.४१) इति कत्वम्। सेर्हिरादेशश्छान्दसत्वात् न भवति। सिपः पित्त्वेनानुदात्तत्वात् धातुस्वर एव॥
ā́ tvā káṇvā ahūṣata, gṛṇánti vipra te dhíyaḥ
devébhir agna ā́ gahi

Omniscient God! as wise men extol You and sing You songs of praise, so do we also praise You. O wise man! as your intellect praises God, so we also glorify Him. O Gracious Lord, come You to us with all Divine attributes.
(Griffith:) The Kanvas have invoked you; they, O Singer, sing you songs of praise
Agni, come here with the Deities;


ā́, ā́; tvā, tvám.Acc.Sg; káṇvāḥ, káṇva-.Nom.Pl.M; ahūṣata, √hū.3.Pl.Aor.Ind.Med; gṛṇánti, √gṝ.3.Pl.Prs.Ind.Act; vipra, vípra-.Voc.Sg.M; te, tvám.Dat/gen.Sg; dhíyaḥ, dhī́-.Acc.Pl.F; devébhiḥ, devá-.Ins.Pl.M; agne, agní-.Voc.Sg.M; ā́, ā́; gahi, √gam.2.Sg.Aor.Imp.Act.

(सायणभाष्यम्)
हे विप्र मेधाविन् अग्ने कण्वाः मेधाविन ऋत्विजः त्वा यज्ञनिष्पादकं त्वाम् आ अहूषत आह्वयन्ति। तथा ते धियः त्वदीयानि कर्माणि गृणन्ति कथयन्ति। ततो हे अग्ने देवेभिः देवैः सह आ गहि आगच्छ। विप्रः इत्यादिषु चतुर्विंशतिसंख्याकेषु मेधाविनामसु कण्वः ऋभुः (नि.३.१५.७) इति पठितम्॥ त्वा। त्वामौ द्वितीयायाः (पा.सू.८.१.२३) इति त्वादेशः सर्वानुदात्तः। कण्वाः। कण शब्दार्थः। अशिप्रुषिलटिकणिखटि (उ.सू.१.१४९) इत्यादिना क्वन्। नित्त्वादाद्युदात्तः। अहूषत। ह्वेञ् स्पर्धायां शब्दे च। छन्दसि लुङ्लङ्लिटः इति वर्तमाने लुङ्। ञित्त्वादात्मनेपदं झः। आत्मनेपदेष्वनतः (पा.सू.७.१.५) इति अदादेशः। च्लेः सिच। एकाचः० (पा.सू.७.२.१०) इति इट्प्रतिषेधः। बहुलं छन्दसि इति संप्रसारणं परपूर्वत्वम्। हलः (पा.सू.६.४.२) इति दीर्घत्वम्। आदेशप्रत्यययोः (पा.सू.८.३.५९) इति षत्वम्। छान्दसत्वात् ऊकारस्य न गुणः। अडागमः। गृणन्ति। गॄ शब्दे। लट्। झि। झोऽन्तः। क्र्यादिभ्यः श्ना। प्वादीनां ह्रस्वः (पा.सू.७.३.८०) इति धातोर्ह्रस्वत्वम्॥ श्नाभ्यस्तयोरातः (पा.सू.६.४.११२) इति आकारलोपः। ऋवर्णाच्चेति वक्तव्यम् (का.८.४.१.१) इति णत्वम्। तिङः स्वर एव शिष्यते। विप्र। आमन्त्रितनिघातः। ते। अनुदात्तम् इत्यनुवृत्तौ तेमयावेकवचनस्य (पा.सू.८.१.२२) इति षष्ठ्याः ते इति आदेशः। देवेभिः। छान्दस ऐसभावः। गहि। गम्लृ सृप्लृ गतौ । लोटः सिप्। सेर्हयपिच्च। कर्तरि शप्। तस्य बहुलं छन्दसि इति लुक्। अनुदात्तोपदेश (पा.सू.६.४.३७) इत्यादिना मकारलोपः। तस्य असिद्धवदत्रा भात् (पा.सू.६.४.२२) इति असिद्धत्वात् अतो हेः (पा.सू.६.४.१०५) इति हेर्लुक् न भवति॥
indravāyū́ bṛ́haspátim, mitrā́gním pūṣáṇam bhágam
ādityā́n mā́rutaṁ gaṇám

O wise men, you should praise or describe the properties of the electricity and air, the sun light, Prana or vital energy, fire, moon, wealth of good empire etc., twelve months of the year and monsoon winds.
(Griffith:) Indra, Vayu, Brhaspati, Mitra, Agni, Pusan, Bhaga,
Adityas, and the Marut host.


indravāyū́, indra-vāyú-.Nom/acc.Du.M; bṛ́haspátim, bṛ́haspáti-.Acc.Sg.M; mitrā́, mitrá-.Acc.Du.M; agním, agní-.Acc.Sg.M; pūṣáṇam, pūṣán-.Acc.Sg.M; bhágam, bhága-.Acc.Sg.M; ādityā́n, ādityá-.Acc.Pl.M; mā́rutam, mā́ruta-.Acc.Sg.M; gaṇám, gaṇá-.Acc.Sg.M.

(सायणभाष्यम्)
इन्द्रादिदेवान् मारुतं मरुतां वायूनां संबन्धिनं गणं च हे अग्ने यक्षि इति पदद्वयमनुवर्तते॥ इन्द्रश्च वायुश्च इन्द्रवायू। देवताद्वन्द्वे च (पा.सू.६.३.२६) इति प्राप्तस्य आनङः उभयत्र वायोः प्रतिषेधो वक्तव्यः (पा.सू.६.३.२६.१) इति प्रतिषेधः। देवताद्वन्द्वे च (पा.सू.६.२.१४१) इति प्राप्तस्योभयपदप्रकृतिस्वरस्य नोत्तरपदेऽनुदात्तादौ (पा.सू.६.२.१४२) इति निषेधः। समासान्तोदात्तत्वमेव। बृहस्पतिम्। तद्बृहतोः करपत्योश्चौरदेवतयोरभिधेययोः सुट् तलोपो वक्तव्यः (पा.म.६.१.१५७) इति तलोपः सुडागमश्च। बृहच्छब्दमाद्युदात्तं केचित् वर्णयन्तीति वामनः। पा रक्षणे। पातीति पतिः। पातेर्डतिः (उ.सू.४.४९७)। प्रत्ययस्वरेणाद्युदात्तः। समासे उभे वनस्पत्यादिषु युगपत् (पा.सू.६.२.१४०) इति उभयपदप्रकृतिस्वरत्वम्। मित्रा। द्वितीयायाः सुपां सुलुक् (पा.सू.७.१.३९) इत्यादिना विभक्तेः आजादेशः। आदित्यान्। अदितेरपत्यानि आदित्याः। दित्यदित्यादित्यपत्युत्तरपदण्ण्यः (पा.सू.४.१.८५)। प्रत्ययस्वरः। मारुतम्। मरुतां विकारः। अनुदात्तादेश्च। (पा.सू.४.३.१४०) इति अञ्। ञित्वादाद्युदात्तः॥
prá vo bhriyanta índavo, matsarā́ mādayiṣṇávaḥ
drapsā́ mádhvaś camūṣádaḥ

God says. As I have made and sustained all these things mentioned in the previous Mantra (Electricity, air, sun, moon etc.) which gladden and exhilarate, are sweet and satisfying, herbs and plants full of sap, giving strength to the soldiers in the army and others, So you should also maintain them, deriving full benefit from them.
(Griffith:) For you these juices are poured forth that gladden and exhilarate,
The meath-drops resting in the cup.


prá, prá; vaḥ, tvám.Acc/dat/gen.Pl; bhriyante, √bhṛ.3.Pl.Prs.Ind.Pass; índavaḥ, índu-.Nom.Pl.M; matsarā́ḥ, matsará-.Nom.Pl.M; mādayiṣṇávaḥ, mādayiṣṇú-.Nom.Pl.M; drapsā́ḥ, drapsá-.Nom.Pl.M; mádhvaḥ, mádhu-.Gen.Sg.N; camūṣádaḥ, camūṣád-.Nom.Pl.M.

(सायणभाष्यम्)
हे इन्द्रादिदेवाः वः युष्मदर्थम् इन्दवः सोमाः प्र भ्रियन्ते प्रकर्षेण संपाद्यन्ते। कीदृशाः। मत्सराः तृप्तिकराः। मत्सरः सोमो मन्दतेस्तृप्तिकर्मणः (निरु.२.५) इति यास्कः। मादयिष्णवः हर्षहेतवः द्रप्साः बिन्दुरूपाः मध्वः मधुराः चमूषदः चमूषु चमसादिपात्रेष्व्यवस्थिताः। प्र। व्यवहिताश्च (पा.सू.१.४.८२) इति व्यवहितप्रयोगः। भ्रियन्ते। भृञो यकि रिङशयग्लिङ्लक्षु (पा.सू.७.४.२८) इति रिङादेशः। हृञो वा। हृग्रहोर्भश्छन्दसि (पा.सू.८.२.३२.१) इति हकारस्य भकारः। इन्दवः। उन्दी क्लेदने। उन्दन्ति पात्राणीति। नित्। इत्यनुवृत्तौ उन्देरिच्चादेः (उ.सू.१.१२) इति उप्रत्ययः आदेः इकारश्च। नित्त्वादाद्युदात्तः। मत्सराः। मद तृप्तियोगे। चित् इत्यनुवृत्तौ कृधूमदिभ्यः कित् (उ.सू.३.३५३) इति सरप्रत्ययः। तितुत्रतथसिसुसरकसेषु च (पा.सू.७.२.९) इति इट्प्रतिषेधः। चित्त्वादन्तोदात्तः। मादयिष्णवः। मदी हर्षग्लेपनयोः। मदेर्ण्यन्तात् णेश्छन्दसि (पा.सू.३.२.१३७) इति इष्णुच्। णेरनिटि (पा.सू.६.४.५१) इति णिलोपे प्राप्ते अयामन्ताल्वाय्येल्विष्णुषु। (पा.सू.६.४.५५) इति अयादेशः। चित्त्वादन्तोदात्तः। मध्वः। मधुशब्द आद्युदात्त उक्तः। मधुशव्दस्य व्यत्ययेन पुंलिङ्गत्वम्। संज्ञापूर्वको विधिरनित्यः इति जसि च (पा.सू.७.३.१०९) इति गुणो न भवति। चमूषदः। चमु छमु जमु झमु अदने। चम्यते भक्ष्यते येषु चमसेषु ते चम्वः। कृपिचमि° (उ.सू.१.८१) इत्यादिना ऊः। तत्र सीदन्तीति चमूषदः। सत्सूद्विष० (पा.सू..३.२.६१) इत्यादिना क्विप्। सुषमादेः आकृतिगणत्वात् षत्वम्। कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम्॥
ī́ḷate tvā́m avasyávaḥ, káṇvāso vṛktábarhiṣaḥ
havíṣmanto araṁkṛ́taḥ

O God, we possessing all necessary things that are to be taken, given and eaten, desirous of protection, having the habit of adorning all, glorify You as wise learned priests do.
(Griffith:) The sons of Kanva fain for help adore you, having strewn the grass,
With offerings and all things prepared.


ī́ḷate, √īḍ- ~ √īḷ.3.Pl.Prs.Ind.Med; tvā́m, tvám.Acc.Sg; avasyávaḥ, avasyú-.Nom.Pl.M/f; káṇvāsaḥ, káṇva-.Nom.Pl.M; vṛktábarhiṣaḥ, vṛktábarhis-.Nom.Pl.M; havíṣmantaḥ, havíṣmant-.Nom.Pl.M; araṁkṛ́taḥ, araṁkṛ́t-.Nom.Pl.M.

(सायणभाष्यम्)
हे अग्ने त्वाम् ईळते ऋत्विजः स्तुवन्ति। कीदृशाः। अवस्यवः। अवनं रक्षणं तद्धेतून् देवानिच्छन्तः। कण्वासः मेधाविनः वृक्तबर्हिषः आस्तरणार्थं छिन्नदर्भाः हविष्मन्तः हविर्युक्ताः अरंकृतः अलंकर्तारः॥ ईळते। ईड स्तुतौ। अनुदात्तेत्त्वात् लटो झः। अदिप्रभृतिभ्यः शपः। इति शपो लुक्। झस्य अदादेशः। टेः एत्वम्। तास्यनुदात्तेत् ° (पा.सू.६.१.१८६) इत्यादिना लसार्वधातुकस्यानुदात्तत्वात् धातुस्वर एव शिष्यते। अवस्यवः। अवन्तीत्यवा देवाः। तानतिशयेनेच्छन्ति। सुप आत्मनः क्यच्। क्यचि च (पा.सू.७.४.३३) इति ईत्वं न भवति। न च्छन्दस्यपुत्रस्य (पा.सू.७.४.३५) इति निषेधात्। सर्वप्रातिपदिकेभ्यो लालसायां सुग्वक्तव्यः (पा.म.७.१.५१.२) इति सुक्। क्याच्छन्दसि (पा.सू.३.२.१७०) इति उप्रत्ययः। अतो लोपः। प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तत्वम्। कण्वासः। कण शब्दार्थः। कणन्ति ध्वनन्ति स्तोत्रादिपाठेनेति कण्वा ऋत्विजः। अशिप्रुषि° (उ.सू.१.१४९) इत्यादिना क्वन्। नित्त्वादाद्युदात्तः। आज्जसेरसुक् (पा.सू.७.१.५०) इति असुक्। वृक्तबर्हिषः। वृक्तम् उक्तम्। बहुव्रीहौ पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम्। हविष्मन्तः। हविरेषामस्तीति हविष्मन्तः। तसौ मत्वर्थे (पा.सू.१.४.१९) इति भत्वेन अपदत्वात् न रुत्वम्। अरंकृतः। अलंकुर्वन्तीत्यरंकृतः। क्विप् च इति। क्विप्। ह्रस्वस्य तुक्। कपिलकादीनां संज्ञाच्छन्दसोर्वा लो रत्वमापद्यते (पा.म.८.२.१८) इति लकारस्य रेफादेशः॥
ghṛtápṛṣṭhā manoyújo, yé tvā váhanti váhnayaḥ
ā́ devā́n sómapītaye

O you learned persons, when utilized methodically and properly, let these articles (mentioned in the fourth Mantra) which have water at their back or support, which are yoked with scientific knowledge, which convey talks, articles and vehicles and which bring up to the Yajna (non-violent sacrifice) fit to be decorated and which enable us to attain divine virtues, enjoyments and Seasons for the protection of all articles, be known and used properly by all for the accomplishment of many works.
(Griffith:) Let the swift steeds who carry you, thought-yoked and dropping holy oil,
Bring the Deities to the Soma draught.


ghṛtápṛṣṭhāḥ, ghṛtápṛṣṭha-.Nom.Pl.M; manoyújaḥ, manoyúj-.Nom.Pl.M; , yá-.Nom.Pl.M; tvā, tvám.Acc.Sg; váhanti, √vah.3.Pl.Prs.Ind.Act; váhnayaḥ, váhni-.Nom.Pl.M; ā́, ā́; devā́n, devá-.Acc.Pl.M; sómapītaye, sómapīti-.Dat.Sg.F.

(सायणभाष्यम्)
हे अग्ने त्वा त्वां ये अश्वाः रथेन वहन्ति। कीदृशाः। घृतपृष्ठाः पुष्टाङ्गत्वेन दीप्तपृष्ठाः मनोयुजः मनःसंकल्पमात्रेण रथे युज्यमानाः वह्नयः वोढारः तैरश्वैः सोमपीतये सोमपानहेतुयागार्थं देवान् आ वह इति शेषः॥ घृतपृष्ठाः। घृ क्षरणदीप्त्योः। घृतं दीप्तं पृष्ठं येषां ते घृतपृष्ठाः॥ घृतशब्दः प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तः। बहुव्रीहौ पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम्। मनसा युञ्जते इति मनोयुजः। ऋत्विग्दधृक् (पा.सू.३.२.५९) इत्यादिना क्विन्। कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम्। त्वा। त्वामौ द्वितीयायाः इत्यनुदात्तः त्वादेशः। वहन्ति। शप्तिङोरनुदात्तत्वात् धातुस्वरः। यद्वृत्तयोगात् निघाताभावः। वह्नयः। निः (उ.सू.४.४८८) इत्यनुवृत्तौ वहिश्रिश्रुयुद्रुग्लाहात्वरिभ्यो नित् (उ.सू.४.४९१) इति निप्रत्ययः। तस्य नित्त्वादाद्युदात्तत्वम्। सोमपीतये। उक्तम्। सकारे परतो नकारस्य संहितायां – नश्च (पा.सू.८.३.३०) इति धुडागमः। खरि च (पा.सू.८.४.५५) इति चर्त्वम्। चयो द्वितीयाः शरि पौष्करसादेः (पा.सू.८.४.४८.३) इति द्वितीयस्थकारः॥
tā́n yájatrām̐ ṛtāvṛ́dhaḥ-, -ágne pátnīvatas kṛdhi
mádhvaḥ sujihva pāyaya

O God, make us good and happy householders with noble wives with the help of those articles like electricity etc. which generate divine things increasing truth and Yajna. O Upholder of all with Your Divine Power, make us drink the juice of sweet things.
(Griffith:) Adored, the strengtheners of Law, unite them, Agni, with their Dames:
Make them drink meath, O bright of tonguev.


tā́n, sá- ~ tá-.Acc.Pl.M; yájatrān, yájatra-.Acc.Pl.M; ṛtāvṛ́dhaḥ, ṛtāvṛ́dh-.Acc.Pl.M; ágne, agní-.Voc.Sg.M; pátnīvataḥ, pátnīvant-.Acc.Pl.M; kṛdhi, √kṛ.2.Sg.Aor.Imp.Act; mádhvaḥ, mádhu-.Gen.Sg.N; sujihva, sujihvá-.Voc.Sg.M; pāyaya, √pā.2.Sg.Prs.Imp.Act.

(सायणभाष्यम्)
े अग्ने तान् इन्द्रादीन् देवान् यजत्रान् यजनीयान् ऋतावृधः सत्यस्य यज्ञस्य वा वर्धकान् पत्नीवतः पत्नीयुक्तान् कृधि कुरु। हे सुजिह्व शोभनजिह्वोपेत मध्वः मधुरस्य सोमस्य भागं देवान् पायय॥ यजत्रान्। अमिनक्षियजिबन्धिपतिभ्योऽत्रन् (उ.सू.३.३८५) इति यजेः अत्रन् प्रत्ययः। ऋतावृधः। वृधु वृद्धौ । अन्तर्भावितण्यर्थात् क्विप् च (पा.सू.३.२.७६) इति क्विप्। अन्येषामपि दृश्यते (पा.सू.६.३.१३७) इति पूर्वपदस्य दीर्घत्वम्। वृधेर्धातुस्वरः। समासे कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम्। अग्ने। पादादित्वात् नामन्त्रितनिघातः। षाष्ठिकमाद्युदात्तत्वम्। पत्नीवतः। पत्युर्नो यज्ञसंयोगे (पा.सू.४.१.३३) इति ङीप्; इकारस्य च नकारः। ता एषां सन्तीति मतुप्। छन्दसीरः (पा.सू.८.२.१५) इति वत्वम्। पतिशब्दो डतिप्रत्ययान्तत्वादाद्युदात्तः। ङीम्मतुपोरनुदात्तत्वात् स एव शिष्यते। कृधि। कृञो लोटः सिः। सेर्ह्यपिच्च (पा.सू.३.४.८७) इति हिः। बहुलं छन्दसि इति विकरणलुक्। श्रुशृणुपृकृवृभ्यश्छन्दसि (पा.सू.६.४.१०२) इति हेर्धिरादेशः। ङित्त्वाद्गुणाभावः। मध्वः। उक्तम्। सुजिह्व। आमन्त्रितनिघातः। पायय। पा पाने। पिबन्तं प्रयुङ्क्ते इति हेतुमति च (पा.सू.३.१.२६) इति णिच्। शाच्छासाह्वाव्यावेपां युक् (पा.सू.७.३.३७) इति युक्। पूर्वस्यामन्त्रितस्य अविद्यमानवत्वम्। अत एव अव्यवधायकत्वात् मध्व इत्यपेक्ष्य तिङ्तितसङः इति निघातः॥
yé yájatrā yá ī́ḍyās, té te pibantu jihváyā
mádhor agne váṣaṭkṛti

Those persons who are objects of veneration and praise-worthy or these objects like electricity, air etc. which are to be united with machines and are to be investigated, may drink of the sweet juice after putting oblations in the fire through the Yajna (non-violent sacrifice) with its power or the tongue in the form of its flame.
(Griffith:) Let them, O Agni, who deserve worship and praise drink with your tongue
The meath in solemn ritual.


, yá-.Nom.Pl.M; yájatrāḥ, yájatra-.Nom.Pl.M; , yá-.Nom.Pl.M; ī́ḍyāḥ, ī́ḍya-.Nom.Pl.M; , sá- ~ tá-.Nom.Pl.M; te, tvám.Dat/gen.Sg; pibantu, √pā.3.Pl.Prs.Imp.Act; jihváyā, jihvā́-.Ins.Sg.F; mádhoḥ, mádhu-.Gen.Sg.N; agne, agní-.Voc.Sg.M; váṣaṭkṛti, váṣaṭkṛti-.Ins.Sg.F.

(सायणभाष्यम्)
ये देवाः यजत्राः यष्टव्याः तथा ये देवाः ईड्याः स्तुत्याः ते सर्वेऽपि वषट्कृति वषट्कारकाले वषट्कारयुक्ते यागे वा हे अग्ने ते त्वदीयया जिह्वया मधोः मधुरस्य सोमस्य भागं पिबन्तु। यजत्राः। गतम्। ईड्याः। ईड स्तुतौ। ऋहलोर्ण्यत्। तित्स्वरिते प्राप्ते ईडवन्दवृशंसदुहां ण्यतः (पा.सू.६.१.२१४) इत्याद्युदात्तत्वम्। द्वितीयस्य तेशब्दस्य युष्मदादेशस्य सर्वानुदात्तत्वम्। मधोः। उप्रत्ययस्य नित्वादाद्युदात्तत्वमुक्तम्। अग्ने। आमन्त्रितनिघातः। वषट्कृति। करोतेः संपदादिभ्यो भावे क्विप्। वषट् इत्यस्य करणं यस्मिन् यागे इति बहुव्रीहिः। वषट् इत्यस्य निपातत्वदाद्युदात्तत्वम्। बहुव्रीहौ पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम्॥
ā́kīṁ sū́ryasya rocanā́d, víśvān devā́m̐ uṣarbúdhaḥ
vípro hótehá vakṣati

The man who puts oblation in the fire attains all divine enjoyments manifest in the Dawn from the shining sphere or knowledge of God who is the Spirit behind all animate or inanimate objects. Having acquired the knowledge of all sciences, he enjoys bliss.
(Griffith:) Away, from the Sun’s realm of light, the wise invoking Priest shall bring
All Deities awaking with the dawn.


ā́kīm, ā́kīm; sū́ryasya, sū́rya-.Gen.Sg.M; rocanā́t, rocaná-.Abl.Sg.N; víśvān, víśva-.Acc.Pl.M; devā́n, devá-.Acc.Pl.M; uṣarbúdhaḥ, uṣarbúdh-.Acc.Pl.M; vípraḥ, vípra-.Nom.Sg.M; hótā, hótar-.Nom.Sg.M; ihá, ihá; vakṣati, √vah.3.Sg.Aor.Sbjv.Act.

(सायणभाष्यम्)
विप्रः मेधावी होता होमनिष्पादकोऽग्निः उषर्बुधः उषःकाले योगगमनाय प्रबुध्यमानान् विश्वान् देवान सूर्यस्य संबन्धिनः रोचनात् स्वर्गलोकात् इह कर्मणि आकीं वक्षति आवहतु॥ आकीम्। निपात आद्युदात्तः। सूर्यस्य। सूर्यशब्दो राजसूयसूर्य° (पा.सू.३.१.११४) इत्यादिना क्यप्प्रत्ययान्तो निपातितः। क्यपः पित्त्वात् धातुस्वरेणाद्युदात्तः। रोचनात् रोचमानात्। रुच दीप्तौ । अनुदात्तेतश्च हलादेः (पा.सू.३.२.१४९) इति कर्तरि युच्। चितः इत्यन्तोदात्तत्वम्। विश्वान्। विशेः क्वनन्तो नित्त्वादाद्युदात्तः। उपर्बुधः। उषर्बुध्यन्ते इत्युषर्बुधः। क्विप् च (पा.सू.३.२.७६) इति क्विप्। धातुस्वरेण उकार उदात्तः। समासे कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम्। विप्रः। ऋज़ेन्द्र (उ.सू.२.१८६) इत्यादिना रन्। नित्वादाद्युदात्तः। होता। ह्वयतेस्ताच्छील्ये तृन्। बहुलं छन्दसि इति संप्रसारणम्। परपूर्वत्वम्। गुणः। नित्त्वादाद्युदात्तः। इह। इदमो हः (पा.सू.५.३.११) इति हप्रत्ययः। इदम इश् (पा.सू.५.३.३) इति इश्। शित्त्वात् सर्वादेशः। प्रत्ययस्वरः। वक्षति। वहेः प्रार्थनायां लिङर्थे लेट्। तस्य तिप्। कर्तरि शप्। शपि परतः सिब्बहुलं लेटि (पा.सू.३.१.३४) इति सिप्। ढत्वकत्वषत्वानि। तिङ्ङतिङः इति निघातः॥
víśvebhiḥ somyám mádhu-, ágna índreṇa vāyúnā
píbā mitrásya dhā́mabhiḥ

This Agni (whether visible or invisible) with air when properly used is the cause of much prosperity and with all the places or splendors of the Prana takes sweet juice which gives peace.
(Griffith:) With all the Deities, with Indra, with Vayu, and Mitra’s splendours, drink,
Agni, the pleasant Soma juice.


víśvebhiḥ, víśva-.Ins.Pl.M; somyám, somyá-.Acc.Sg.N; mádhu, mádhu-.Acc.Sg.N; ágne, agní-.Voc.Sg.M; índreṇa, índra-.Ins.Sg.M; vāyúnā, vāyú-.Ins.Sg.M; píba, √pā.2.Sg.Prs.Imp.Act; mitrásya, mitrá-.Gen.Sg.M; dhā́mabhiḥ, dhā́man-.Ins.Pl.N.

(सायणभाष्यम्)
अग्निष्टोमे प्रउगशस्त्रस्य याज्या विश्वेभिः सोम्यं मधु इति। स्तोत्रमग्रे शस्त्रात् इति खण्डे सूत्रितं – विश्वेभिः सोम्यं मध्विति याज्या (आश्व.श्रौ.५.१०) इति॥
हे अग्ने त्वं विश्वेभिः सर्वैः पूषभगादिभिर्देवैः इन्द्रेण वायुना मित्रस्य संबन्धिभिः धामभिः तेजोभिमूर्तिविशेषरूपैश्च सह सोम्यं सोमसंबन्धि मधु मधुरं भागं पिब॥ विश्वेभिः। बहुलं छन्दसि (पा.सू.७.१.१०) इति भिस ऐसादेशाभावः। सोम्यम्। सोममर्हति यः (पा.सू.४.४.१३७) इत्यनुवृत्तौ मये च (पा.सू.४.४.१३८) इति यप्रत्ययः सोमस्य विकार इत्यर्थे। यस्येति च (पा.सू.६.४.१४८) इति अकारलोपः। प्रत्ययस्वरः। मधु। फलि.पाटिनमिमनि° (उ.सू.१.१८) इत्यादिना उप्रत्ययः। नित् इत्यनुवृत्तेः नित्त्वादाद्युदात्तः। वायुना। कृवापाजि° (उ.सू.१.१) इत्यादिना उण्। आतो युक् चिण्कृतोः (पा.सू.७.३.३३) इति युक्। प्रत्ययस्वरः। पिब। पा पाने। लोटः सेर्हिरादेशः। शपि पाघ्रा (पा.सू.७.३.७८) इत्यादिना पिबादेशः। अतो हेः (पा.सू.६.४.१०५) इति हेर्लुक्। शपः पित्त्वात् धातुस्वरः। पादादित्वात् न निघातः। द्व्यचोऽतस्तिङः (पा.सू.६.३.१३५) इति संहितायां दीर्घः। धामभिः। धाञ्। आतो मनिन् (पा.सू.३.२.७४) इति मनिन्। नित्स्वरः॥
tváṁ hótā mánurhitaḥ-, -ágne yajñéṣu sīdasi
sémáṁ no adhvaráṁ yaja

O most Adorable God, You are the Upholder of all thoughtful persons, Giver of all peace and Bliss, and present in all Yajnas (noble and philanthropic activities). Therefore kindly enable us to accomplish this non-violent and indestructible Yajna which is the cause of happiness.
(Griffith:) Ordained by Manu as our Priest, thou sittest, Agni, at each rite
Hallow thou this our sacrifice.


tvám, tvám-.Nom.Sg; hótā, hótar-.Nom.Sg.M; mánurhitaḥ, mánurhita-.Nom.Sg.M; ágne, agní-.Voc.Sg.M; yajñéṣu, yajñá-.Loc.Pl.M; sīdasi, √sad-.2.Sg.Prs.Ind.Act; , tá-.Nom.Sg.M; imám, ayám-.Acc.Sg.M; naḥ, ahám-.Acc/dat/gen.Pl; adhvarám, adhvará-.Acc.Sg.M; yaja, √yaj-.2.Sg.Prs.Imp.Act.

(सायणभाष्यम्)
हे अग्ने मनुर्हितः मनुषा होत्रादिरूपेण मनुष्येण हितः संपादितः होता होमनिष्पादको यः त्वं यज्ञेषु सीदसि तिष्ठसि सः त्वं नः अस्मदीयम् इमम् अध्वरं यज्ञं यज निष्पादय॥ मनुर्हितः। मन्यते इति मनुः। निच्च (उ.सू.२.२७४) इत्यनुवृत्तौ बहुलमन्यत्रापि (उ.सू, २.२७८) उस्। नित्त्वादाद्युदात्तः। हितः। धाञो धातोः निष्ठा इति क्तप्रत्ययः। दधातेर्हिः (पा.सू.७.४.४२) इति हिरादेशः। मनुषा हितो मनुर्हितः। कर्तृकरणे कृता बहुलम् (पा.सू.२.१.३२) इति समासः। कृत्स्वरापवादेन तृतीया कर्मणि (पा.सू.६.२.४८) इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम्। सीदसि। षद्लृ विशरणगत्यवसादनेषु। लटः सिप्। शपि – पाघ्राध्मा° (पा.सू.७.३.७८) इत्यादिना सीदादेशः। निघातः। सेममित्यत्र संहितायां सोऽचि लोपे चेत्पादपूरणम् (पा.सू.६.१.१३४) इति सोर्लोपे गुणः। अध्वरम्। न विद्यते ध्वरो हिंसा यस्मिन् सोऽध्वरः। नञ्सुभ्याम् (पा.सू.६.२.१७२) इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम्। नो अध्वरम् इत्यत्र संहितायाम् एङः पदान्तादति (पा.सू.६.१.१०९) इति पूर्वरूपं प्राप्तं प्रकृत्यान्तःपादमव्यपरे (पा.सू.६.१.११५) इति प्रकृतिभावात् निवर्तते।
yukṣvā́ hy áruṣī ráthe, haríto deva rohítaḥ
tā́bhir devā́m̐ ihā́ vaha

O learned person, harness in the chariot that can travel on earth, in water and in the sky the fleet and bright flames of fire accomplish with their help the divine dealings and enjoyments.
(Griffith:) Harness the Red Mares to your chariot, the Bays, O Deity, the flaming ones:
With those bring here the Deities.


yukṣvá, √yuj.2.Sg.Aor.Imp.Med; , hí; áruṣīḥ, áruṣī-.Acc.Pl.F; ráthe, rátha-.Loc.Sg.M; harítaḥ, harít-.Acc.Pl.F; deva, devá-.Voc.Sg.M; rohítaḥ, rohít-.Acc.Pl.F; tā́bhiḥ, sá- ~ tá-.Ins.Pl.F; devā́n, devá-.Acc.Pl.M; ihá, ihá; ā́, ā́; vaha, √vah.2.Sg.Prs.Imp.Act.

(सायणभाष्यम्)
हे देव अग्ने रोहितः रोहिच्छब्दाभिधेयास्त्वदीया वडवाः रथे युक्ष्व योजय। हिशब्दः पादपूरणार्थः। कीदृशीः। अरुषीः गतिमतीः हरितः हर्तुं रथारूढान् पुरुषान् नेतुं समर्थाः। ताभिः वडवाभिः इह अस्मिन् कर्मणि देवान् आ वह॥ युक्ष्व। युजिर् योगे। लोट्। स्वरितेत्त्वादात्मनेपदम्। थासः से। सवाभ्यां वामौ। रुधादिभ्यः श्नम्। तस्य बाहुलकात् लुक्। कुत्वषत्वे। प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तः। संहितायां द्व्यचोऽतस्तिङः (पा.सू.६.३.१३५) इति दीर्घः। अरुषीः। ऋ गतौ। रन्ति (?) गच्छन्तीत्यरुष्यो वडवाः। ऋहनिभ्यामुषन् (उ.सू.४.५१३)। धातोर्गुणो रपरत्वम्। नित्त्वादाद्युदात्तोऽरुषशब्दः। तस्मात् स्त्रियां छान्दसो ङीप्। शसि प्रथमयोः पूर्वसवर्णः (पा.सू.६.१.१०२) इति दीर्घः। रथे। रमेः औणादिकः क्थन्प्रत्ययः। नित्त्वादाद्युदात्तः। हरितः। हृसृरुहियुषिभ्य इतिः (उ.सू.१.९७) इति हरतेः इतिप्रत्ययः। इकारः प्रत्ययस्वरेणोदात्तः। रोहितः। रुहेरपि तेनैव सूत्रेण इतिः। इकारः प्रत्ययस्वरेणोदात्तः। ताभिः। सावेकाचः° (पा.सू.६.१.१६८) इति विभक्तेः प्राप्तमुदात्तत्वं – साववर्ण (पा.सू.६.१.१८२) इति निषिध्यते। देवान् इत्यत्र पूर्ववत् रुत्वानुनासिकौ॥

(<== Prev Sūkta Next ==>)
índra sómam píba ṛtúnā-, -ā́ tvā viśantv índavaḥ
matsarā́sas tádokasaḥ

The sun which is the cause of the division of Time, drinks or draws the juice of the herbs in every season. All these cheering waters settle there among the rays of the sun according to the spring and other seasons.
(Griffith:) O Indra drink the Soma juice with Rtu; let the cheering drops
Sink deep within, which settle there.


índra, índra-.Voc.Sg.M; sómam, sóma-.Acc.Sg.M; píba, √pā.2.Sg.Prs.Imp.Act; ṛtúnā, ṛtú-.Ins.Sg.M; ā́, ā́; tvā, tvám.Acc.Sg; viśantu, √viś.3.Pl.Prs.Imp.Act; índavaḥ, índu-.Nom.Pl.M; matsarā́saḥ, matsará-.Nom.Pl.M; tádokasaḥ, tádokas-.Nom.Pl.M.

(सायणभाष्यम्)
इन्द्र सोमम् इत्यादिकस्य द्वादशर्चस्य चतुर्थस्य सूक्तस्य ऋषिच्छन्दसी पूर्ववत्। यद्यप्येतत्सूक्तं कृत्स्नम् ऋतुदेवताकं तथापि प्रत्यृचम् इन्द्रादिदेवतान्तराणि मिलितानि। तथा च अनुक्रम्यते – इन्द्र सोममृतव्यं तत्रैन्द्री मारुती त्वाष्र्यारमग्नेय्यैन्द्री मैत्रावरुणी चतस्रो द्रविणोदस आश्विन्याग्नेय्यृतुदेवताः सर्वत्र इति। विनियोगस्तु स्मार्तो द्रष्टव्यः॥
हे इन्द्र ऋतुना सह सोमं पिब। इन्दवः पीयमानाः सोमाः त्वा त्वाम् आ विशन्तु। कीदृशाः। मत्सरासः तृप्तिकराः तदोकसः तन्निवासाः। सर्वदा त्वदुदरस्थायिन इत्यर्थः॥ इन्द्र। षाष्ठिकम् आमन्त्रिताद्युदात्तत्वम्। सोमम्। अर्तिस्तुसु° (उ.सू.१.१३७) इत्यादिना मन्। नित्त्वादाद्युदात्तः। पिब पिबा मित्रस्य (ऋ.सं.१, १४, १०) इत्यत्रोक्तम्। अस्य आ त्वा विशन्तु इत्युत्तरवाक्यगताख्यातार्थेन सह समुच्चयार्थश्चशब्दो लुप्तः। अतः चादिलोपे विभाषा (पा.सू.८.१.६३) इतीयं प्रथमा तिङ्विभक्तिर्न निहन्यते। विशन्त्विति चलोपसाम्येऽपि द्वितीयत्वात् निहन्यते एव। संहितायाम् आद्गुणः इति प्राप्तस्य गुणस्य ऋत्यकः (पा.सू.६.१.१२८) इति शाकल्यमते प्रकृतिभावादभावः। इन्दवः। प्र वो भ्रियन्ते (ऋ.सं.१.१४.४) इत्यत्रोक्तम्। मत्सरासः। तत्रैवोक्तम्। आज्जसेरसुक् (पा.सू.७.१.५०) इति असुक्। तदोकसः। तदेव ओकः स्थानं येषां ते तथोक्ताः। बहुव्रीहौ पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम्॥
márutaḥ píbata ṛtúnā, potrā́d yajñám punītana
yūyáṁ hí ṣṭhā́ sudānavaḥ

These airs take all the sap of juice of the herbs and the plants etc. They by their purifying properties, purify the Yajna, because they are givers of happiness and health. When utilized properly, they accomplish various acts.
(Griffith:) Drink from the Purifier’s cup, Maruts, with Rtu; sanctify
The rite, for you give precious gifts.


márutaḥ, marút-.Voc.Pl.M; píbata, √pā.2.Pl.Prs.Imp.Act; ṛtúnā, ṛtú-.Ins.Sg.M; potrā́t, potrá-.Abl.Sg.N; yajñám, yajñá-.Acc.Sg.M; punītana, √pū.2.Pl.Prs.Imp.Act; yūyám, tvám.Nom.Pl; , hí; sthá, √as.2.Pl.Prs.Ind.Act; sudānavaḥ, sudā́nu-.Voc.Pl.M.

(सायणभाष्यम्)
हे मरुतः ऋतुना सह पोत्रात् पोतृनामकस्य ऋत्विजः पात्रात् सोमं पिबत। ततोऽस्मदीयं यज्ञं पुनीतन शोधयत। हे सुदानवः शोभनदातारो मरुतः हि यस्मात् यूयं स्थ युष्माकं शोधयितृत्वं प्रसिद्धं तस्मात् शोधयतेत्यर्थः॥ पिबत। अत्र तिङोऽदुपदेशात् शपः परत्वात् लसार्वधातुकानुदात्तत्वम्। धातुस्वरः। पूर्वामन्त्रितस्य अविद्यमानवत्त्वेन पदादपरत्वात् निघाताभावः। पूर्ववत् प्रकृतिभावः। पोत्रात्। पोतुः संबन्धि पात्रं पोत्रम्। तस्येदम् (पा.सू.४.३.१२०) इति अण्। तद्धितेष्वचामादेः (पा.सू.७.२.११७) इति प्राप्ता वृद्धिः सर्वे विधयश्छन्दसि विकल्प्यन्ते (परिभा.३५) इति न भवति। ननु एवमन्त्यस्य ऋकारस्य अचो ञ्णिति (पा.सू.७.२.११५) इति वृद्धिः प्राप्नोति। त्वाष्ट्रो जागत इत्यत्र हि विप्रतिषेधे परं कार्यम् (पा.सू.१.४.२) इति परया आदिवृद्ध्यान्त्योपधालक्षणा वृद्धिर्बाध्यते इत्युक्तम्। इह तु परस्या आदिवृद्धेश्छान्दसत्वेन निवृत्तत्वात् अन्त्यवृद्धिः प्राप्नोत्येवेति। एवं तर्हि अत्रापि आदिवृद्धिः औकारः क्रियताम्। तस्य तु छान्दसः ओकारो भविष्यति। पुनीतन। पूञ् पवने । लोट्। लोटो लङ्वत् (पा.सू.३.४.८५) इति लाङ्वद्भावात् तस्य तस्थस्थमिपाम् (पा.सू.३.४.१०१) इति तादेशः। क्र्यादिभ्यः श्ना। ई हल्यघोः (पा.सू.६.४.११३) इति ईकारः। तप्तनप्तनथनाश्च (पा.सू.७.१.४५) इति तनादेशः। प्वादीनां ह्रस्वः (पा.सू.७.३.८०) इति ह्रस्वः। प्रत्ययद्वयस्यापि सार्वधातुकमपित् (पा.सू.१.२.४) इति ङित्त्वात् स्वस्वपूर्वयोः इकोर्गुणाभावः। यूयम्। युष्मदः परस्य जसः ङेप्रथमयोरम् (पा.सू.७.१.२८) इति अमादेशः। न विभक्तौ तुस्माः (पा.सू.१.३.४) इति मकारस्य इत्संज्ञाप्रतिषेधः। यूयवयौ जसि (पा.सू.७.२.९३) इति मपर्यन्तस्य यूयादेशः। शेषे लोपः। अत्र यूयादेशात् प्रागेव अन्तरङ्गत्वात् प्रातिपदिकस्यान्तोदात्तत्वम्। शेषनिघातः। ततो यूयादेशः स्थानेऽन्तरतमः (पा.सू.१.१.५०) इति सर्वानुदात्तः। तत्र शेषे लोपः (पा.सू.७.२.९०) अन्त्यलोप इति पक्षे पूर्वसवर्णदीर्घत्वं बाधित्वा योऽयम् अमि पूर्वः (पा.सू.६.१.१०७) इति प्रातिपदिकान्तेनोदात्तेन सह अनुदात्तस्य सुप एकादेशः सः एकादेश उदात्तनोदात्तः इत्युदात्तः। टिलोपपक्षे तु उदात्तनिवृत्तिस्वरेण विभक्तेरुदात्तत्वम्। स्थ। अस भुवि। लटो मध्यमबहुवचनं थ। अदिप्रभृतिभ्यः शपः इति शपो लुक्। श्नसोरल्लोपः इति अकारलोपः। व्यत्ययेन षस्वम्। हि च इति निषेधात् तिङ्ङतिङः इति निघातो न भवति। संहितायाम् अन्येषामपि दृश्यते इति दीर्घत्वम्। अत्र हे सुदानवो यूयं हि स्थ इति विवक्षितम्। सुदानवः। दाभाभ्यां नुः (उ.सू.३.३१२)। सोः प्रादिसमासः। आमन्त्रितनिघातः। अत्र यूयमित्युद्दिश्य सुदानवः स्थ इति न विधीयते येन अनामन्त्रितत्वात् निघातो न स्यात्। किंतु सुदानव इति सिद्धवद्दातृत्वेन संबोध्य तेषु तेषु मारुतसूक्तेषु मरुतां प्रसिद्धात् प्रभावातिशयात् यूयं स्थ इति युष्मच्छब्देन प्रतिनिर्दिश्य पुनीतन इति प्रार्थने पवने तेषां हेतुत्वं हिशब्देनोच्यते॥
abhí yajñáṁ gṛṇīhi no, gnā́vo néṣṭaḥ píba ṛtúnā
tváṁ hí ratnadhā́ ási

O learned man! because this electricity purifies an things, takes the sap with seasons and is the upholder of the earth etc. which are meant for proper legitimate enjoyment, so it is praised in our Yajna or noble philanthropic activities; you should therefore accomplish various works, utilizing it properly.
(Griffith:) O Nestar, with your Dame accept our ritual; with Rtu drink,
For you are he who gives wealth.


abhí, abhí; yajñám, yajñá-.Acc.Sg.M; gṛṇīhi, √gṝ.2.Sg.Prs.Imp.Act; naḥ, ahám.Acc/dat/gen.Pl; gnā́vaḥ, gnā́vant-.Voc.Sg.M; néṣṭar, néṣṭar-.Voc.Sg.M; píba, √pā.2.Sg.Prs.Imp.Act; ṛtúnā, ṛtú-.Ins.Sg.M; tvám, tvám.Nom.Sg; , hí; ratnadhā́ḥ, ratnadhā́-.Nom.Sg.M; ási, √as.2.Sg.Prs.Ind.Act.

(सायणभाष्यम्)
ग्नाशब्दः स्त्रीवाची। तथा च यास्क आह – मेना ग्ना इति स्त्रीणां मेना मानयन्त्येना ग्ना गच्छन्त्येनाः (निरु.३.२१) इति। ग्ना अस्य सन्तीति भावान्। नेष्टृशब्दोऽत्र त्वष्टारं देवमाह; कस्मिंश्चित् देवसत्रे नेष्टृत्वेन त्वष्टुर्वृत्तत्वात्। हे ग्नावः पत्नीयुक्त नेष्टः त्वष्टः नः अस्मदीयं यज्ञम् अभि गृणीहि अभितो देवानां समीपे स्तुहि। ऋतुना सह त्वं सोमं पिब। हि यस्मात् त्वं रत्नधाः असि रत्नानां दातासि दाता भवसि तस्मात् सोमं पातुमर्हसीत्यर्थः॥ अभि। उपसर्गाश्चाभिवर्जम् (फि.सू.८१) इति पर्युदासात् अभेः अन्तोदात्तत्वम्। गृणीहि। गॄ शब्दे । लोटि सिपो हिः। क्र्यादिभ्यः श्ना। हेर्ङित्त्वात् ई हल्यघोः इति ईत्वम्। श्नाप्रत्ययस्य ङित्त्वाद्गुणाभावः। प्वादीनां ह्रस्वः। तिङ्ङतिङः इति निघातः। ग्ना अस्य सन्तीति मतुप्। व्यत्ययेन वत्वम्। संबुद्वौ मतुवसो रुः इति रुत्वम्। विसर्गः। पादादित्वेन आमन्त्रितनिघाताभावात् षाष्ठिकम् आमन्त्रिताद्युदात्तत्वम्। ग्नाव इत्यस्य विशेषणतया विशेषवचनत्वात् नामन्त्रिते समानाधिकरणे इति निषेधाभावात् अविद्यमानवत्त्वेन उतरस्य नेष्टृशब्दस्य षाष्ठिकमाद्युदात्तत्वम्। पिब। शपः पित्त्वात् धातुस्वरः। पूर्वयोरामन्त्रितयोरविद्यमानवत्त्वेन निघाताभावः। रत्नानि दधातीति रत्नधाः। क्विप् च इति क्विप्। धातुस्वरः। समासे कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वेन स एव शिष्यते। असि। सिपः पित्त्वात् धातुस्वरः। तिङ्ङतिङः इति निघातो न भवति हि च इति प्रतिषेधात्॥
ágne devā́m̐ ihā́ vaha, sādáyā yóniṣu triṣú
pári bhūṣa píba ṛtúnā

The fire with seasons in this world causes us to obtain all divine things in three forms of birth, name or place (causes and effects) from all sides. It establishes them and decorates or makes them beautiful by its light and takes their sap.
(Griffith:) Bring the Deities, Agni; in the three appointed places set them down:
Surround them, and with Rtu drink.


ágne, agní-.Voc.Sg.M; devā́n, devá-.Acc.Pl.M; ihá, ihá; ā́, ā́; vaha, √vah.2.Sg.Prs.Imp.Act; sādáya, √sad.2.Sg.Prs.Imp.Act; yóniṣu, yóni-.Loc.Pl.M; triṣú, trí-.Loc.Pl.M; pári, pári; bhūṣa, √bhūṣ.2.Sg.Prs.Imp.Act; píba, √pā.2.Sg.Prs.Imp.Act; ṛtúnā, ṛtú-.Ins.Sg.M.

(सायणभाष्यम्)
हे अग्ने देवान् इह अस्मिन् कर्मणि आ वह। ततः योनिषु स्थानेषु त्रिषु सवनेषु सादय देवानुपवेशय। ततस्तान् परि भूष अलंकुरु। ऋतुना सह त्वं सोमं पिब॥ अग्ने देवान् इत्ययं पादो गतः। योनिषु। यु मिश्रणे। वहिश्रि° (उ.सू.४.४९१) इत्यादिना निप्रत्ययः। नित्त्वादाद्युदात्तः। त्रिषु। षट्त्रिचतुर्भ्यो हलादिः (पा.सू.६.१.१७९) इति विभक्तेरुदात्तत्वम्। भूष अलंकारे। तिङ्ङतिङः इति निघातः। पिब ऋतुना। गतौ॥
brā́hmaṇād indra rā́dhasaḥ, píbā sómam ṛtū́m̐r ánu
távéd dhí sakhyám ástṛtam

The air takes the sap of the substances according to the seasons which are means of taking the same from the wealth in the form of the earth etc. made by the Supreme Being uninterrupted or inviolable is the friendship of the air in the form of the Prana of vital energy.
(Griffith:) Drink Soma after the Rtus, from the Brahmana’s bounty: undissolved,
O Indra, is your friendship’s bond.


brā́hmaṇāt, brā́hmaṇa-.Abl.Sg.N; indra, índra-.Voc.Sg.M; rā́dhasaḥ, rā́dhas-.Abl.Sg.N; píba, √pā.2.Sg.Prs.Imp.Act; sómam, sóma-.Acc.Sg.M; ṛtū́n, ṛtú-.Acc.Pl.M; ánu, ánu; táva, tvám.Gen.Sg; ít, ít; , hí; sakhyám, sakhyá-.Nom/acc.Sg.N; ástṛtam, ástṛta-.Nom/acc.Sg.N.

(सायणभाष्यम्)
हे इन्द्र ब्राह्मणात् ब्राह्मणाच्छंसिसंबद्धात् राधसः धनभूतात् पात्रात् सोमं पिब। किं कृत्वा। ऋतूननु ऋतुदेवाननुसृत्य। ऋतवोऽपि पिबन्त्वित्यर्थः। हि यस्मात् तवेत् तव सख्यम् अस्तृतम् ऋतूनामविच्छिन्नं तस्मात् ऋतुभिः सह पानं युक्तम्॥ ब्राह्मणात्। ब्रह्मशब्देनात्र ब्रह्मवर्गे द्वितीयो ब्राह्मणाच्छंसी कथ्यते। स च पुंलिङ्गे शेषनिघातेन अनुदात्तादिः। तस्य संबन्ध्युत्तष्टश्चमसः। स च तस्यैव अवयववत् नियत इत्यवयवविवक्षायाम् अनुदात्तादेरञ् (पा.सू.४.२.४४)। तेन ञित्त्वादाद्युदात्तः चमसपरोऽत्र ब्राह्मणशब्दः। राधसः। सर्वधातुभ्योऽसुन्। नित्त्वादाद्युदात्तः। पिब। पादादित्वादाद्युदात्तत्वम्। द्व्यचोऽतस्तिङः इति दीर्घत्वम्। ऋतूँरनु इत्यत्र दीर्घादटि समानपादे इति नकारस्य रुत्वम्। अत्रानुनासिकः पूर्वस्य तु वा (पा.सू.८.३.२) इति ऊकारस्य अनुनासिकत्वम्। तव। युष्मदस्मद्यां प ङसोऽश् (पा.सू.७.१.२७)। शित्त्वात् सर्वादेशः। तवममौ ङसि इति तवादेशः। युष्मदस्मदोर्ङसि इत्याद्युदात्तत्वम्। सख्यम्। सख्युः कर्म सख्यम्। सख्युर्यः। यस्य इति लोपः। प्रत्ययस्वरः। अस्तृतम्। स्तृणातेः हिंसार्थस्य क्तः। नञ्समासः। अव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम्॥
yuváṁ dákṣaṁ dhṛtavrata, mítrāvaruṇa dūḷábham
ṛtúnā yajñám āśāthe

These two (Prana and Udana) which are upholders of strength, pervade this mighty Yajna (of the bodily functions) with every season.
(Griffith:) Mitra, Varuna, you whose ways are firm – a Power that none deceives --,
With Rtu you have reached the rite.


yuvám, tvám.Nom.Du; dákṣam, dákṣa-.Acc.Sg.M; dhṛtavratā =, dhṛtávrata-.Voc.Du.M; mítrāvaruṇā =, mitrā́váruṇa-.Voc.Du.M; dūḷábham, dūḷábha-.Acc.Sg.M; ṛtúnā, ṛtú-.Ins.Sg.M; yajñám, yajñá-.Acc.Sg.M; āśāthe, √naś.2.Du.Prf.Ind.Med.

(सायणभाष्यम्)
हे धृतव्रता स्वीकृतकर्माणौ मित्रावरुणा हे मित्रनामकवरुणनामकौ देवौ युवम् उभौ युवाम् ऋतुना सहास्मदीयं यज्ञम् आशाथे व्याप्नुथः। कीदृशं यज्ञम्। दक्षं प्रवृद्धं दूळभं दुर्दहं शत्रुभिर्दग्धुं विनाशयितुमशक्यमित्यर्थः॥ युवम्। प्रथमाद्विवचनस्य ङेप्रथमयोरम् (पा.सू.७.१.२८) इति अमादेशः। युवावौ द्विवचने (पा.सू.७.२.९२) इति मपर्यन्तस्य युवादेशः। शेषे लोपः इति टिलोपः अन्त्यलोपो वा। अमि पूर्वत्वम्। भाषायामेव हि आत्वम्। टिलोपपक्षे उदात्तनिवृत्तिस्वरेण अम उदात्तत्वम्। अन्त्यलोपपक्षे एकादेश उदात्तः। दक्षम्। दक्ष वृद्धौ। दक्षन्त्यनेनेति करणे घञ्। एवं हि पुंलिङ्गत्वनियमः अन्यस्यानियम इति नपुंसकत्वम्। धृतव्रता मित्रावरुणा। धृतानि व्रतानि याभ्यां तौ धृतव्रतौ। मित्रश्च वरुणश्च मित्रावरुणौ। उभयत्र सुपां सुलुक् इत्यादिना विभक्तेः आकारः। मित्रशब्दस्य देवताद्वन्द्वे च इति अनङादेशः। प्रथमस्य आमन्त्रितनिघातः। द्वितीयस्य पादादित्वादाद्युदात्तत्वम्। संहितायां छान्दसं ह्रस्वत्वम्। दूळभम्। दह भस्मीकरणे। दुःखेन दह्यते इति दुर्दहम्। ईषःद्दुःसुषु (पा.सू.३.३.१२६) इत्यादिना दुर्युपपदे दग्धेः खल्। व्यत्ययो बहुलम् इति उकारस्य ऊकारो रेफस्य लोपो दकारस्य डकारो हकारस्य च भकारः। लिति इति प्रत्ययात्पूर्वमुदात्तत्वम्। कृदुत्तरपदत्वेन स एव शिष्यते। आशाथे। अशू व्याप्तौ। छन्दसि लुङ्लङलिटः इति वर्तमाने लिट्। मध्यमद्विवचनम् आथाम्। टेः एत्वम्। अत आदेः (पा.सू.७.४.७०) इत्यभ्यासस्य दीर्घः। अश्नोतेश्च (पा.सू.७.४.७२) इति प्राप्तो नुडागमः अनित्यमागमशासनम् इति निवर्तते॥
draviṇodā́ dráviṇaso, grā́vahastāso adhvaré
yajñéṣu devám īḷate

The priests desirous of wealth (spiritual) with hymns of praise and Soma pressing stones in their hands worship in non-violent sacrifices God Who is the Giver of wealth and strength. They enjoy bliss by worshiping Him.
(Griffith:) The Soma-pressers, fain for wealth, praise the Wealth-giver in the rite,
In rituals praise the Deity.


draviṇodā́ḥ, draviṇodā́-.Nom.Sg.M; dráviṇasaḥ, dráviṇas-.Gen.Sg.N; grā́vahastāsaḥ, grā́vahasta-.Nom.Pl.M; adhvaré, adhvará-.Loc.Sg.M; yajñéṣu, yajñá-.Loc.Pl.M; devám, devá-.Nom/acc.Sg.M/n; īḷate, √īḍ- ~ √īḷ.3.Pl.Prs.Ind.Med.

(सायणभाष्यम्)
अध्वरे अग्निष्टोमे प्रकृतिरूपे यज्ञेषु विकृतिरूपेषु उक्थ्यादिषु च देवम् अग्निम् ईळते ऋत्विजः स्तुवन्ति। कीदृशा ऋत्विजः। द्रविणसः धनार्थिनः ग्रावहस्तासः अभिषवसाधनपाषाणधारिणः। कीदृशं देवम्। द्रविणोदाः धनप्रदम्। यद्वा। धनप्रदोऽग्निः सोमं पिबत्विति शेषः। तमेतं मन्त्रं यास्क एवं निर्वक्ति – द्रविणोदाः कस्माद्धनं द्रविणमुच्यते यदेनदभिद्रवन्ति बलं वा द्रविणं यदेनेनाभिद्रवन्ति तस्य दाता द्रविणोदास्तस्यैषा भवति। द्रविणोदा द्रविणसः (निरु.८.१२) इत्यादि। सोऽयं यास्कोक्तो निर्वचनप्रपञ्चः तस्मिन्नेव ग्रन्थेऽवगन्तव्यः। द्रविणोदाः। द्रुदक्षिभ्यामिनन् (उ.सू.२.२०८)। नित्त्वादाद्युदात्तो द्रविणशब्दः। तद्ददातीति द्रविणोदाः। क्विप् च इति क्विप्। पूर्वपदस्य सकारोपजनश्छान्दसः। रुत्वोत्वे। कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम्। देवविशेषणत्वेन एकवाक्यतापक्षे द्वितीयायाः स्वादेशः। अथवा द्रविणमात्मन इच्छन्ति द्रविणस्यन्ति। सुप आत्मनः क्यच्। सर्वप्रातिपदिकेभ्यो लालसायां सुग्वक्तव्यः (पा.म.७.१.५१.२) इति क्यचि परतः सुगागमः। द्रविणस्यतेः संपदादित्वात्। भावे क्विप्। अतो लोपः। कौ लुप्तं न स्थानिवद्भवति (पा.म.१.१.५८.२) इति तस्य स्थानिवत्त्वप्रतिषेधात् यलोपः। एवं द्रविणस्शब्दो धनेच्छावचनः। द्रविणेच्छां दस्यति यथेष्टधनप्रदानेन उपक्षपयतीत्यर्थे दसु उपक्षये इत्यस्मात् अन्तर्भावितण्यर्थात् क्विप् च इति क्विप्। एवं द्रविणोदः शब्दः सकारान्तो भवति। तथा द्रविणोदसाः प्रवादा भवन्ति (निरु.८.२) इति नैरुक्तो व्यवहार उपपद्यते। अतो द्रविणोदस्शब्दो भिन्नवाक्यत्वे स्वार्थे प्रथमा; एकवाक्यत्वे तु व्यत्ययेन द्वितीयार्थो भवति। द्रविणस इत्यत्रापि वाक्यभेदपक्षे द्रविणसः सोमस्य इत्यर्थे सकारोपजनश्छान्दसः। आद्युदात्तत्वं तु नियमेन स्थितम्। ऋत्विग्विशेषणत्वेन एकवाक्यत्वपक्षे तु क्यजन्तात् क्विप्। अतो लोपादि पूर्ववत्। अत्र तु पक्षे क्यचः चित्त्वेन अन्तोदात्तत्वे प्राप्ते व्यत्ययेनाद्युदात्तत्वम्। ग्रावयुक्ता हस्ता येषां ते ग्रावहस्तासः। आज्जसेरसुक्। ग्रावशब्दो वृषादित्वादाद्युदात्तः। बहुव्रीहौ पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम्। अध्वरे। न विद्यते ध्वरो हिंसा यस्मिन्। नञ्सुभ्याम् इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम्। ईळते। अनुदात्तेस्वात् आत्मनेपदम्। अदिप्रभृतिभ्यः इति शपो लुक्। झस्य अदादेशः॥
draviṇodā́ dadātu no, vásūni yā́ni śṛṇviré
devéṣu tā́ vanāmahe

May God the Giver of all wealth and strength give us good riches to be got from knowledge and good and vast Government that are renowned everywhere in divine works, Governments and air-craft etc. accomplished with the science of art.
(Griffith:) May the Wealth-giver grant to us riches that shall be far renowned.
These things we gain, among the Deities.


draviṇodā́ḥ, draviṇodā́-.Nom.Sg.M; dadātu, √dā.3.Sg.Prs.Imp.Act; naḥ, ahám.Acc/dat/gen.Pl; vásūni, vásu-.Nom/acc.Pl.N; yā́ni, yá-.Nom/acc.Pl.N; śṛṇviré, √śru.3.Pl.Prs.Ind.Med; devéṣu, devá-.Loc.Pl.M; tā́, sá- ~ tá-.Acc.Pl.N; vanāmahe, √van.1.Pl.Aor.Sbjv.Med.

(सायणभाष्यम्)
द्रविणोदाः देवः नः अस्मभ्यं वसूनि धनानि ददातु यानि धनानि शृण्विरे हविरुपयुक्तत्वेन श्रूयन्ते। ता तानि च सर्वाणि धनानि देवेषु निमित्तभूतेषु वनामहे संभजामः। धनैर्देवान् यष्टुं तानि स्वीकुर्म इत्यर्थः॥ द्रविणोदाः। गतम्। वसूनि। शृस्वृस्निहि° (उ.सू.१, १०) इत्यादिना उप्रत्ययः। नित् इत्यनुवृत्तेः आद्युदात्तः। श्रृण्विरे। श्रु श्रवणे। छन्दसि लुङ्लङ्लिटः इति वर्तमाने लिट्। झ इरेच् (पा.सू.३.४.८१)। छन्दस्युभयथा इति सार्वधातुकत्वे व्यत्ययेन श्नुः, तत्संनियोगेन शृभावश्च। उवङि प्राप्ते हुश्नुवोः सार्वधातुके (पा.सू.६.४.८७) इति यणादेशः। चितः इत्यन्तोदात्तत्वम्। यद्वृत्तान्नित्यम् इति निघातप्रतिषेधः। ता। शेश्छन्दसि बहुलम् इति शेर्लोपः। नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य (पा.सू.८.२.७) इति नलोपः। वनामहे। वन पण संभक्तौ । व्यत्ययेनात्मनेपदम्॥
draviṇodā́ḥ pipīṣati, juhóta prá ca tiṣṭhata
neṣṭrā́d ṛtúbhir iṣyata

O men, as a charitable (giver of wealth in charity) performer of Yajnas desires to drink the Soma Juice in non-violent sacrifices, in the same way, you should also perform those Yajnas for the sake of knowledge. Having done so, according to the seasons, be established in various kinds of happiness and desire to know that science.
(Griffith:) He with the Rtu fain would drink, Wealth-giver, from the Nestar’s bowl.
Haste, give your offering, and depart.


draviṇodā́ḥ, draviṇodā́-.Nom.Sg.M; pipīṣati, √pā.3.Sg.Prs.Ind/des.Act; juhóta, √hu.2.Pl.Prs.Imp.Act; prá, prá; ca, ca; tiṣṭhata, √sthā.2.Pl.Prs.Imp.Act; neṣṭrā́t, neṣṭrá-.Abl.Sg.N; ṛtúbhiḥ, ṛtú-.Ins.Pl.M; iṣyata, √iṣ.2.Pl.Prs.Imp.Act.

(सायणभाष्यम्)
द्रविणोदः देवः ऋतुभिः सह नेष्ट्रात् नेष्टृसंबन्धिपात्रात् पिपीषति सोमं पातुमिच्छति। ततो हे ऋत्विजः इष्यत होमस्थाने गच्छत। गत्वा च जुहोत होमं कुरुत। हुत्वा प्र तिष्ठत च होमस्थानात् स्थानान्तरं प्रति प्रस्थानमपि कुरुत॥ द्रविणोदाः। गतम्। पिपीषति। पा पाने । पातुमिच्छतीति सन्। छान्दस ईकारः। तिङ्ङतिङः इति निघातः। जुहोत। लोण्मध्यमबहुवचनम्। तस्य लङ्वद्भावात् तादेशः। तस्य तप्तनप्तनथनाश्च इति तबादेशः। तस्य पित्त्वाद्गुणः। अभ्यस्तानामादिः इत्यनुवृत्तौ अनुदात्ते च (पा.सू.६.१.१९०) इत्याद्युदात्तत्वे प्राप्ते भीह्रीभृहुमदजनधनदरिद्राजागरां प्रत्ययात्पूर्वं पिति (पा.सू.६.१.१९२) इति ओकार उदात्तः। तिष्ठत। ष्ठा गतिनिवृत्तौ। लोण्मध्यमबहुवचनस्य थस्य लङ्वद्भावात् तादेशः। शपि पाघ्राध्मा ० इत्यादिना तिष्ठादेशः। समवप्रविभ्यः स्थः (पा.सू.१.३.२२) इत्यात्मनेपदं न भवति; तत्रानुवृत्तस्य निर्दिष्टग्रहणस्य आनन्तर्यार्थत्वात् अत्र चशब्देन व्यवधानात्। ते प्राग्धातोः (पा.सू.१.४.८०) इत्युपसर्ग वेन प्राक्प्रयोक्तव्यस्यापि प्रशब्दस्य व्यवहिताश्च (पा.सू.१.४.८२.) इति छन्दसि व्यवहितप्रयोगः। अत्र चशब्दो जुहोत इति पूर्वेण सह समुच्चयार्थः, न पुनः इष्यत इत्युत्तरेण। तेन अप्रथमत्वात् चवायोगे प्रथमा (पा.सू.८.१.५९) इति निषेधाभावात् तिङ्ङतिङः इति निघातः। नेष्ट्रात्। पोत्राद्यज्ञं पुनीतन (ऋ.सं.१.१५.२) इत्यत्र पोत्रशब्दे यदुक्तं तदत्र द्रष्टव्यम्। इष्यत। इष गतौ। लोण्मध्यमबहुवचनम्॥
yát tvā turī́yam ṛtúbhir, dráviṇodo yájāmahe
ádha smā no dadír bhava

O God Giver of self-purifying wealth be bountiful to us all who adore You in all seasons, who are the fourth among the causes gross, subtle, causal and Absolute or Ultimate cause the Supreme Being.
(Griffith:) As we this fourth time, Wealth-giver, honour you with the Rtus, be
A Giver bountiful to us.


yát, yá-.Nom/acc.Sg.N; tvā, tvám.Acc.Sg; turī́yam, turī́ya-.Acc.Sg.M; ṛtúbhiḥ, ṛtú-.Ins.Pl.M; dráviṇodaḥ, draviṇodas-.Voc.Sg.M/f; yájāmahe, √yaj.1.Pl.Prs.Ind.Med; ádha, ádha; sma, sma; naḥ, ahám.Acc/dat/gen.Pl; dadíḥ, dadí-.Nom.Sg.M; bhava, √bhū.2.Sg.Prs.Imp.Act.

(सायणभाष्यम्)
हे द्रविणोदः देव यत् यस्मात् कारणात् ऋतुभिः सह त्वां यजामहे। अध इत्ययं निपातस्तच्छब्दार्थः। तस्मात् कारणात् नः अस्मभ्यं ददिः धनस्य दाता भव स्म अवश्यं भव। तुरीयं चतुर्णां पूरणम्॥ तुरीयम्। चतुरश्छयतावाद्यक्षरलोपश्च (पा.सू.५.२.५१.१) इति छप्रत्ययः। तस्य प्रत्ययस्वरेणोदात्तात् प्रागेव आयनेयी (पा.सू.७.१.२) इत्यादिना ईयादेशः। आयनादिषूपदेशिवद्वचनं स्वरसिद्ध्यर्थम् (पा.सू.७.१.२.१) इति वचनात् कृते आदेशे प्रत्ययस्वरेण इकार उदात्तः। द्रविणोदः। उक्तम्। पादादित्वात् आमन्त्रिताद्युदात्तत्वम्। यजामहे। अत्र शपः पित्त्वेन तिङश्च लसार्वधातुकस्वरेण धातुस्वर एव। पूर्वस्य आमन्त्रितस्य अविद्यमानत्त्वात् यद्वृत्तयोगाद्वा न निघातः। व्यवहितयोगेऽपि स निषेध इत्युक्तम्। अध। छान्दसो धकारः। स्म। चादिरनुदात्तः। संहितायां निपातस्य च (पा.सू.६.३.१३६) इति दीर्घः। ददिः। डुदाञ् दाने। आदृगमहनजनः किकिनौ लिट् च (पा.सू.३.२.१७१) इति किप्रत्ययः। लिड्वद्भावात् द्विर्वचनादि। आतो लोप इटि च (पा.सू.६.४.६४) इति आकारलोपः। प्रत्ययस्वरः॥
áśvinā píbatam mádhu, dī́dyagnī śucivratā
ṛtúnā yajñavāhasā

O learned persons, you should know the sun and the moon, whose acts are pure, which are bright with flames and rays, which cause us attain the oblations put in the Yajnas (non-violent sacrifices) and which drink the sweet sap with seasons.
(Griffith:) Drink you the meath, O Asvins bright with flames, whose acts are pure, who with
Rtus accept the ritual.


áśvinā, aśvín-.Voc.Du.M; píbatam, √pā.2.Du.Prs.Imp.Act; mádhu, mádhu-.Acc.Sg.N; dī́dyagnī, dīdyagnī-.Voc.Du.M; śucivratā, śúcivrata-.Voc.Du.M; ṛtúnā, ṛtú-.Ins.Sg.M; yajñavāhasā, yajñavāhas-.Voc.Du.M.

(सायणभाष्यम्)
हे अश्विनौ मधु माधुर्योपेतं सोमं पिबतम्। कीदृशौ। दीद्यग्नी द्योतमानाहवनीयाद्यग्नियुक्तौ शुचिव्रता शुद्धकर्माणौ ऋतुना ऋतुदेवतया सह यज्ञवाहसा यज्ञस्य निर्वाहकौ॥ अश्विना। संबोधनद्विवचनस्य सुपां सुलुक् इति आकारः। आमन्त्रिताद्युदात्तः। पिबतम्। शपः पित्त्वादनुदात्तत्वम्। तिङश्च लसार्वधातुकस्वरेण धातुस्वर एव शिष्यते। मधु। फलिपाटि° (उ.सू.१.१८) इत्यादिना उप्रत्ययः। नित् इत्यनुवृत्तेः नित्त्वादाद्युदात्तः। दीद्यग्नी। दिवु क्रीडादौ। अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते (पा.सू.३.२.७५) इति विच्। वेरपृक्तलोपात् वलि लोपो बलीयानिति प्रथमवकारस्य लोपः (पा.सू.६.१.६६-६७)। प्रथमं प्रत्ययलोपे हि वर्णाश्रयविधौ प्रत्ययलक्षणं नास्ति (परिभा.२१) इति निषेधात् वलि लोपो न स्यात्। छान्दसं द्विर्वचनम्। तुजादित्वात् अभ्यासस्य दीर्घत्वम्। यङ्लुगन्ताद्वा संज्ञापूर्वको विधिरनित्यः (परिभा.९३.१.) इत्यभ्यासस्य गुणाभावः। दीदिरग्निर्ययोस्तौ दीद्यग्नी। आमन्त्रिताद्युदात्तत्वम्। पादादित्वात् न निघातः। शुचिव्रता। शुचि व्रतं ययोस्तौ। सुपां सुलुक् इति आकारः। दीद्यग्निशब्दस्य सामान्यवचनत्वेन नामन्त्रिते॰ इति अविद्यमानवत्त्वप्रतिषेधात् आष्टमिकनिघातत्वम्। पूर्वस्य पराङ्गवद्भावाद्वा ऐकस्वर्यम्। यज्ञवाहसा। वह प्रापणे। यज्ञं वहतः इति यज्ञवाहसौ। बहिहाधाञ्भ्यश्छन्दसि (उ.सू.४.६६०) इति असुन्। तत्र हि गतिकारकयोरपि पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं च (उ.सू.४.६६६) इति वचनात् सोपपदानामपि भवति इत्युक्तम्। णित् इत्यनुवृत्तेः उपधावृद्धिः। सुपां सुलुक् इत्यादिना विभक्तेः आकारः। आमन्त्रितनिघातः। असामर्थ्यात् पूर्वस्य न पराङ्गवद्भावः॥
gā́rhapatyena santya, ṛtúnā yajñanī́r asi
devā́n devayaté yaja

The fire which is useful for various domestic and other works and is the main cause in the performance of Yajnas, enables an artist to unify divine dealings.
(Griffith:) With Rtu, through the house-fire, you, kind Giver, guide ritual:
Worship the Deities for the pious man.


gā́rhapatyena, gā́rhapatya-.Ins.Sg.N; santya, santya-.Voc.Sg.M; ṛtúnā, ṛtú-.Ins.Sg.M; yajñanī́ḥ, yajñanī́-.Nom.Sg.M; asi, √as.2.Sg.Prs.Ind.Act; devā́n, devá-.Acc.Pl.M; devayaté, √devay.Dat.Sg.M/n.Prs.Act; yaja, √yaj.2.Sg.Prs.Imp.Act.

(सायणभाष्यम्)
हे सन्त्य फलप्रदाग्निदेव गार्हपत्येन गृहपतिसंबन्धिना रूपेण युक्तः सन् ऋतुना ऋतुदेवेन सह यज्ञनीः यज्ञस्य निर्वाहकः असि। तस्मात् त्वं देवयते देवविषयकामनायुक्ताय यजमानाय देवान् यज॥ गार्हपत्येन। गृहपतिना संयुक्ते ञ्यः (पा.सू.४.४.९०)। यस्य इति लोपः। ञित्त्वात् आदिवृद्धिः आद्युदात्तत्वं च। गृहपतित्वमित्यर्थे पत्यन्तपुरोहितादिभ्यः (पा.सू.५.१.१२८) इति यकि तु अन्तोदात्तत्वं स्यात्। सन्त्य सनने भव। षणु दाने। क्तिच्क्तौ च इति क्तिच्। न क्तिचि दीर्घश्च (पा.सू.६.४.३९) इति दीर्घनलोपाभावः। भवे छन्दसि (पा.सू.४ ४.११०) इति यत् ; तत्र साधुः (पा.सू.४.४.९८) इति वा। निघातः। यज्ञं नयतीति यज्ञनीः। सत्सूद्विष° इत्यादिना क्विप्। कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरः। देवयते। देवानात्मन इच्छतीति देवयन्। तस्मै। क्यचि च इति ईत्वं न भवति न च्छन्दस्यपुत्रस्य इति निषेधात्। अश्वाघस्य (पा.सू.७.४.३७) इति आत्वविधानात् ईत्वनिषेधे प्राप्तस्य दीर्घस्याप्येष निषेध इत्युक्तम्। शतुरनुमो नद्यजादी इति विभक्तेरुदात्तत्वम्। अत्र क्यचश्चित्वादन्तोदात्तत्वम्। शपः पित्त्वादनुदात्तत्वम्। शतुश्च लसार्वधातुकस्वरेण उभयोः क्यचा सह एकादेशे एकादेश उदात्तेनोदात्तः इत्युदात्तः। तस्मादन्तोदात्तत्वात् परस्या विभक्तेः शतुरनुमो नद्यजादी इत्युदात्तत्वम्॥

(<== Prev Sūkta Next ==>)
ā́ tvā vahantu hárayo, vṛ́ṣaṇaṁ sómapītaye
índra tvā sū́racakṣasaḥ

O learned persons, you should know that the mighty sun is praised by persons as the bright sun for the protection of the articles made by God. The rays manifest him (the sun). Let all artists praise the Agni (fire) from all sides.
(Griffith:) Let your Bay Steeds bring you, the Strong, here to drink the Soma draught –
Those, Indra, who are bright as suns.


ā́, ā́; tvā, tvám.Acc.Sg; vahantu, √vah.3.Pl.Prs.Imp.Act; hárayaḥ, hári-.Nom.Pl.M; vṛ́ṣaṇam, vṛ́ṣan-.Acc.Sg.M; sómapītaye, sómapīti-.Dat.Sg.F; índra, índra-.Voc.Sg.M; tvā, tvám.Acc.Sg; sū́racakṣasaḥ, sū́racakṣas-.Nom.Pl.M.

(सायणभाष्यम्)
आ त्वा वहन्तु इति पञ्चमं नवर्चं सूक्तम्। ऋषिच्छन्दसी पूर्ववदनुवर्तते। विशेषादेशाभावात् इन्द्रो देवता। विनियोगस्तु – प्रातःसवने मैत्रावरुणस्योन्नीयमाने सूक्तम् आ त्वा वहन्तु हरयः इति। तथा च द्विदेवत्यैश्चरन्ति इति खण्डे सूत्रितम् – उन्नीयमानेभ्योऽन्वाहा त्वा वहन्तु (आश्व.श्रौ.५.५) इति। तथा षोडशिशस्त्रे आ त्वा वहन्तु हरयः इति तिस्रः। तथा सूत्रितम् अथ षोड्शी इति खण्डे – आ त्वा वहन्तु हरय इति तिस्रो गायत्र्यः (आश्व.श्रौ.६.२) इति॥
हे इन्द्र वृषणं कामानां वर्षितारं त्वां सोमपीतये सोमपानार्थं हरयः त्वदीया अश्वाः आ वहन्तु अस्मिन् कर्मण्यानयन्तु। तथा सूरचक्षसः सूर्यसमानप्रकाशयुक्ता ऋत्विजस्त्वां मन्त्रैः प्रकाशयन्त्विति शेषः॥ हरन्तीति हरयः। इन् सर्वधातुभ्यः (उ.सू.४.५५७) इति इन्। नित्त्वादाद्युदात्तः। वृषणम्। कनिन्युवृषितक्षि° (उ.सू.१.१५४) इत्यादिना कनिन्। कित्त्वात् लघूपधगुणाभावः। वा षपूर्वस्य निगमे (पा.सू.६.४.९) इति विकल्पितमुपधादीर्घत्वम्। सोमपीतये। ऐभिरग्ने (ऋ.सं.१.१४.१) इत्यत्रोक्तम्। सूरचक्षसः। चक्षिङ् व्यक्तायां वाचि। सर्वधातुभ्योऽसुन्। चक्षिङः ख्याञ् (पा.सू.२.४.५४) इति न भवति – अनसोः प्रतिषेधो वक्तव्यः (पा.सू.२.४.५४.१०) इति निषेधात्। षू प्रेरणे। सुवतीति सूरः। सुसूधागृधिभ्यः क्रन् (उ.सू.२.१८२) इति क्रन्। कित्त्वाद्गुणाभावः। नित्त्वादाद्युदात्तः। सूरवत् ख्यानं प्रकाशो येषाम्। बहुव्रीहौ पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम्॥
imā́ dhānā́ ghṛtasnúvo, hárī ihópa vakṣataḥ
índraṁ sukhátame ráthe

It is the bright and dark fortnight in this world that bring to us the sun and its bright and water-producing rays in a chariot (so to speak) that gives pleasure.
(Griffith:) Here are the grains bedewed with oil: here let the Bay Coursers bring
Indra upon his easiest chariot.


imā́ḥ, ayám.Acc.Pl.F; dhānā́ḥ, dhānā́-.Acc.Pl.F; ghṛtasnúvaḥ, ghṛtasnú-.Acc.Pl.F; hárī, hári-.Nom/voc/acc.Du.M; ihá, ihá; úpa, úpa; vakṣataḥ, √vah.3.Du.Aor.Sbjv.Act; índram, índra-.Acc.Sg.M; sukhátame, sukhátama-.Loc.Sg.M; ráthe, rátha-.Loc.Sg.M.

(सायणभाष्यम्)
हरिशब्द इन्द्ररथस्य वोढारौ अश्वौ आचष्टे। तथा च श्रुत्यन्तरं – हर्योः स्थाता इति, हरिभ्यां त्वेन्द्रो देवतां गमयतु (तै.सं.१.४.२८.१; १.६.४.३.) इति च। एतदेवाभिप्रेत्य निघण्टुकार आह – हरी इन्द्रस्य (नि.१.१५.१) इति। तादृशौ हरी इमाः यागार्थं वेद्याम् आसादितत्वेन पुरोवर्तिनीः धानाः भ्रष्टयवतण्डुलानुद्दिश्य सुखतमे रथे इन्द्रम् अवस्थाप्य इह अस्मिन् कर्मणि उप वक्षतः वेदिसमीपे वहताम्। कीदृशीर्धानाः घृतस्नुवः अलंकरणोपस्तरणाभिधारणेन घृतस्राविणीः॥ धीयन्ते इति धानाः। धापॄवस्यजतिभ्यो नः (उ.सू.३.२८६) इति नः। प्रत्ययस्वरः। घृतस्नुवः। घृतं स्नुवन्तीति घृतस्नुवः। क्विपि तुगभावश्छान्दसः। धातुस्वरः। समासे कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम्। स्नोः संयोगपूर्वत्वेन यणभावात् उवङादेशः। हरी। हृञ् हरणे। सर्वधातुभ्य इन्। नित्त्वादाद्युदात्तः। प्रगृह्यत्वात् संहितायां प्रकृतिभावः। वक्षतः। प्रार्थनाख्ये लिङर्थे लेट्। तस्य प्रथमपुरुषद्विवचनं तस्। लेटोऽडाटौ (पा.सू.३.४.९४) इति अडागमः। शपि प्राप्त सिब्बहुलं लेटि (पा.सू.३.१.३४) इति सिप्। ढत्वकत्वषत्वानि। तिङ्ङतिङः इति निघातः। सुखतमे। गतम्॥
índram prātár havāmahe-, índram prayaty àdhvaré
índraṁ sómasya pītáye

Every day in the morning, we invoke or remember God Who is the Giver of great wealth during the inner non-violent sacrifice of the communion or contemplation which gives us true knowledge for drinking the juice of peace.
(Griffith:) Indra at early morn we call, Indra in course of ritual,
Indra to drink the Soma juice.


índram, índra-.Acc.Sg.M; prātár, prātár; havāmahe, √hū.1.Pl.Prs.Ind.Med; índram, índra-.Acc.Sg.M; prayatí, √i.Loc.Sg.M.Prs.Act; adhvaré, adhvará-.Loc.Sg.M; índram, índra-.Acc.Sg.M; sómasya, sóma-.Gen.Sg.M; pītáye, pītí-.Dat.Sg.

(सायणभाष्यम्)
प्रातः कर्मारभ्भे प्रातःसवने इन्द्रं हवामहे आह्वयामः। तथैव अध्वरे सोमयागे प्रयति प्रगच्छति प्रारभ्य वर्तमाने सति माध्यंदिने सवने तम् इन्द्रं हवामहे। तथा यज्ञसमाप्त्यवसरे तृतीयसवने सोमस्य पीतये सोमपानार्थं हवामहे॥ प्रातः। स्वरादिषु अन्तोदात्तो निपातितः। हवामहे। ह्वेञो लटि शपि परतो ह्रः संप्रसारणम् इत्यनुवृत्तौ बहुलं छन्दसि इति संप्रसारणं परपूर्वत्वं गुणावादेशौ। प्रयति। इण् गतौ। लटः शतृ। अदिप्रभृतिभ्यः शपः इति शपो लुक्। शतुर्ङित्त्वाद्गुणाभावः। प्रादिसमासः। कृद्ग्रहणे गतिकारकपूर्वस्यापि ग्रहणम् (परिभा.२८) इति वचनात् प्रत्ययग्रहणे इति नियमाभावात् शतुरनुमो नद्यजादी (पा.सू.६.१.१७३) इति विभक्तेरुदात्तत्वम्। अध्वरे। उक्तम्। संहितायाम् उदात्तस्वरितयोर्यणः स्वरितोऽनुदात्तस्य (पा.सू.८.२.४) इति अकारस्य स्वरितत्वम्। पीतये। पा पाने। क्तिनि छान्दसमन्तोदात्तत्वम्॥
úpa naḥ sutám ā́ gahi, háribhir indra keśíbhiḥ
suté hí tvā hávāmahe

Because the Vayu (air) comes to the articles prepared by us with the speedy rays of the fire, electricity and sun, therefore we take it in our activities connected with non-violent sacrifice, arts and crafts etc.
(Griffith:) Come here, with your long-maned Steeds, O Indra, to he draught we pour
We call you when the juice is shed.


úpa, úpa; naḥ, ahám.Acc/dat/gen.Pl; sutám, √su.Acc.Sg.M; ā́, ā́; gahi, √gam.2.Sg.Aor.Imp.Act; háribhiḥ, hári-.Ins.Pl.M; indra, índra-.Voc.Sg.M; keśíbhiḥ, keśín-.Ins.Pl.M; suté, √su.Loc.Sg.M; , hí; tvā, tvám.Acc.Sg; hávāmahe, √hū.1.Pl.Prs.Ind.Med.

(सायणभाष्यम्)
हे इन्द्र केशिभिः केसरयुक्तैः हरिभिः अश्वैस्त्वं नः अस्मदीयं सुतम् अभिषुतं सोमं प्रति उप समीपे आ गहि आगच्छ। सुते अभिषुते सोमे निमित्तभूते सति यस्मात् कारणात् त्वा हवामहे त्वामाह्वयामः तस्मादागच्छेति पूर्वत्रान्वयः॥ गहि। गमेर्लोटः सेर्हिः। शपः इत्यनुवृत्तौ बहुलं छन्दसि इति शपो लुक्। इषुगमियमां छः (पा.सू.७.३.७७) इति छत्वं न भवति; न लुमताङ्गस्य इति प्रतिषेधात्। अनुदात्तोपदेश° (पा.सू.६.४.३७) इत्यादिना अनुनासिकलोपः। तस्य असिद्धवदत्रा भात् (पा.सू.६.४.२२) इत्यसिद्धत्वात् अतो हेः इति हेर्लुक् न भवति। केशिभिः। क्लिशेरन लो लोपश्च (उ.सू.५, ७११) इति अन्। मत्वर्थीय इनिः। प्रत्ययस्वरः। हवामहे। ह्वः इत्यनुवृत्तौ बहुलं छन्दसि इति संप्रसारणम्। शपः पित्त्वादनुदात्तत्वम्। तिङश्च लसार्वधातुकस्वरेण धातुस्वर एव। तिङ्ङतिङः इति न निघात; – हि च। इति प्रतिषेधात्॥
sémáṁ na stómam ā́ gahi-, úpedáṁ sávanaṁ sutám
gauró ná tṛṣitáḥ piba

This Indra (Sun) comes with his rays to our Yajna (nonviolent sacrifice) where hymns of praise to God are uttered and to our practical workshops etc, where wealth is acquired like a thirsty stag to a tank. He drinks the sap of the herbs, plants etc.
(Griffith:) Come you to this our song of praise, to the libation poured for you
Drink of it like a stag athirst.


, sá- ~ tá-.Nom.Sg.M; imám, ayám.Acc.Sg.M; naḥ, ahám.Acc/dat/gen.Pl; stómam, stóma-.Acc.Sg.M; ā́, ā́; gahi, √gam.2.Sg.Aor.Imp.Act; úpa, úpa; idám, ayám.Nom/acc.Sg.N; sávanam, sávana-.Nom/acc.Sg.N; sutám, √su.Nom/acc.Sg.N; gauráḥ, gaurá-.Nom.Sg.M; , ná; tṛṣitáḥ, √tṛṣ.Nom.Sg.M; piba, √pā.2.Sg.Prs.Imp.Act.

(सायणभाष्यम्)
हे इन्द्र स त्वं नः अस्मदीयम् इमं स्तोमं स्तुतिं प्रति आ गहि आगच्छ। आगमने हेतुरुच्यते। उप देवयजनसमीपे सुतम् अभिषुतसोमयुक्तम् इदम् इदानीमनुष्ठीयमानं सवनं प्रातःसवनादिरूपं कर्म वर्तते। तस्मात् गौरो न गौरमृग इव तृषितः सन् इमं सोमं पिब॥ सः इमम् इत्यत्र संहितायां : सोऽचि लोपे चेत्पादपूरणम् (पा.सू.६.१.१३४) इति सुलोपः। गहि। गतम्। सवनम्। सूयतेऽस्मिन् सोम इत्यधिकरणे ल्युट्। लिति इति प्रत्ययात्पूर्वस्योदात्तत्वम्। ल्युडन्तात् सप्तम्याः सुपां सुपो भवन्तीति वक्तव्यम् (पा.म.७.१.३९) इति वचनात् द्वितीया। अभिषुतसोमयुक्तमिदं सवनमिति कर्मण्येव वा द्वितीया। तदा सुतशब्दात् अर्शआदित्वादच् (पा.सू.५, २.१२७)। तृषितः। ञितृष पिपासायाम्। निष्ठा इति क्तः। प्रत्ययस्वरेणोदात्तः। पश्चात् इट: आगमा अनुदात्ताः इत्यनुदात्तत्वम्॥
imé sómāsa índavaḥ, sutā́so ádhi barhíṣi
tā́m̐ indra sáhase piba

The air takes every moment the sap of various substances created by God under the sky.
(Griffith:) Here are the drops of Soma juice expressed on sacred grass: thereof
Drink, Indra, to increase your might.


imé, ayám.Nom.Pl.M; sómāsaḥ, sóma-.Nom.Pl.M; índavaḥ, índu-.Nom.Pl.M; sutā́saḥ, √su.Nom.Pl.M; ádhi, ádhi; barhíṣi, barhís-.Loc.Sg.N; tā́n, sá- ~ tá-.Acc.Pl.M; indra, índra-.Voc.Sg.M; sáhase, sáhas-.Dat.Sg.N; piba, √pā.2.Sg.Prs.Imp.Act.

(सायणभाष्यम्)
इन्दुशब्दः उन्दी क्लेदने इति धातोरुत्पन्नः। इन्दवः क्लेदनयुक्ताः इमे वेद्यामवस्थिताः सोमासः तत्तत्पात्रगताः सोमाः बर्हिषि यज्ञे अधि आधिक्येन सुतासः अभिषुताः। हे इन्द्र सहसे बलार्थं तान् सोमान् पिब॥ सोमासः। आजसेरसुक् (पा.सू.७.१.५०) इति जसोऽसुगागमः। इन्दवः। उक्तम्। सुतासः। पूर्ववत् असुक्। संहितायां प्रकृत्यान्तःपादमव्यपरे इति प्रकृतिभावात् परपूर्वत्वं न भवति। बर्हिषि। बृहेर्नलोपश्च (उ.सू.२.२६६) इति इस्। प्रत्ययस्वरः। ताँ इन्द्र इत्यत्र दीर्घादटि समानपादे इति रुत्वम्। यत्वयलोपौ। अनुनासिकः। सहसे। षह मर्षणे । असुनन्तो नित्त्वादाद्युदात्तः॥
ayáṁ te stómo agriyó, hṛdispṛ́g astu śáṁtamaḥ
áthā sómaṁ sutám piba

Men should behave like the air that drinks the sap of all things and then whose glory is excellent and which touches the heart, is the giver of happiness and peace.
(Griffith:) Welcome to you be this our hymn, reaching your heart, most excellent:
Then drink the Soma juice expressed.


ayám, ayám.Nom.Sg.M; te, tvám.Dat/gen.Sg; stómaḥ, stóma-.Nom.Sg.M; agriyáḥ, agriyá-.Nom.Sg.M; hṛdispṛ́k, hṛdispṛ́ś-.Nom.Sg.M; astu, √as.3.Sg.Prs.Imp.Act; śáṁtamaḥ, śáṁtama-.Nom.Sg.M; átha, átha; sómam, sóma-.Acc.Sg.M; sutám, √su.Acc.Sg.M; piba, √pā.2.Sg.Prs.Imp.Act.

(सायणभाष्यम्)
हे इन्द्र अयम् अस्माभिः क्रियमाणः स्तोमः स्तोत्रविशेषः अग्रियः श्रेष्ठः सन् ते तव हृदिस्पृक् मनस्यङ्गीकृतः शंतमः सुखतमः अस्तु। अथ स्तुतेरनन्तरं सुतम् अभिषुतं सोमं पिब॥ अग्रियः। अग्रात् इत्यनुवृत्तौ घच्छौ च (पा.सू.४.४.११७) इति घच्। चित्त्वादन्तोदात्तः। हृदि स्पृशतीति हृदिस्पृक्। स्पृशोऽनुदके क्विन् (पा.सू.३.२.५८)। तत्पुरुषे कृति बहुलम्। (पा.सू.६.३.१४) इति अलुक्। क्विन्प्रत्ययस्य कुः (पा.सू.८.२.६२) इति शकारस्य कुत्वम्। कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम्। शंतमः। सुखकरद्रव्यवचनोऽत्र शंशब्दः। ततस्तमप्। अत्र सुखप्रकर्षस्य गुणद्वारा गुणनिष्ठद्रव्ये संक्रान्तत्वात् अद्रव्यप्रकर्षे इति निषेधात् किमेत्तिङव्यय° (पा.सू.५.४.११) इत्यादिना आम् न भवति, द्रव्यस्य स्वतः प्रकर्षाभावात्। ईदृगर्थं एव हि स निषेधः। अथा सोमम्। संहितायां – निपातस्य इति दीर्घः॥
víśvam ít sávanaṁ sutám, índro mádāya gachati
vṛtrahā́ sómapītaye

This Vayu which is the destroyer of the clouds comes to all non-violent sacrifices for giving happiness and bliss.
(Griffith:) To every draught of pressed-out juice Indra, the Vrtra-slayer, comes,
To drink the Soma for delight.


víśvam, víśva-.Nom/acc.Sg.N; ít, ít; sávanam, sávana-.Nom/acc.Sg.N; sutám, √su.Nom/acc.Sg.N; índraḥ, índra-.Nom.Sg.M; mádāya, máda-.Dat.Sg.M; gachati, √gam.3.Sg.Prs.Ind.Act; vṛtrahā́, vṛtrahán-.Nom.Sg.M; sómapītaye, sómapīti-.Dat.Sg.F.

(सायणभाष्यम्)
वृत्रहा शत्रुघातकः इन्द्रः सोमपीतये सोमपानाय मदाय तत्पानजन्यहर्षाय च विश्वमित् सर्वमपि सुतम् अभिषुतसोमयुक्तं सवनं प्रातःसवनादिरूपं कर्म गच्छति॥ विश्वम्। अशिप्रुषि इत्यादिना क्वन्। नित्त्वादाद्युदात्तः। सवनं सुतम्। पूर्ववत्। मदाय। मदोऽनुपसर्गे (पा.सू.३.३.६७) इति अप्प्रत्ययः। पित्त्वात् धातुस्वरः। गच्छति। इषुगमियमां छः (पा.सू.७.३.७७)। वृत्रहा। वृत्रं हतवान्। ब्रह्मभ्रूणवृत्रेषु क्विप् (पा.सू.३.२.८७)। इन्हन् इत्यादिना निवृत्तं दीर्घत्वं सौ च (पा.सू.६.४.१२-१३) इति प्रतिप्रसवात् भवति। कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम्। सोमपीतये। व्यधिकरणबहुव्रीहिः इत्युक्तम्। तत्पुरुषे वा दासीभारादित्वात् (पा.सू.६.२.४२) पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम्॥
sémáṁ naḥ kā́mam ā́ pṛṇa, góbhir áśvaiḥ śatakrato
stávāma tvā svādhyàḥ

Do You O God of infinite knowledge and action fulfill our noble desire which is being expressed with the Vedic Mantras and with all sincerity. Fill us with the cows, senses, land, the light of wisdom and with the fire and horses etc. With holy thoughts absorbed in You or profoundly meditating, we glorify You.
(Griffith:) Fulfil, O Satakratu, all our wish with horses and with cows:
With holy thoughts we sing your praise.


, sá- ~ tá-.Nom.Sg.M; imám, ayám.Acc.Sg.M; naḥ, ahám.Acc/dat/gen.Pl; kā́mam, kā́ma-.Acc.Sg.M; ā́, ā́; pṛṇa, √pṝ.2.Sg.Prs.Imp.Act; góbhiḥ, gáv- ~ gó-.Ins.Pl.M; áśvaiḥ, áśva-.Ins.Pl.M; śatakrato, śatákratu-.Voc.Sg.M; stávāma, √stu.1.Pl.Prs.Sbjv.Act; tvā, tvám.Acc.Sg; svādhyàḥ, svādhī́-.Nom.Pl.M.

(सायणभाष्यम्)
हे शतक्रतो सः त्वं नः अस्मदीयम् इमं कामं काम्यमानं फलं गोभिरश्वैः च सह आ पृण सर्वतः पूरय। वयमपि स्वाध्यः सुष्ठु सर्वतो ध्यानयुक्ताः सन्तः त्वा त्वां स्तवाम॥ सेमम्। संहितायां : सोऽचि लोपे चेत्पादपूरणम् इति सुलोपः। कामम्। कमेर्घञि कर्षत्वतो घञोऽन्त उदात्तः (पा.सू.६.१.१५९) इत्यन्तोदात्तत्वे प्राप्ते वृषादिषु पाठादाद्युदात्तत्वम्। पृण। पृण प्रीणने। लोटः सेर्हिः। तुदादिभ्यः शः। तस्य ङित्वाद्गुणाभावः। अतो हेः इति हेर्लुक्। गोभिः। सावेकाचः इति प्राप्तं विभक्तेरुदात्तत्वं न गोश्वन्साववर्ण°। इति प्रतिषिध्यते। अश्वैः। क्वनन्त इत्युक्तम्। असामर्थ्यात् न पराङ्गवद्भावः। स्तवाम। ष्टुञ् स्तुतौ। धात्वादेः षः सः। लोडुत्तमबहुवचनस्य लोटो लङ्वत् इति लङ्वद्भावात् नित्यं ङितः (पा.सू.३.४.९९) इति सकारस्य लोपः। आडुत्तमस्य पिच्च (पा.सू.३.४.९२) इति आडागमः। प्रत्ययस्य पित्त्वादनुदात्तत्वम्। धातुस्वर एव। स्वाध्यः। ध्यै चिन्तायाम्। स्वाङोरुपसर्गयोः प्राक्प्रयोगः। अन्येभ्योऽपि दृश्यते (पा.सू.३.२.१७८) इति क्विप्। दृशिग्रहणस्य विध्यन्तरोपसंग्रहणार्थत्वात् अत्र संप्रसारणे सति परपूर्वत्वम्। हलः (पा.सू.६.४.२) इति दीर्घः। जसि एरनेकाचः (पा.सू.६.४.८२) इति यणादेशः। गतिकारकोपपदात्कृत् इत्युत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम्। उदात्तयणो हल्पूर्वात् (पा, सू.६.१.१७४) इति जस उदात्तत्वं न भवति, तत्र असर्वनामस्थानम् इत्यनुवृत्तेः। अतः उदात्तस्वरितयोर्यणः स्वरितोऽनुदात्तस्य (पा.सू.८.२.४) इति स्वरितत्वमेव भवति॥

(<== Prev Sūkta Next ==>)
índrāváruṇayor aháṁ, samrā́jor áva ā́ vṛṇe
tā́ no mṛḷāta īdṛ́śe

I desiring Homa (Sacrifice) and art, crave protection from the shining Indra and Varuna (sun and moon). They give us delight in our activities like that got from the happiness of a good and vast kingdom.
(Griffith:) I crave help from the Imperial Lords, from Indra-Varuna; may they
Both favour one of us like me.


índrāváruṇayoḥ, índrāváruṇa-.Gen.Du.M; ahám, ahám.Nom.Sg; samrā́joḥ, samrā́j-.Gen.Du.M; ávaḥ, ávas-.Nom/acc.Sg.N; ā́, ā́; vṛṇe, √vṛ- ~ vṝ.1.Sg.Prs.Ind.Med; tā́, sá- ~ tá-.Nom.Du.M; naḥ, ahám.Acc/dat/gen.Pl; mṛḷātaḥ, √mṛḍ.3.Du.Prs.Sbjv.Act; īdṛ́śe, īdṛ́ś-.Dat.Sg.M/f/n.

(सायणभाष्यम्)
इन्द्रावरुणयोः इत्यादिकं नवर्चं षष्ठं सूक्तम्। अत एव नवशब्दानुवृत्तावनुक्रम्यते – इन्द्रावरुणयोरैन्द्रावरुणं युवाकु पादनिचृतौ इति। अत्र देवता विस्पष्टा। ऋषिच्छन्दसी तु पूर्ववदनुवर्तेते। अयं तु विशेषः। युवाकु हि इत्यादिके द्वे ऋचौ पादनिचृन्नामकच्छन्दोयुक्ते। विनियोगस्तु स्मार्तो लैङ्गिको वा कश्चिदवगन्तव्यः॥
अहम् अनुष्ठाता सम्राजोः समीचीनराज्योपेतयोः सम्यग्दीप्यमानयोर्वा इन्द्रावरुणयोः देवयोः संबन्धि अवः रक्षणम् आ वृणे सर्वतः प्रार्थये। ता तौ देवौ ईदृशे एवंविधे अस्मदीयवरणे निमित्तभूते सति मृळातः अस्मान् सुखयतः॥ इन्द्रशब्दो रन्प्रत्ययान्तः। वरुणशब्द उनन्प्रत्ययान्तः। उभौ नित्त्वादाद्युदात्तौ। समासे – देवताद्वन्द्वे च इति पूर्वपदस्य आनङादेशः। उभे युगपत् इत्यनुवृत्तौ देवताद्वन्द्वे च इति युगपत् उभयपदप्रकृतिस्वरत्वम्। सम्राजोः। राजृ दीप्तौ। सत्सूद्विष° (पा.सू.३.२.६१) इत्यादिना क्विप्। समो मोऽनुस्वारः (पा.सू.८.३.२३) इत्यनुस्वारे प्राप्ते मो राजि समः क्वौ (पा.सू.८.३.२५) इति मकारादेशः। कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम्। कर्तृकर्मणोः कृति (पा.सू.२.३.६५) इति कर्तरि षष्ठी। अवः। अव रक्षणादिषु। भावेऽसुन्। नित्त्वादाद्युदात्तः। ता।। सुपां सुलुक् इत्यादिना द्विवचनस्य डादेशः। टिलोपे विभक्तेरुदात्तनिवृत्तिस्वरः। मृळातः। मृड सुखने। प्रार्थनायां लिङ्र्थे लेट्। द्विवचनं तस्। लेटोऽडाटौ (पा.सू.३.४.९४) इति आडागमः। तुदादिभ्यः शः। ङित्वात् लघूपधगुणाभावः। ईदृशे। त्यदादिषु दृशोऽनालोचने कञ् च (पा.सू.३.२.६०) इति इदंशब्दे उपपदे दृशेः कञ्। उपपदसमासे – इदंकिमोरीश्की (पा.सू.६.३.९०) इति इदम ईश्। शित्त्वात् सर्वादेशः। कञः कित्त्वाद्गुणाभावः। ञित्त्वादुत्तरपदस्याद्युदात्तत्वम्। उपपदसमासे कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वेन तदेव शिष्यते॥
gántārā hí sthó vase, hávaṁ víprasya mā́vataḥ
dhartā́rā carṣaṇīnā́m

These fire and water when used properly help a wise man like me to accomplish the non-violent sacrifice and artistic activities, They are guardians of mankind when yoked in sacrifice and machines. Therefore I utilize them for the accomplishment of various activities.
(Griffith:) Guardians of men, you ever come with ready relief at the call
Of every singer such as I.


gántārā, gántar-.Nom.Du.M; , hí; stháḥ, √as.2.Du.Prs.Ind.Act; ávase, ávas-.Dat.Sg.N; hávam, háva-.Acc.Sg.M; víprasya, vípra-.Gen.Sg.M; mā́vataḥ, mā́vant-.Gen.Sg.M; dhartā́rā, dhartár-.Nom.Du.M; carṣaṇīnā́m, carṣaṇí-.Gen.Pl.F.

(सायणभाष्यम्)
हे इन्द्रावरुणौ अवसे अवितुमनुष्ठातारं रक्षतुं मावतः मद्विधस्य विप्रस्य ब्राह्मणर्त्विजः हवम् आह्वानं गन्तारौ स्थः हि प्राप्तिशीलौ भवथः खलु। कीदृशौ। चर्षणीनां मनुष्याणां धर्तारौ योगक्षेमसंपादनेन धारयितारौ॥ गन्तारा। गमेस्ताच्छील्ये तृन्। द्विवचनस्य – सुपां सुलुक् (पा.सू.७.१.३९) इत्यादिना आकारादेशः। ऋदृशोऽङि गुणः (पा.सू.७.४.१६)। अप्तृन् (पा.सू.६.४.११) इत्यादिना उपधादीर्घत्वम्। तृनो नित्त्वादाद्युदात्तत्वम्। स्थः। अस भुवि । लङ्मध्यमपुरुषद्विवचनं थस्। अदिप्रभृतिभ्यः शपः इति शपो लुक्। हि च इति निघातप्रतिषेधः। अवसे। अव रक्षणे। तुमर्थे सेसेन्° (पा.सू.३.४.९) इति असेन्। नित्त्वादाद्युदात्तः। हवम्। ह्वेञो बहुलं छन्दसि इत्यनैमित्तिके संप्रसारणे परपूर्वत्वे च ऋदोरप् इति अप्। गुणावादेशौ। अपः पित्त्वादनुदात्तत्वम्। धातुस्वर एव॥ विप्रस्य। डुवप् बीजसंताने। अस्य ऋजेन्द्र इत्यादिना रन् निपातितः। नित्त्वादाद्युदात्तः। मावतः। वतुप्प्रकरणे युष्मदस्मद्यांतु छन्दसि सादृश्य उपसंख्यानम् (पा.सू.५.२.३९.१) वतुप्। प्रत्ययोत्तरपदयोः अस्मदो मपर्यन्तस्य मादेशः (पा.सू.७.२.९८)। आ सर्वनाम्नः (पा.सू.६.३.९१) इति दकारस्य आकारः। सवर्णदीर्घः। मतुपः पित्त्वादनुदात्तत्वम्। प्रातिपदिकान्तोदात्तत्वे स एव शिष्यते। धर्तारा। धृञ् धारणे। ण्वुल्तृचौ (पा.सू.३.१.१३३) इति तृच्। एकाच उपदेशे इति इट्प्रतिषेधः। गुणो रपरत्वम्। अप्तृन् इत्यादिना उपधादीर्घः। सुपां सुलुक् इति आकारः। तृचश्चित्त्वादन्तोदात्तत्वम्। चर्षणीनाम्। कृपेरादेश्च चः (उ.सू.२.२६१) इति अनिप्रत्ययः; तत्संनियोगेन ककारस्य चकारः। प्रत्ययाद्युदात्तत्वं बाधित्वा छान्दसमन्तोदात्तत्वम्। अत एव नामन्यतरस्याम् इति विभक्तेरुदात्तत्वम्। तत्र हि मतुपि यो ह्रस्वान्तः तत उत्तरस्य नाम उदात्तत्वमिति व्याख्यातम्॥
anukāmáṁ tarpayethām, índrāvaruṇa rāyá ā́
tā́ vāṁ nédiṣṭham īmahe

These Indra and Varuna (fire and water) satisfy us with wealth according to our desires. We desire them to be always near us so that we may derive benefit from them properly.
(Griffith:) Appease you, according to your wish, O Indra-Varuna, with wealth:
Fain would we have you nearest us.


anukāmám, anukāmá-.Nom/acc.Sg; tarpayethām, √tṛp.2.Du.Prs.Imp.Med; índrāvaruṇā =, índrāváruṇa-.Voc.Du.M; rāyáḥ, rayí- ~ rāy-; ā́, ā́; tā́, sá- ~ tá-.Acc.Du.M; vām, tvám.Acc/dat/gen.Du; nédiṣṭham, nédiṣṭha-.Nom/acc.Sg.M/n; īmahe, √yā.1.Pl.Prs.Ind.Med.

(सायणभाष्यम्)
इन्द्रावरुणा हे इन्द्रावरुणौ अनुकामम् अस्मदीयाभिलाषमनु रायः धनस्य प्रदानेन आ तर्पयेथां सर्वतोऽस्मांस्तृप्तान् कुरुतम्। वयं यदा यदा धनं कामयामहे तदा तदा प्रयच्छतमित्यर्थः। ता वां तादृशौ युवां नेदिष्ठम् अतिशयेन सामीप्यं यथा भवति तथा ईमहे याचामहे। कालविलम्बमन्तरेण धनं दातव्यमित्यर्थः। सप्तदशसु याञ्चाकर्मसु ईमहे (नि.३.१९.१) इति पठितम्॥ अनुकामम्। कामस्य पश्चादनुकामम्। अथवा कामे कामेऽनुकामम्। अनुः इह पश्चादथें अथवा वीप्सालक्षणे यथार्थे। योग्यता वीप्सा पदार्थानतिवृत्तिः सादृश्यं चेति चत्वारो हि यथार्था गृहीताः। अव्ययं विभक्ति (पा.सू.२.१.६) इत्यादिना अव्ययीभावसमासः। अव्ययीभावश्च (पा.सू.१.१.४१) इति अव्ययसंज्ञायाम् अव्ययादाप्सुपः (पा.सू.२.४.८२) इति प्राप्तस्य लुकोऽपवादो नाव्ययीभावादतोऽम् त्वपञ्चम्याः (पा.सू.२.४.८३) इति विभक्तेः अमादेशः। समासस्य इत्यन्तोदात्तत्वम्। तर्पयेथाम्। तृपेर्ण्यन्तात् लोटो णिचश्च (पा.सू.१.३.७४) इत्यात्मनेपदम्। मध्यमद्विवचनम् आथाम्। टेः एत्वे आमेतः (पा.सू.३.४.९०) इति आमादेशः। शपि सति अतो येयः (पा.सू.७.२.८०) इति आकारस्य इयादेशः। आद्गुणो यलोपश्च। इन्द्रावरुणा। सुपां सुलुक् इति द्विवचनस्य आकारः। आमन्त्रिताद्युदात्तत्वम्। संहितायाम् आकारस्य ह्रस्वत्वम्। रायः। ऊडिदम् इत्यादिना विभक्तेरुदात्तत्वम्। ता। सुपां सुलुक् इति विभक्तेः आकारः। पदात्परत्वात् युवामित्यस्य वामादेशोऽनुदात्तः। नेदिष्ठम्। अतिशयेन अन्तिकम्। अतिशायने इष्ठन्। अन्तिकबाढयोर्नेदसाधौ (पा.सू.५.३.६३) इति नेदादेशः। यस्य इति लोपः। इष्ठनो नित्त्वादाद्युदात्तत्वम्। ईमहे। ईङ् गतौ । ङित्त्वादात्मनेपदम्। बहुलं छन्दसि इति श्यनो लुक्। निघातः॥
yuvā́ku hí śácīnāṁ, yuvā́ku sumatīnā́m
bhūyā́ma vājadā́vnām

May we be sharers of the noble speech and actions of wise persons, sharers of the benevolence of you (preachers) who give knowledge, strength and food bounteously. Let us therefore utilize them (fire and water) properly.
(Griffith:) May we be sharers of the powers, sharers of the benevolence
Of you who give strength bounteously.


yuvā́ku, tvám; , hí; śácīnām, śácī-.Gen.Pl.F; yuvā́ku, tvám; sumatīnā́m, sumatí-.Gen.Pl.F; bhūyā́ma, √bhū.1.Pl.Aor.Opt.Act; vājadā́vnām, vājadā́van-.Gen.Pl.M.

(सायणभाष्यम्)
हि यस्मात् कारणात् शचीनाम् अस्मदीयकर्मणां संबन्धि सोमरूपं हविः युवाकु वसतीवर्येकधनात्मकैरुदकैः पयःसक्त्वादिद्रव्यान्तरैश्च मिश्रितम्। तथा सुमतीनां शोभनबुद्धियुक्तानामृत्विजां स्तोत्ररूपं वचनमपि युवाकु नानाविधैः स्तुत्यगुणैर्मिश्रितम्। तस्मात् कारणात् हे इन्द्रावरुणौ तथाविधं हविः स्वीकुर्वतोर्युवयोः प्रसादाद्वयं वाजदाव्नाम् अन्नप्रदानां पुरुषाणां मध्ये मुख्या भूयाम भवेम। अपः अप्नः इत्यादिषु षड्विंशतिसंख्याकेषु कर्मनामसु शची शमी (नि.२.१.२२) इति पठितम्॥ युवाकु। यु मिश्रणे। कटिकुषिभ्यां काकुः (उ.सू.३.३५७) इत्यत्र बाहुलकात् यौतेरपि काकुः प्रत्ययः। कित्त्वेन गुणाभावात् उकारस्य उवङादेशः। प्रत्ययस्वरेण मध्योदात्तत्वम्। शचीशब्दः केषांचिन्मते शार्ङ्गरवादिः। ङीनन्तो (पा.सू.४.१.७३) नित्त्वादाद्युदात्तः इति उभे वनस्पत्यादिषु युगपत् इत्यत्र वृत्तिकृतोक्तम् (का.६.२.१४०)। सुमतीनाम्। विद्याम सुमतीनाम् (ऋ.सं.१.४.३) इत्यत्रोक्तम्। भूयाम। प्रार्थनायां लिङ्। उत्तमबहुवचने नित्यं। ३त वस्तुतस्तु आतो तिः (पा.सू.७.२.८१) इत्यनेनैव इयादेशो भवति॥ डितः इति सकारलोपः। यासुट् परस्मैपदेषूदात्तो ङिच्च (पा.सू.३.४.१०३) इति उदात्तो यासुडागमः। लिङः सलोपोऽनन्त्यस्य (पा.सू.७.२.७९) इति सकारलोपः। बहुलं छन्दसि इति शपो लुक्। सति शिष्टत्वात् यासुडुदात्त एव शिष्यते। वाजदाव्नाम्। वाजं ददतीति वाजदावानः। आतो मनिन् (पा.सू.३.२.७४) इत्यादिना वनिप्। तस्य पित्त्वात् धातुस्वर एव शिष्यते। समासे कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वेन स एव शिष्यते। आमि – अल्लोपोऽनः (पा.सू.६.४.१३४) इति अकारलोपः। तस्य अचः परस्मिन् (पा.सू.१.१.५७) इति स्थानिवद्भावात् लोपो व्योर्वलि (पा.सू.६.१.६६) इति वकारलोपो न भवति॥
índraḥ sahasradā́vnāṁ, váruṇaḥ śáṁsyānām
krátur bhavaty ukthyàḥ

Indra (fire, electricity or sun) is a giver among the givers of thousand kinds of wealth. Varuna (Water, air or moon) is to be praised among those that deserve laudation. With their help, much can be accomplished.
(Griffith:) इन्द्रः॑ सहस्र॒दाव्नां॒ वरु॑णः॒ शंस्या॑नाम्
क्रतु॑र्भवत्यु॒क्थ्यः॑.


índraḥ, índra-.Nom.Sg.M; sahasradā́vnām, sahasradā́van-.Gen.Pl.M; váruṇaḥ, váruṇa-.Nom.Sg.M; śáṁsyānām, śáṁsya-.Gen.Pl.M; krátuḥ, krátu-.Nom.Sg.M; bhavati, √bhū.3.Sg.Prs.Ind.Act; ukthyàḥ, ukthyà-.Nom.Sg.M.

(सायणभाष्यम्)
अयम् इन्द्रः सहस्रदाव्नां सहस्रसंख्याकधनप्रदानां मध्ये क्रतुः धनदानस्य कर्ता भवति प्रभूतं ददातीत्यर्थः। तथा वरुणः शंस्यानां स्तुत्यानां मध्ये उक्थ्यः स्तुत्यो भवति अतिशयेन स्तुत्य इत्यर्थः॥ वरुणः। उनन्प्रत्ययो नित्त्वादाद्युदात्तः। शंस्यानाम्। शंसु स्ततौ । ऋहलोर्ण्यत्। तित्वरितम् इति प्राप्ते ईडवन्दवृशंसदुहां ण्यतः (पा.सू.६.१.२१४) इत्याद्युदात्तः। क्रतुः। कृञः कतुः (उ.सू.१.७७) इति कतुः। कित्वा् द्गुणाभावे यणादेशः। प्रत्ययस्वरेणाद्युदात्तः। उक्थ्यः। उक्थं शस्त्रम्। तेन स्तुत्यत्वेन तत्र भव उक्थ्यः। भवे छन्दसि (पा.सू.४.४.११०) इति यत्। यस्य° इति लोपः। अत्र तित्स्वरितम् इत्येतद्बाधित्वा तीर्थ्याय कूप्याय इत्यादिवत् द्व्यचत्वात् यतोऽनावः इति प्राप्तमाद्युदात्तत्वं सर्वे विधयश्छन्दसि विकल्प्यन्ते (परिभा.३५) इति न क्रियते। ननु यस्य इति लोपात् प्रागेव तित्स्वरितत्वमस्तु। न हि तदा यतोऽनावः इत्येतदस्ति, द्व्यच्त्वाभावात्। अत एव हि ऊर्म्याय च सूर्म्याय च इत्यादौ स्वरितत्वं दृश्यते। न च परत्वान्नित्यत्वाच्च यस्य इति लोपेन प्रथमतो भाव्यमिति वाच्यम्। प्रकृतिप्रत्ययाश्रयात् बहिरङ्गात् यस्य° इति लोपात् प्रत्ययमात्राश्रयतया अन्तरङ्गत्वेन तित्स्वरितम् इत्येतस्य प्राबल्यात्। अतः ऊर्म्याय इत्यादिवत् उक्थ्यः इत्यत्रापि लक्षणत एव स्वरितत्वं भविष्यतीति किं छान्दस्येन। यत्र हि लोपमन्तरेणैव द्व्यच्त्वं तत्र यतोऽनावः इत्येतद्भवति। यथा चेयं येयमिति। लोपनिबन्धनद्व्यच्त्वप्रदेशेषु तु स्वरितेनैव भवितव्यमिति। एवं तर्हि तीर्थ्याय कूप्याय इत्यादौ यत् आद्युदात्तत्वं तदेव च्छान्दसमस्तु। अथात्र तु वार्णादाङ्गं बलीयः (परिभा.५५) इत्यन्तरङ्गत्वेऽपि स्वरितत्वं बाधित्वा लोप एव भविष्यति। तर्हि उक्थ्यः, ऊर्म्याय सूर्म्याय इत्यादौ च च्छान्दस्यमस्तु। सर्वथैकत्र च्छान्दस्यान्न मुच्यते॥
táyor íd ávasā vayáṁ, sanéma ní ca dhīmahi
syā́d utá prarécanam

Through the knowledge of Indra and Varuna as explained above, may we gain great store of wealth and enjoy much happiness, and heap up that wealth, enough still to spare be ours for proper utilization.
(Griffith:) Through their protection may we gain great store of wealth, and heap it up
Enough and still to spare, be ours.


táyoḥ, sá- ~ tá-.Gen.Du.M; ít, ít; ávasā, ávas-.Ins.Sg.N; vayám, ahám.Nom.Pl; sanéma, √san.1.Pl.Aor.Opt.Act; , ní; ca, ca; dhīmahi, √dhā.1.Pl.Aor.Opt.Med; syā́t, √as.3.Sg.Prs.Opt.Act; utá, utá; prarécanam, prarécana-.Nom/acc.Sg.N.

(सायणभाष्यम्)
तयोरित् पूर्वोक्तयोरिन्द्रावरुणयोरेव अवसा रक्षणेन वयम् अनुष्ठातारः सनेम संभजेम धनमिति शेषः। नि धीमहि च। प्राप्ते धने यावदपेक्षितं तावद्भुक्त्वा ततोऽवशिष्टं धनं क्वचिन्निधिरूपेण स्थापयामश्च। उत अपि च प्ररेचनं भुक्तान्निहिताच्च प्रकर्षेणाधिकं धनं स्यात् संपद्यताम्॥ अवसा। असुन्। नित्त्वादाद्युदात्तः। वयम्। यूयं हि ष्ठा (ऋ.सं.१, १५.२) इत्यत्र यदुक्तं तदत्र द्रष्टव्यम्। सनेम। आशिषि लिङ्। तस्य मस्। नित्यं ङितः इति सकारलोपः। किदाशिपि (पा.सू.३.४.१०४) इति यासुट्। छन्दस्युभयथा इति सार्वधातुकत्वमप्यस्तीति लिङः सलोपोऽनन्त्यस्य (पा.सू.७.२.७९) इति सकारलोपः। अतो येयः (पा.सू.७.२.८०) इति इयादेशः। लोपो व्योर्वलि (पा.सू.६.१.६६) इति यलोपः। लिङ्याशिष्यङ् (पा.सू.३ १.८६) इति अङ्। आद्गुणः। पादादित्वात् न निघातः। धीमहि। दुधाञ् धारणपोषणयोः। आशिषि लिङो महिङ्। तस्य छन्दस्युभयथा इति सार्वधातुकार्धधातुकसंज्ञे। तत्र सार्वधातुकत्वेन लिङः सलोपोऽनन्त्यस्य इति सकारलोपः। सार्वधातुकमपित् इति ङित्त्वं शप् च। बहुलं छन्दसि इति जुहोत्यादेरपि शपो लुक्। आर्धधातुकत्वात् आतो लोप इटि च (पा.सू.६.४.६४) इति आकारलोपः। निघातः। सनेम इत्यपेक्षया द्वितीयत्वादत्र चवायोगे प्रथमा इति न निषेधः। स्यात्। अस्तेः प्रार्थनायां लिङ्। तिप्। इतश्च (पा.सू.३.४.१००) इति इकारलोपः। यासुट् परस्मैपदेषूदात्तो ङिच्च (पा.सू.३.४.१०३) इति यासुङ्ङित्त्वे। अदिप्रभृतिभ्यः शपः इति शपो लुक्। असोरल्लोपः इति अकारलोपः। पादादित्वात् अनिघातः। उत। एवमादीनामन्तः इत्यन्तोदात्तः। प्ररेचनम्। रिचिर् विरेचने। भावे ल्युट्। योरनादेशः। लिति इति प्रत्ययात्पूर्वस्योदात्तत्वम्। प्रादिसमासः। कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम्॥
índrāvaruṇa vām aháṁ, huvé citrā́ya rā́dhase
asmā́n sú jigyúṣas kṛtam

I take the above Indra and Varuna (fire and water etc.) for wonderful wealth in the form of good government, army, children, sons, friends, gold, jewels, elephants, horses etc. which leads to happiness. They make us well victorious when used properly.
(Griffith:) O Indra-Varuna, on you for wealth in many a form I call:
Still keep you us victorious.


índrāvaruṇā =, índrāváruṇa-.Voc.Du.M; vām, tvám.Acc/dat/gen.Du; ahám, ahám.Nom.Sg; huvé, √hū.1.Sg.Prs.Ind.Med; citrā́ya, citrá-.Dat.Sg.N; rā́dhase, rā́dhas-.Dat.Sg.N; asmā́n, ahám.Acc.Pl; , sú; jigyúṣaḥ, √ji.Acc.Pl.M.Prf.Act; kṛtam, √kṛ.2.Du.Aor.Imp.Act.

(सायणभाष्यम्)
इन्द्रावरुणा हे इन्द्रावरुणौ वां युवामुभौ अहं हुवे आह्वयामि। किमर्थम्। चित्राय मणिमुक्तादिरूपेण विविधाय राधसे धनाय तत आहूतौ युवाम् अस्मान् अनुष्ठातॄन् सु जिग्युषः शत्रुविषये सुष्ठु जययुक्तान् कृतं कुरुतम्॥ इन्द्रावरुणा। सुपां सुलुक् इत्यादिना संबोधनस्य आकारः। देवताद्वन्द्वे च इति पूर्वपदस्य आनङ्। आमन्त्रिताद्युदात्तत्वम्। संहितायां छान्दसं ह्रस्वत्वम्। हुवे। ह्वयतेः लडुत्तमैकवचनम् इट्। शपः इत्यनुवृत्तौ बहुलं छन्दसि इति लुक्। ह्वः इत्यनुवृत्तौ बहुलं छन्दसि इति संप्रसारणं परपूर्वत्वम्। अचि श्नुधातु° (पा.सू.६.४.७७) इत्यादिना उवङ्। न च हुश्नुवोः° (पा.सू.६.४.८७) इत्यादिना यणादेशः। जुहोतेरेव हि प्रतिपदोक्तस्य तत्, न पुनरस्य लाक्षणिकत्वात्। इटः प्रत्ययस्वरेणोदात्तत्वम्। पादादित्वात्। न निघातः। राधसे। असुन्। नित्त्वादाद्युदात्तत्वम्। अस्मान्। शसि द्वितीयायां च (पा.सू.७.२.८७) इति आत्वम्। शसो न (पा.सू.७.१.२९) इति नत्वम्। जिग्युषः। जि जये। लिटः क्वसुश्च (पा.सू.३, २.१०७) इति क्वसुः। द्विर्भावः। सन्लिटोर्जेः (पा.सू.७.३.५७) इति द्वितीयस्य कुत्वम्। क्वसोः कित्त्वाद्गुणाभावः। क्रादिनियमात् प्राप्तस्य इटः वस्वेकाजाद्धसाम् इति नियमेन निवृत्तिः। द्वितीयाबहुवचनं शस्। भसंज्ञायां वसोः संप्रसारणम् इति संप्रसारणम्। परपूर्वत्वम्। एरनेकाचः इति यणादेशः। शासिवसिघसीनां च इति षत्वम्। प्रत्ययस्वरेण उकार उदात्तः। कृतम्। डुकृञ् करणे । लोण्मध्यमद्विवचनस्य लङ्वद्भावात् तमादेशः। शपः बहुलं छन्दसि इति लुक्। तिङ्ङतिङः इति निघातः॥
índrāvaruṇa nū́ nú vāṁ, síṣāsantīṣu dhīṣv ā́
asmábhyaṁ śárma yachatam

I invoke or utilize Indra and Varuna (air and water) which quickly bestow happiness upon us, for the accomplishment of various works.
(Griffith:) O Indra-Varuna, through our songs that seek to win you to ourselves,
Give us at once your sheltering help.


índrāvaruṇā =, índrāváruṇa-.Voc.Du.M; , nú; , nú; vām, tvám.Acc/dat/gen.Du; síṣāsantīṣu, √san.Loc.Pl.F.Prs.Des.Act; dhīṣú, dhī́-.Loc.Pl.F; ā́, ā́; asmábhyam, ahám.Dat.Pl; śárma, śárman-.Acc.Sg.N; yachatam, √yam.2.Du.Prs.Imp.Act.

(सायणभाष्यम्)
इन्द्रावरुणा हे इन्द्रावरुणौ धीषु अस्मदीयबुद्धिषु वां युवां सिषासन्तीषु सनितुं संभक्तुं सम्यक् सेवितुमिच्छन्तीषु तदानीम् आ समन्तात् अस्मभ्यं शर्म सुखं नू नु अतिशयेन क्षिप्रं यच्छतं दत्तम्। षड्विंशतिसंख्याकेषु क्षिप्रनामसु नु मक्षु (नि.२.१५.१) इति पठितम्। तस्य द्विरावृत्तिबलादतिशयो लभ्यते॥ इन्द्रावरुणा। उक्तम्। नू नु। ऋचि तुनुघमक्षुतङ्कुत्रौरुष्याणाम् इति पूर्वस्य दीर्घत्वम्। सिषासन्तीषु। वन षण संभक्तौ। धात्वादेः षः सः। इच्छायां सन्। द्विर्भावो हलादिशेषः। सन्यतः इति इत्वम्। आदेशप्रत्यययोः (पा.सू.८.३.५९) इति षत्वम्। सनीवन्त° ? (पा.सू.७.२.४९) इत्यादिना विकल्पात् इडभावः। जनसखन सञ्झलोः (पा.सू.६.४.४२) इति नकारस्य आकारः। उपरि लटः शतृ। कर्तरि शप्। उगितश्च (पा.सू.४.१ .६) इति ङीप्। शप्श्यनोर्नित्यम् (पा.सू.७.१.८१) इति नुम्। ङीपः शपश्च पित्त्वात् शतुश्च लसार्वधातुकत्वेनानुदात्तत्वम्। सनो नित्त्वादाद्युदात्तत्वम्। तदेव शिष्यते। धीषु। सावेकाचः° इति विभक्तेरुदात्तत्वम्। अस्मभ्यम्। अस्मभ्यमप्रतिष्कुतः (ऋ.सं.१, ७, ६) इत्यत्रोक्तम्। यच्छतम्। दाण् दाने । शपि पाघ्रा इत्यादिना यच्छादेशः॥
prá vām aśnotu suṣṭutír, índrāvaruṇa yā́ṁ huvé
yā́m ṛdhā́the sadhástutim

May this genuine praise of the properties of Indra and Varuna (air and water, fire and sun etc. as explained before) pervade which I perform. This conjoint praise they increase.
(Griffith:) O Indra-Varuna, to you may fair praise which I offer come,
Joint eulogy which you dignify.


prá, prá; vām, tvám.Acc/dat/gen.Du; aśnotu, √naś.3.Sg.Prs.Imp.Act; suṣṭutíḥ, suṣṭutí-.Nom.Sg.F; índrāvaruṇā =, índrāváruṇa-.Voc.Du.M; yā́m, yá-.Acc.Sg.F; huvé, √hū.1.Sg.Prs.Ind.Med; yā́m, yá-.Acc.Sg.F; ṛdhā́the, √ṛdh.2.Du.Aor.Sbjv.Med; sadhástutim, sadhástuti-.Acc.Sg.F.

(सायणभाष्यम्)
इन्द्रावरुणा हे इन्द्रावरुणौ याम् अस्मत्कर्तृकां शोभनस्तुतिं प्रति हुवे युवामुभौ आह्वयामि॥ किंच सधस्तुतिं युवयोरुभयोः साहित्येन क्रियम